Президент Садыр Жапаров бийликте турган беш жылдын жыйынтыктарын чыгарып, отчёт берди. Ал бул маалда экономикалык чоң өсүш болуп, бюджет көбөйгөнүн, чек ара толук чечилгенин, коррупцияга каршы күрөш жемишин бергенин, курулуш, энергетика, билим берүү жана башка тармактарда өнүгүү болгонун айтты.
Жапаров президенттикке киришкенине бир ай мурда беш жыл толгон, бирок анда билдирүү жасаган эмес. Мамлекет башчынын соңку баяндамасы саясаттагы негизги үзөңгүлөшү Камчыбек Ташиев менен тандем бузулгандан кийинки учурга туш келди.
"Бул тарыхый жетишкендик"
27-февралда Ынтымак Ордодо өткөн республикалык кеңешмеде алгач Министрлер кабинетинин төрагасы Адылбек Касымалиев баштаган өкмөт мүчөлөрү 2025-жылы аткарган иштери боюнча маалымат берди. Алар экономикадагы өзгөрүүлөр, анын ичинде реалдуу сектордогу жана социалдык тармактагы бир жыл ичиндеги ийгиликтер менен бөлүштү.
Мындан соң мамлекет башчы Садыр Жапаров 42 мүнөт баяндама жасап, өзү президент болуп шайланган беш жылдын жыйынтыгын чыгарды. Ал бул убакытта Кыргызстандын ийгиликтерин “тарыхый жетишкендик” деп атап, “мындай ыкчам өсүш дүйнөлүк практикада сейрек кездешерин” белгиледи:
“2021-2025-жылдар өлкөнү жөн гана калыбына келтирүү эмес, сапаттуу экономикалык өнүгүүнүн доору катары Кыргызстандын соңку жаңы тарыхында каларына бекем ишенем. Алсак, 2020-жылы өлкөнүн ички дүң продукциясы 8,3 миллиард АКШ долларын түзсө, 2025-жылдын жыйынтыгы боюнча 22,6 миллиард АКШ долларынан ашты. Экономиканын көлөмү дээрлик үч эсе көбөйдү. Демек, муну бараандуу жетишкендик жана көрүнүктүү өсүш деп атоого болот десем жаңылышпайм. Салык беш жыл ичинде болжол менен төрт эсе, бажы төлөмдөрү алты эсе, салыктык эмес кирешелер дээрлик тогуз эсе өстү. Консолидацияланган бюджет 2021-жылы 313 миллиард сом болсо, 2025-жылы 1 триллион 100 миллиард сомдон ашты, бул 3,5 эселик өсүү дегенди билдирет. Бул биздин тарыхта мурда болуп көрбөгөн көрсөткүчтөр”.
Садыр Жапаров соңку беш жылдагы экономикалык ийгиликтерди “Кыргыз экономикасынын керемети – Ак илбирс секириги” модели катары баалады. Ал буга “ички дүң продуктунун өсүү темпин, инвестициялардын рекорддук агымын, өнөр жайдын күчөшүн жана ири инфратүзүмдүк курулуштар көп салынып жатканын” мисал тартты. Президент курулуштарга жолдорду, мектептерди, ооруканаларды, ипотекалык үйлөрдү, энергетикалык объектилерди да кошту.
Өзбекстан жана Тажикстан менен чек ара келишимдерине кол коюлушун, Кумтөр кенинин канадалык компаниядан мамлекетке алынышын, уюшкан кылмыштуу топторго жана коррупцияга каршы күрөштүн жыйынтыктарын, мамлекеттик кызматтарды реформалоону, маяна-пенсия-жөлөкпулдардын өсүшүн жана башка нерселерди да президент башкы жетишкендик катары атап өттү.
Президент жетектеген өкмөттүн жыйыны Кыргызстанда Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин мурдагы төрагасы Камчыбек Ташиев кызматтан алынып, саясий кырдаал кызып турган учурда өттү. Адатта чек аранын чечилиши жана башка маселелерде Ташиевдин ролун белгилеп келген президент бул жолу анын атын атаган жок.
Өлкө башчысы өз сөзүндө мамлекеттик кызматкерлерге кайрылып, борбордук бийликтин буйруктарын кыйшаюусуз аткарууну жана саясий оюндарга катышпоону эскертти:
“Ар бир жетекчи, ар бир кызматкер түздөн-түз өзүнө тагылган иш-милдеттери менен гана алектениши керек. Маяна алып, ишинен баар таап атканда ишмердигин абийир менен эч кандай компромисске барбастан жүргүзүүсү зарыл. Ушундай жол менен гана бийлик өнүгүүнүн чыныгы куралы болуп кызмат кылат. Мына ушул жерден мамлекеттик кызматтардын жетекчилерине да кое турган талабым бар. Мамлекеттик кызматтарга жумушка алууда “өкүл балам, жээним, таякем, кудам, аяш үкөм же жердешим жана башка” деген сыяктуу мыйзамга жат, одоно катачылыктар болбошу керек. Эгерде ушундай мыйзамсыз учурлар, жагымсыз жагдайлар, адилетсиз көрүнүштөр аныкталса, мыкты жетекчи экениңерге карабай тиешелүү жазаңарды аласыңар”, – деди Садыр Жапаров.
