Кыргызстан

Кыргызстан унаа кырсыгынан каза тапкандар көрсөткүчү боюнча КМШда алдыңкы орунда келүүдө. Жыл сайын он миңден ашык киши ар кандай жаракат алып, миңге чукул киши каза табат. Кырсыктарга катуу ылдамдык менен айдоо, каршы тилкеге чыгуу, ичимдик ичип алып рулга отуруу жана айрым автожолдордун талапка жооп бербегени негизги себеп экени айтылып келет.

Жогорку Кеңеш 15-апрелдеги отурумунда "Жол кыймылынын коопсуздугун камсыз кылуу маселелери боюнча айрым мыйзам актыларына өзгөртүүлөрдү киргизүү жөнүндө" долбоорду үчүнчү окууда карап, кабыл алды. Ага ылайык, жол эрежесин бузган айдоочуларга жаза катаалдап, айып пулдун суммасы көбөйөт.

Өзгөчө алкоголдук ичимдик ичип, унаасы менен жол кырсыгына кабылган айдоочулардын жоопкерчилиги күчөтүлүп, аларды айдоочулук күбөлүгүнөн ажыратуу менен беш жылдан он жылга чейин түрмөгө кесүү каралган.

"Аталган мыйзам долбоору менен спирт ичимдигин, баңгизат жана башка мас кылуучу заттарды колдонуу менен транспорт башкаргандардын жоопкерчилигин жогорулатуу менен жол кыймылынын коопсуздугун камсыздоодо кылмыштар менен укук бузууларды алдын алуу үчүн өзгөртүүлөрдү киргизүү каралган", - деди парламенттин Сот-укук маселелери, укук тартиби, кылмыштуулукка жана коррупцияга каршы аракеттенүү боюнча комитетинин төрагасы Сүйүн Өмүрзаков.

Мыйзамдын долбоору президенттин кол коюусуна жөнөтүлдү. Мыйзам кабыл алынса:

• Жол кырсыгы адамдын ден соолугуна жеңил жаракат келтирүү менен коштолсо, алкоголдук ичимдик ичкен айдоочунун күбөлүгү үч жылга алынат, өзүнө 80-100 миң сом айып пул салынат.
• Эгер оор жаракат келтирсе 100-200 миң сом өлчөмүндөгү айып пул салынат же айдоочулук укугун 3-6 жылга токтотуу менен беш жылга чейин эркинен ажыратылат.
• Өзгөчө оор жаракат келтирсе 5-8 жылга эркиндигинен ажыратылат жана айдоочулук күбөлүгү 6-9 жылга алынат.

Мындан тышкары мас абалында рулга отуруп, адамдын ден соолугуна жана өмүрүнө зыян келтирген жол кырсыгына себеп болгон айдоочуларга өзүнчө жобо каралган.

• Адамдын ден соолугуна жеңил же оор жаракат келтирсе 5-8 жылга эркиндигинен ажыратылып, айдоочулук күбөлүгү 6-9 жылга алынат.
• Өзгөчө оор жаракат келтирсе, 8-10 жылга эркиндигинен ажыратылат, айдоочулук укугу 9-12 жылга алынат.

Мас абалында унаа айдаганы кайталанса, 100-150 миң сом айып пул төлөйт жана кайсы бир кызматтарды ээлөө укугунан ажыратылат же айдоочулук күбөлүгү алынып, бир жылга чейин камалат.

Буга чейин ички иштер министринин орун басары Октябрь Урмамбетов парламенттеги талкуу учурунда соңку жылдары жол эрежесин бузуу фактылары көбөйгөнүн билдирген. Анын айтымында, 2025-жылы жол кырсыктары мурдагы жылга салыштырмалуу 1,5 эсе көп катталды. 900 киши каза тапты. Бул 2024-жылга караганда 100дөй өлүмгө көп. Дагы 12 миң 169 адам ар кандай жараат алды.

Министрдин орун басары кырсыктарга автоунааны катуу ылдамдыкта айдоо, каршы тилкеге чыгуу, ичимдик ичип алып рулга отуруу жана айрым автожолдордун талапка жооп бербегени негизги себеп экени айтты.

Ички иштер министрлигинин (ИИМ) Жол кыймылынын коопсуздугун камсыздоо башкы башкармалыгынын маалыматына ылайык, соңку бир аптада жол эрежесин бузган 28 255 миңден ашуун айдоочу аныкталды.

