Кыргызстан

Бирок соңку жылдары кыргыз коомчулугу эки аялдуулукка байланыштуу бир канча окуяга күбө болду. Айрымдарына иш козголгону менен айыптуулар соттолгон учурлар сейрек.

"Эки нике күбөлүк алган"

Садыр Жапаровдун Баткенде 11-октябрда өткөн эл менен жолугушуусунда кош нике көйгөйү көтөрүлдү.

Гүлзат аттуу аял президентке арыз-муңун айтуу үчүн атайын Бишкектен келгенин, буга күйөөсүнүн үстүнө токол алып, мүлк талашып жатканы түрткү болгонун айтты:

“2001-жылы Лейлектин тургуну Нуржан Үсөновго турмушка чыккам. Экөөбүз мыйзамдуу түрдө никеге турганбыз. 2019-жылга чейин жашадык. Ортодо үч балабыз бар. Ага чейин 2015-жылы бир аялга жашыруун үйлөнүптүр. Мындай жашоо бардык эле аялга жакпайт экен. Үйдө ыр-чыр токтобогондуктан, 2022-жылы ажырашуу жана мүлк бөлүшүү арызы менен Свердлов райондук сотуна кайрылгам. Нуржан Үсөнов кылмышын жашыруу үчүн ИИМге менин үстүмөн “нике күбөлүктү жасатып алды” деп арыз жазыптыр. Күбөлүктү мен 20 жашымда эле алгам”.

Дагы караңыз

"Күйөөм үстүмө аял алып, карызын мага төлөттү". Сузактагы муңдуу тагдырлар

Гүлзат жыйында бизнесмен күйөөсү ажырашпай туруп эле экинчи аялы менен расмий никеге турганын айтып, эки күбөлүктүн тең көчүрмөсүн көрсөттү.

Бул окуяны уккан Садыр Жапаров укук коргоо жана сот органдарын адилет болууга чакырып, ишти өзү көзөмөлгө ала турган болду.

“Милиция, прокурор, соттор, ушундай учурда адилеттүү болушуңар керек. Жолдошу үч баласын, аялын таштап үйлөнүп кеткени аз келгенсип, кайнисинин арыз жазганы кантип болсун? Ушул адилеттикпи? Калыс карап жардам бергиле. Мен өзүм дагы көз салып турам. Акчасына таянып алып баарын акча менен бүтүрөт тура. Экинчи аял алгандан кийин баарын таштап өзү чыгып кетпейби. Эркектер бузулду такыр. Жапонияда ажырашуу жокко эсе экен. Мыйзамы дагы катуу экен. Ажырашсаң дагы аялың менен балаңды өмүр бою багат экенсиң. Жоопкерчилик өмүр бою эркектин моюнунда болот экен”, - деди Садыр Жапаров.

Бул кыргыз бийлиги кош никени четке каккан биринчи учур эмес. Былтыр август айында көп аялдуулук үчүн жоопко тарткан 176-беренени күчүн жоготту деп таануу жөнүндө мыйзам артка кайтарылган.

Президенттин аппараты анда көп аял алуу үчүн кылмыш-жаза жоопкерчилигин сактап калуу Кыргызстандын эл аралык милдеттенмелерине ылайык келерин, аялдарды жана балдарды теңсиздиктен коргой турганын белгилеген.

Аккулу Бердиевдин жолдо калган жоругу

Быйыл январь айында Жогорку Кеңештин мурдагы депутаты Аккулу Бердиев алдамчылык жана зомбулук фактысына байланыштуу эки айга камалган.

Ички иштер министрлиги ал 2022-жылы ал алдоо жолу менен акча алып, жеке максаттарына жумшаганы аныкталганын билдирген. Андан тышкары мурдагы депутаттын аялынан да үй-бүлөлүк зомбулук боюнча кайрылуулар келип түшкөнүн кошумчалаган.

Аккулу Бердиевдин беш баласынын энеси күйөөсү ондой аял алганы аз келгенсип, үйдөн кубалап жатканына арызданган болчу.

Дагы караңыз

"Үстүмө он жолу аял алды". Мурдагы депутат зомбулукка айыпталып кармалды

Аккулу Бердиевдин биринчи жубайы, 57 жаштагы Батма Ормонова иш азыркыга чейин оң жагына чечиле электигин айтып берди.