Президент ишкерлерди негизсиз текшере берүүнү токтотуу талабын койду. Жапаровдун мындай чакырыгы соңку учурда атайын кызматтын айрым кызматкерлерине ишкерлерге басым кылуу боюнча айыптар жаңыргандан кийин жүз берип отурат.
“Ташиевди атап койсо калыстык болмок”
Кумтөрдүн алынышын, чек аранын чечилишин, коррупцияга каршы күрөштүн жыйынтыктарын же башка нерселерди азыркы бийлик окуялар болгон жылдары же үч жылдык-төрт жылдык отчётторунда айткан. Болгону сандар жана маалыматтар жаңыртылууда.
Айталы, коррупцияга каршы күрөштөн өндүрүлгөн сумма 2025-жылы 200 млрд сом деп айтылса, 2026-жылкы эсепте 352 млрд сом сом деп белгиленди. Мурдараак уюшкан кылмыштуу топтордун 200дөй мүчөсүнө чара көрүлгөнү айтылса, жаңы отчётто 300дөн ашык мүчөлөрү жоопкерчиликке тартылганы айтылды.
Саясатчы жана активист Мавлян Аскарбеков буларга токтолду:
“Акыркы беш жылдагы реалдуу өзгөрүүлөр жана жетишкендиктер конкреттүү түрдө айтылды. Казынанын көбөйүшү, ИДПнын өсүшү, Кумтөрдүн алынышы, ири долбоорлордун ишке ашуусу, ушунун баары оң нерселер. Албетте, ийгиликтер менен кошо дайыма кемчиликтерди да кошо айтышыбыз керек. Кандай жетишпестиктер болду? Ошол эле сот системасы бүгүнкү күнгө чейин көз карандысыз боло албай жатат. Ал өзүнчө бийлик бутагы болуп, калыптана албай отурат. Мына ушул тармакта чоң реформа жасалышы кажет. Билим берүү, саламаттыкты сактоо, күч органдарындагы реформалар концептуалдуу, эффективдүү жана элге жага тургандай болуп ишке ашышы керек”.
Президент Жапаров 2020-жылдагы Октябрь окуяларында абактан чыгып, тополоңдун шары менен саясаттагы үзөңгүлөшү Камчыбек Ташиев экөө бийликке келген. 2021-жылы 10-январда президент шайланып, 28-январда ант берген. Быйыл январда бул даталарга байланыштуу президент отчёт берген эмес, администрациясы гана фото-отчёт чыгарып койгон.
Садыр Жапаров андан берки бир айдын ичинде Камчыбек Ташиевди Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин төрагасы кызматынан алып, өкмөттөгү бир нече министрди иштен кетирди. Мунун фонунда парламенттин бир нече депутаты да мандатын тапшырды.
Коомчулукта муну Ташиевдин кадрларын тазалоо аракети катары баалагандар да чыкты. Президенттин отчёту мына ушул окуялардан кийин берилгени да ача пикирлерди жаратты.
Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты, саясатчы Жылдызкан Жолдошева буларга токтолду:
"Ушул жетишкендиктердин баарынын артында Садыр Жапаров менен Камчыбек Ташиев экөө чогуу турат. Албетте, биринчи кезекте президенттин командасынын ролу чоң. Бирок ошол эле коррупцияга каршы күрөштө, уюшкан кылмыштуу топторду жок кылууда, чек араны чечүүдө жана башка иштерде Ташиевдин эмгеги чоң болду. Президент өз сөзүндө ушул нерсени айта кетсе калыстык болмок. Бул биринчиден. Экинчиден, жакшы жетишкендиктер менен бирге элибиздин жашоосун артка тарткан нерселер да болууда. Кымбатчылык күчөдү. Тамак-аштан баштап, бензин, свет, баары көтөрүлдү. Азыр май айында электрдин тарифин дагы көтөрөбүз деп жатышат экен, менимче бул туура эмес. Насыялардын үстөк пайыздары чоң жана ипотекалык үйлөрдүн баасы кымбат болуп жатат. Ийгиликтер болуп атат, ошого жараша карапайым элдин жашоо-шарты оңолбой жатат. Бийлик ошону карашы керек. Бийлик өкүлдөрү өздөрү деле «Кыргызстанда 1 миллиондон ашык бала жакыр жашайт» деп айтышкан. Балдар биздин келечек, эмне үчүн анда ушул балдарга көңүл бурулбай жатат? Бир четинен карасаң иштер жылып жаткандай, экинчи четинен карасаң ушундай көйгөйлөр да кала берүүдө".