Бул ирет рейд Бишкек–Ош жана Бишкек–Нарын–Торугарт унаа жолдорунда өткөрүлдү. Анын ичинен мас абалында унаа башкарган 560 айдоочу, ылдамдыкты ашырып айдаган 3100дөн ашуун, тийиштүү документтери жок унаа башкарган 3159 айдоочу аныкталды. Мындан сырткары терезесин уруксатсыз караңгылаткан, жөө жүргүнчүлөр катышкан, ылдамдыктан ашкан учурлар катталды. Мындан улам 4320 автоунаа убактылуу токтотуучу айып короо жайына токтотулду.

Жол коопсуздугу боюнча эксперт Урмат Казакбаев мас абалын аныктоо мыйзамда так жазылбаганын белгилөөдө:

"Жылына миңге жакын адам жолдогу кырсыктардан каза табат. Ошондуктан мыйзам боюнча эрежени мындай катаалдатуу жолдогу кырсыктарды 100% жок кылбаса да, кыйла азайтат. Азыр бизде мас абалын аныктоо мыйзамда так жазылган эмес. Сиз айран ичип алып же ачуу калемпир жеп алып кырсыктап калсаңыз, мас абалында болгон деп аныктап көрсөтүп коёт. Кызматкерлердин айтымында, бизде бардык аймактарда эмне себептен мас болгонун аныктоо лабораториялары жок. Өкмөттүн кээ бир токтомунда 0,15 промилге чейин болот деп да жүрөт. Бул деген сөз 1 кесе сыра, 1 бокал шарап болушу мүмкүн. Ошондуктан бул мыйзам күчүнө кирсе ошол жакты да оңдош керек".

Мас абалында машина айдап, кырсыкка кабылган, жол эрежесин жана мыйзамды бузган учурлар көп эле катталып жүрөт.

Ушул айдын башында Бишкекте айдоочу жол тескөөчүнүн талаптарына баш ийбей, сөгүнүп, орой мамиле кылганы тартылган видео соцтармактарга тарап, кызуу талкуу жараткан. Интернет колдонуучулар ал белгилүү кыргызстандык балбан Мурат Рамонов экенин айтып, кийин милициянын билдирүүсү бул маалыматты тастыктаган. Бишкек шаардык ички иштер башкармалыгы ал бейбаштык жана маңзатка байланыштуу кармалганын билдирген.

Буга чейин жол кыймылын тескөөчүлөргө айдоочулардан жеринде сынак алууга укук бере турган мыйзам долбоору президент Садыр Жапаровдун тапшырмасы менен артка кайтарылганы маалым бологон. Былтыр мындай эреже президенттин тапшырмасы менен киргизилип жатканы айтылып, өкмөт бул Кыргызстанда жол кырсыктарынын санын азайтуу үчүн көрүлгөн чара экенин айткан.

Эксперттер бул ыкма коррупцияны ого бетер күчөтөрүн эскертишкен.

Мамлекет башчы марттын башында "Кабар" агенттигине курган маегинде бул демилге туура экенин белгилеп, бирок азырынча эртелик кыларын айткан.

"Негизинен бул ыкма туура. Бирок кичине эртерээк деп ойлойм. Себеби, биринчи кезекте МАИ кызматкерлеринин өздөрүн толук даярдап чыгышыбыз керек. Айрым МАИ кызматкерлери өздөрү жол эрежесин толук билбеген учурлар кездешет. Ошондуктан качан гана МАИ кызматкерлери өздөрү даяр болгондо бул маселени кайрадан көтөрүшсө болот", - деген Жапаров.

Бул мыйзам долбоору 4-мартта Жогорку Кеңеште каралып, бир топ депутаттын сынынан кийин күн тартибинен алынган.

Ал эми 15-апрелде Жогорку Кеңеш үч окууда кабыл алган мыйзамдын долбоорунда автоунааны мажбурлап эвакуациялоо чаралары да жөнгө салынган. Эгер автоунаа кыймылга тоскоолдук жаратса, тыюу салынган жерге, тротуарга токтотулса же майыптыгы бар жарандардын унаа токтотуучу жайын ээлеп алган болсо мажбурлап эвакуацияланат.

Мыйзам долбоорунда эвакуациядан кийин унаа кыймылын бөгөттөөчү каражаттарды колдонууга да уруксат берилет. Бул үчүн жана айып токтотмосуна токтотулганы үчүн чыгашаларды айдоочу төлөйт. Автоунаанын эвакуацияланганы тууралуу маалымат онлайн системага жайгаштырылат.

