Ціхан Чарнякевіч: «Быкаў паставіў пытаньні, адказу на якія так і няма»

Проза Васіля Быкава ёсьць адказам на пасьляваенны крызіс паняцьця «Вялікай Ідэі», якою, маўляў, як накрыўкай можна закрыць усе пытаньні чалавечага існаваньня.

Быкаў увайшоў у эўрапейскі кантэкст: калі Гайнрых Бёль нагадваў аб «прычасьці буйвала», Вольфганг Борхерт уражваў экспрэсіянісцкімі карцінамі ўсеагульнага разбурэньня, Джордж Оруэл папярэджваў сьвет антыўтопіямі, беларускі пісьменьнік уносіў сваё. Пакуль народ-пераможца трубіў пра вялікасьць Сталіна і непахісны камунізм, Быкаў спакойна і стрымана расказваў пра тое, што людзі ўсе — абсалютна розныя, кожны чалавек мае ўласную сыстэму каардынатаў, кружыць па сваёй унікальнай арбіце ў цэнтрабежным руху да сьмерці. Нават муж і жонка, сын і бацька не заўсёды могуць знайсьці агульную мову, балазе абставіны часам прымушаюць іх забіваць адно аднаго.

«Чалавек — гэта цэлы сьвет»: максыму Кузьмы Чорнага Быкаў даводзіць амаль што да паняцьця зь філязофіі саліпсізму. Што можа аб’яднаць гэтыя сусьветы? Як яны могуць паразумецца? Што імі кіруе, акрамя інэрцыйнага руху да ўласнае сьмерці? Гвалт? Лёс? Улада законаў і табу? Дробныя жарсьці, распаленыя дачырвана? Вось пытаньні, на якія спрабаваў адказаць пісьменьнік.

Падобная філязофія ў савецкі час магла быць толькі ў прозе. Быкаў праносіў яе кантрабандай, у так званых «лірычных адступленьнях», заўсёдных канцоўках-падагульненьнях. Цэнзура выкрэсьлівала ня ўсё, хоць і старалася.

Чыталі і чытаюць Быкава не таму, што гэта майстар слоўнага мастацтва (а ён сьвядома адмаўляўся ад экспэрымэнтаў). А таму, што ён умее правільна паставіць важныя пытаньні.

Адказу на якія так і няма.