Кымбатчылык көйгөйү
Ырас, коомчулукта кымбатчылыкка байланыштуу маселе бар. Акыркы беш жылда бир жагынан турак жайлардын наркы жана ижара акысы көтөрүлсө, экинчи жагынан азык-түлүктүн баасы кескин өстү. Бул өкмөттүн кеңешмелеринде, парламенттин жыйындарында, көчөдө, интернетте да айтылып, талкууланып келет.
Президент өз отчётунда кымбатчылык жөнүндө кеп кылган жок. Министрлер кабинетинин төрагасынын орун басары Эдил Байсалов президентке чейинки сөзүндө кымбатчылык жөнүндө сөз кылып, ал калктын негизги көйгөйү болуп жатканын моюнга алды. Байсалов ошол эле кезде эмгек акы менен пенсияны жогорулатуу кымбатчылыкка каршы чара экенин билдирди.
“Калкыбыз айтып жаткан маселе, негизги көйгөй, албетте, кымбатчылык. Муну биздин президентибиз Садыр Нургожоевичтин тапшырмасы менен эң негизги приоритет катары карап, Министрлер кабинетинин башчысы Адылбек Алешовичтин жетекчилигинде финансылык-экономикалык блок муну жума сайын көзөмөлгө алууда. Бирок, айтып кете турган жагдай, орточо эмгек акынын темпи мурдагы темп менен эле уланганда азыркы учурда орточо айлык 44 419 сом эмес, 23 600 сомду түзмөк. Пенсия да мурдагы боюнча кеткенде азыркыдай 11 миң сом эмес, 7 миң сом болуп турмак. Менимче, маяна-пенсиянын көбүрөөк болушу мына ушул кымбатчылыктан чыгууга жардам болууда. Кымбатчылык бул глобалдык көйгөй, азык-түлүктүн, күйүүчү майдын жана башка нерселердин кымбатташына геосаясий кырдаал таасир этти. Бул кыргыз өкмөтүнүн көзөмөлүндө эмес, ал Кыргызстанга баары бир келмек. Албетте, бул боюнча чараларды дагы деле аздык кылат деп айтса болор, бирок ушундай өсүш менен кымбатчылыкты бир аз алдын алдык десек болот”.
Албетте, экономикадагы кымбатчылык дайыма дүйнөлүк жагдайлар менен байланышта жүрөт. Айталы, 2020-2021-жылдардагы нарктардын көтөрүлүшү ошол учурда башталган коронавирус пандемиясы менен байланыштырылган. 2022-жылы Орусия Украинага кол салып, согуш башталганы чөлкөмдөгү өлкөлөрдүн, анын ичинде Кыргызстандын базар баасына таасир эткени кеп болуп келет.
Экономист Сапарбек Орозбаков соңку беш жылдагы экономикалык өсүштү талдаган макаласында кымбатчылык жөнүндө мындай пикири менен бөлүштү:
“Жогорку экономикалык өсүш калктын жашоо деңгээлин ошого жараша жогорулатышы керек. Ошол эле кезде экономикалык керемет калктын кирешесинин өсүшүнө байкаларлык таасир эткен жок. Бийлик бир нече ирет бюджеттик кызматкерлердин маянасын көтөрдү, бирок баалардын өсүшү ал кирешелерди улам-улам «жеп салып» жатты. Адамдар бардык жерде кымбатчылык жөнүндө гана сүйлөп калды. [...] Чоң инфляция жапаровдук мезгилдин экономиканы өнүктүрүүдөгү башкы өзгөчөлүгү болуп калды. Баалардын азыркы секиригин өткөн кылымдын 90-жылдарындагы узакка созулган гиперинфляциядан кийинки эле экинчи ири кымбаттоо десек болот. Бийлик муну дүйнөлүк тенденция менен түшүндүрүп жатат. Бирок дүйнөдө баалар орточо 28,1% гана өстү, ал эми Кыргызстанда кымбаттоо 47,3% түздү”.
Кыргызстандын ички дүң продукту 2020-жылы адам башына 1 230 доллардан туура келсе, 2025-жылдын жыйынтыгында 3075 доллардан ашкан. Президент Садыр Жапаров 2030-жылга чейин муну 4500 долларга жеткирүү планы бар экенин айтты. Азыр экономиканын жалпы көлөмү 22 млрд долларды түзсө, келерки беш жылда аны 30 млрд доллардан ашыруу планы коюлду.