Машинаны мажбурлап алып кетүү жана бөгөттөө тартибин Министрлер кабинети аныктайт.

Соңку учурда Кыргызстанда айдоочулардын жол эрежесин билүүсү жана талаптарды сакташы боюнча талкуу күчөдү.

Айдоочулук күбөлүк жана менчик автомектептер боюнча реформаны президенттин Иш башкармалыгы жүргүзүп жатат. Реформанын алкагында менчик автомектептер жабылды. Эми курсанттарды мамлекеттик автомектептер окутуп, окуунун мөөнөтү 10-12 ай болот. Буга чейин окуу 2,5-3,5 ай болчу.

Буга байланыштуу менчик автомектептердин ээлери нааразылыгын билдирип, коомдо окуунун мөөнөтү узак экени айтылып келатат. Мамлекет башчы Садыр Жапаров жана президенттин иш башкаруучусу Каныбек Туманбаев буга чейин 10-12 ай окуу туура эле экенин, бул убакытта курсанттар машине айдоодон тартып автоунаанын айрым тетиктерине чейин үйрөнүп чыгышарын айткан.

Айрымдары муну Конституцияга жана Баш мыйзамга каршы аракет катары баалашты. Каржы чөйрөсүндө жүргөндөр бул терминдер ислам принциптерине ылайык каржылоого өткөн банктарда кеңири колдонуларын айтууда.

"Шарика деген эмне?"

Жогорку Кеңеш өткөн жумада Жарандык кодекске ислам принциптерине ылайык каржылоо боюнча өзгөрүүлөрдү киргизүү маселесин карады. Талкуу маалында эл өкүлдөрүндө терминдерге байланыштуу суроолор жаралды.

Депутат Дастанбек Жумабеков арабча сөздөрдү түшүнбөй жатканын айтып, бул бир чети Баш мыйзамга каршы келерин белгиледи:

"Шарика, мушарака деген термин кирип жатат. Шарика эмнени түшүндүрөт? Түшүндүрмө берсеңиздер? Бизде эми Баш мыйзам бар да. Конституцияда так жазылган. Мамлекеттик тил - кыргыз тили, расмий тил - орус тили. Азыр, мындайча айтканда, башка тил кирип жатат да. Мунун түшүндүрмөсүн аныктап, көрсөтүшүбүз керек. Азыр башка тилди термин катары колдонуп жатабыз. Ушуну которуп коюңуздар. Расмий же мамлекеттик тилде көрсөтүп коюңуздар. Башка улуттун тили кирсе биздин Баш мыйзамга каршы келип калат".

Мыйзамдын демилгечилеринин бири депутат Илимбек Кубанычбеков бул туура сунуш экенин белгилеп, үчүнчү окууда терминдердин кыргызча түшүндүрмөсүн жазып келерин айтты.

“Туура белгилеп жатасыз. Негизи үчүнчү окууда лингвистикалык котормолорду эске алуу менен алып келебиз. Бул эми эл аралык терминология. Башында мурабаханы да ошентип айтышкан. Бул эми дүйнөлүк ислам каржылоосунда колдонулган термин экен, өзгөртө албайбыз дешкен. Эми үчүнчү окууда мушарака, шарика деген терминдердин кыргызча котормосун кашаанын ичине жазып келебиз”.

Банк тармагында арабча сөздөрдү колдонуу коомдо ар кандай пикир жаратып, депутаттын дарегине сын жаады.

Анткен менен ислам каржылоосу боюнча эксперттер мурабаха, мушарака, мудараба деген сөздөр банк тармагында колдонулган эл аралык терминдер экенин жүйө келтиришүүдө.

Мушарака арабча "шарика" деген сөздөн келип чыгып, "бөлүшүү, өнөктүк, шериктик" дегенди билдирет.

“Ислам каржылоо принциптери” аттуу китептин автору, Аалымдар кеңешинин мүчөсү Жумадыл Акматжан булар ислам каржылоосу менен иштеген банк тармагында кеңири колдонулган терминдер экенин белгиледи.

Ал финансы жаатында банк, вексель, акция ж.б. сөздөр сындуу эле ислам каржылоосунун өз терминдери барын, айрымдарын түз которгондо түпкү мааниси бузуларын мисалдар менен негиздеди.

“Негизинен мушарака деп айтылат, шарика кошумча кирип калган термин. Он жылдай болуп калды, Жарандык кодекстин 738-бөлүмүнө он чакты “Ислам каржылоо өнүмдөрү” киргизилген. Мен өзүм араб тили боюнча адисмин. Ислам каржылоосунда мушаракадан башка мудараба, мурабаха деген терминдер колдонулат. Сүткорлукту билдирген риба деген термин бар. Рибанын түз мааниси сүткорлук. Жарандык кодекстин, Улуттук банктын укуктук-ченемдик актыларында сүткорлук дегендин мааниси исламдагы түшүнүктөн башкача болуп кирип калган. Мындайча айтканда, Улуттук банк койгон ченемден ашып кеткен каржы институттары сүткорлукка кирип калган болуп эсептелет. Ал эми шарият боюнча сүткорлуктун мааниси башкача. Эгер рибаны сүткорлук деп которсок, биздеги укуктук-ченемдик актылардагы сүткорлукка мааниси окшошпой калат. Ошол эле насыя деген сөз. Илгертен бери эле бизде үстөксүз, пайызсыз алынган карызды насыя дешкен. Азыр болсо кредитти насыя деп жатышат. Ал эми кредит – акчаны пайызга берүү. Туура эмес которуунун айынан насыянын түпкү мааниси жоголуп кетти. Мушараканы өнөктөштүк дей турган болсок, салттуу банкинг, финансы тармагындагы өнөктөштүктөн мааниси башкача болуп калат. Ошон үчүн мушарака ошол эле бойдон калышы керек”.

Адистин белгилешинче, ислам каржылоосунда колдонулган терминдерди 1998-жылы Бахрейнде түзүлгөн AAOIFI финансы институту иштеп чыккан. Дүйнөдөгү ислам банктары ошол институттун жүздөн ашуун шарият стандарттарынын негизинде иш алып барат. AAOIFI Кыргызстандын Улуттук банкы менен кызматташат. Аалымдар кеңеши институттун ишмердиги салттуу мазхабдарга, динге каршы келбейт деп тапкан.

Эске сала кетсек, 2023-жылы парламентте "Вакуф (вакф) негиздери жөнүндө” мыйзам долбоорунун аталышына дагы сын айтылган. Анда депутаттар араб тилинен алынган вакуфту кыргызча мурас деген сөзгө алмаштырууну сунуштаган.

Ислам каржылоосу боюнча эксперт Жумадыл Акматжан вакуф араб тилинен мурас деп которулбай турганын айтты:

“Түз мааниси мурас эмес. Анын түз мааниси "мүлктү кармоо, токтотуу". Башкача айтканда, адамдын өз менчигиндеги мүлктү коомдук максатта колдонууга арноосу, коомдук пайдаланууга өткөрүп бериши. Анын жакшы жагы, адам көзү тирүүсүндө кайсы бир мүлктү осуят кылып арнап коюшу мүмкүн жана ал ошого ылайык, коомдук максатта гана колдонулат. Ошол кишинин шарттары үчүн колдонулат. Мисалы, адам “бул каражатка мектеп салынсын” десе, ал каражаты жүгүртүлүп көбөйтүлө берет, түшкөн пайда мектеп курулушуна гана жумшалат. Бүгүнкү күндө мамлекет көзөмөлдөгөн “вахуфдардын” түзүлүшү коомго керектүү жана пайдалуу. Антпесе, ар ким ар кандай фонддорду түзүп алат. Кылган иштери пайдалуудур, бирок анын коомго пайдасы азыраак. Вахуф – бул мурас эмес. Мурас – атадан балага өтчү, жеке адамдын менчиги”.

Кыргызстанда бүгүнкү күндө “Эко Исламик банк” толугу менен ислам принцибинде иш алып барат. Андан тышкары “Айыл банк”, “Элдик банк”, “Оптима” , “Бакай банк” жана “Мбанкта” ислам каржылоолору менен иштеген ислам терезелери департаменттери бар.

"Адалды халал, Батыраалыны Батырали деп калдык"

Терминдерге байланыштуу маселелерди чечүү, терминдик түшүнүктөрдү калыпка салуу милдети Мамлекеттик тил жана тил саясаты комиссиясынын алдындагы Кыргыз энциклопедия жана терминология борборуна жүктөлгөн.

Анда 19 кишиден турган комиссия иштейт. Ар кандай кесиптин өкүлдөрүнөн турган бул комиссия терминге байланыштуу маселенин баарын карайт.

Аталган борбордун жетекчиси Темирбек Осмоналиев учурда Дин иштери боюнча комиссия араб тилинен кирген сөздөрдү кыргыз тилине которуу маселесинин үстүндө иштеп жатканын айтты:

“Араб тилинен кирген сөздөрдү кыргыз тилине ылайыкташтыруу боюнча Дин иштери боюнча комиссия өзүнүн терминдик түшүнүктөрүн иштеп берип жатат. Күтүп жатабыз, балким жакында алып келет. Алып келсе маселени кандай жолго коюуну карап беребиз. Азыр Экономикалык терминдердин сөздүгү даярдалып жатат, ага банк тармагындагы сөздөр да кирет. Кайсы бир сөздүн кыргыз же тектеш тилдерде кайсы бир эквиваленти болсо которулат. Эгер болбосо анда түшүндүрмөсү берилет. 2023-жылы он тармак боюнча терминдик сөздүктөрдү чыгардык. Былтыр дагы дипломатия, этнография, аскер боюнча ондой сөздүк чыкты”.

Темирбек Осмоналиев башка тилден кирген аэропорт, аксиома, абзац өңдүү которулбай турган сөздөр да барын кошумчалай кетти. Кыргыз тили башка тилдерден кирген сөздөрдү өзүнүн үндөштүк мыйзамына ылайыктап алып, байып келгенин да четке каккан жок:

“Юдахиндин сөздүгүндө 45-50 миңдей сөз болсо, анын 7 миңден ашууну араб-фарсы тилинен кирген. Айталы, азыр биз колдонуп жүргөн китеп, мектеп, калем деген сөздөр. Алар кыргызга тилдик өзгөчөлүгүнө ылайык сиңип кеткен. Мисалы, керебет деген сөз. Орус тилиндеги кровать деген сөздү тилибиздеги үндөштүк-сингармонизм мыйзамына ылайыктап алып койдук. Ошол эле мискей, самоор, бөтөлкө деген сөздөр. Тил ушинтип байыйт. Араб тилинен кийин кирген сөздөрдү деле ушинтип колдонсок болот. Бул эми маданиятыбызга жана тилдик деңгээлибизге жараша болот тура. Халал деп жүрүшөт азыр. Кыргыздар тилге ылайыктап алган адал деген сөз бар. Үндөштүк мыйзамына ылайык, жоон үндүү менен бүткөн уңгуга жоон үндүү мүчө уланат. Ичке үндүү болсо, ичке үндүү менен бүткөн мүчө уланышы керек. Аны бузуп, Осмонаалы дегенди Осмонали, Батыраалы дегенди Батырали деп жатышат”.

Эске сала кетсек, 2024-жылы Кыргызстанда компания-фирмаларды диний мүнөздөгү сөздөр, терминдер жана аныктамалар менен атоого тыюу салган мыйзам кабыл алынган. Мыйзамдын авторлору "каржы пирамидалары" кардарларды тартуу үчүн каржы уюмдарына диний маанидеги ат коюп жатканын жүйө келтиришкен.

Дагы караңыз

Ишкана-фирмаларды диний сөздөр менен атоого тыюу салынды

Биз жогоруда сөз кылган банк тармагындагы терминдердин бул мыйзамга тиешеси жок жана диниятчылар өздөрү дагы диний аталыштарды коммерциялык уюмдарга коюуну жактабасын билдиришти.

Кыргыз энциклопедия жана терминология борборунан билдиришкендей, мамлекеттик тил боюнча мыйзам кабыл алынгандан кийин тилге туура келген беренелерин бирдейлештирүү максатында 14кө жакын мыйзамга өзгөртүү кирген. Ага ылайык, башка тилден кирген аталыштар дагы өзгөрүүгө тийиш.

“Мурда бизде башка аталыштарды колдонгондорго чара колдоно тургандай ыйгарым укуктар жок болчу. Мамлекеттик тил жөнүндөгү конституциялык жаңы мыйзамга ылайык, бизге ошондой ыйгарым укук берилди. Жана сөз кылгандай 14 мыйзамга өзгөртүү кириши керек. Алардын арасында ушул дагы маселе бар. Ошолор жөнгө салынгандан кийин мамлекеттик тилдин ченемдери бузулган учурда чара көрүүгө толук укугубуз бар”, - дейт Темирбек Осмоналиев.

“Мамлекеттик тил жөнүндө” конституциялык мыйзам 2023-жылы 17-июлда кабыл алынган. Ал иштеп баштоосу үчүн жети конституциялык мыйзам, 11 мыйзам жана бир кодекс өзгөртүлүп, шайкеш келтирилери айтылган.