“1987-жылы 18 жашымда турмушка чыккам. 38 жыл жашап, беш балалуу болдук. Мени “Үйдө отур, балдарды бак, туугандарыма кам көр” деп иштеткен эмес. Кулк-мүнөзү жакшы эле болчу. Депутат болгондон кийин эле өзгөрүп кетти. “Бизнесиме аралашпа, саясатта жүргөн кишимин” дегенинен ишине кийлигишкен эмесмин. “Саясатта жүргөн кишиге, балдарына мүлк каттатканга болбойт” десе, ишенгенбиз. Көрсө ошол маалда 38 жыл ичинде жыйнаган мүлктүн баарын туугандарына, экинчи аялына, андан туулган кызга каттаткан экен. Чоң Алайда, Ошто, жети облустун баарында тең мүлктөрүбүз бар болчу. Никени бир тараптуу буздуруп, бизди үйдөн кууп чыкканга даярданыптыр да көрсө. Азыр мен отурган үй банктын карамагында. Банк каалаган күнү чыгарып койсо талаада калам. Сот эми Ошто болот го”, - деди Ормонова.

Жакындарынын айтымында, Аккулу Бердиев учурда эркиндикте жүрөт. Бул аралыкта үй-бүлөсүнөн кечирим сурап, беш баласынын энчисин бөлүп берүүгө аракет да кылган эмес.

Батма Ормонованын адвокаты Атыр Абдрахматова иш укук коргоо органдарынын кайдыгерлигинен, бюрократиядан улам жылбай жатат дейт.

“Батма эже бул боюнча бийликке кайрылган. Бир тууган агасы дагы бул маселени президент апрелде Чоң-Алайга барып, эл менен жолукканда көтөргөн. Садыр Жапаров ошондо “Мыйзам чегинде чечкиле” деп тапшырма берген. Бирок эч кандай жылыш болгон жок. Тиешелүү органдар бири-бирине кат жазып, акыры “кылмыштын курамы жок” деп тынчышкан. Милиция, прокуратура чара көрбөй жатат. Президент ишти жылдырбай жаткан милициянын, прокуратуранын жетекчилерин кызматтан алса жакшы болмок. Президент кечээ “Аялың менен жашагың келбесе, балдарыңа мүлкүңдү ташта дагы, ажырашып кет” деп ачык айтты. Мен муну колдойм. Эми муну сот, укук коргоо органдары ишке ашырууга тийиш. Бизде мыйзамдарга шылтаган жаман адат бар, бирок кеп мыйзамда эмес. Жөн гана иштеш керек. Азыркы мыйзамды толук кандуу ишке ашырууга ниет гана жетишпей турат”.

Абдрахматова буга чейин президент байлыктарын катып, бизнесин башкаларга каттагандарды ачыктоо талабын койгонун эске салып, кош нике мүлктү жашырууга жакшы себеп болуп жатканын белгилей кетти.

Муну менен катар Ватсап, Инстаграмда “экинчи аял алам же экинчи аял болом” деген жарыялар байма-бай чыгып турарын, бул көрүнүшкө каршы чаралар көрүлбөсө, аялдар менен балдардын укуктары бузула берерин эскертти.

Жогоруда кош никеге байланыштуу аты аталган Нуржан Үсөновго да, Аккулу Бердиевге да байланышуу аракетибизден майнап чыккан жок. Эгер алар өз пикирин айтам десе, “Азаттык” микрофон сунууга даяр экенин эскертебиз.

"Арыз болбосо, жоопкерчилик да жок"

Юрист Клара Сооронкулова Кыргызстанда кош нике маселеси жеке коомдук иштерге кире турганын, мындай учурда жабырлануучудан арыз болбосо, иш козголбосун айтты:

“Полигамия маселеси жеке коомдук иштерге кирет да. Үй-бүлөлүк баалуулуктарга каршы кылмыш десек болот. Мындай учурда иш жабырлануучунун арызынын негизинде гана каралат. Арыз бермейинче, эч ким иш козгобойт. Бул жерде ким жабырлануучу? Биринчи же экинчи аялы да туурабы? Бирок бизде аялдар арыз бербейт. Анткени, эркек кесилип кетсе, өзү кыйналат. Ошол себептүү, жеке коомдук иштер көп учурда тосмо арыздын негизинде жабылып калат. Эгер кош нике жалпыга маалым иш катары каралса, анда мамлекет өзү эле арызды күтпөй чара көрмөк. Өзбекстанда ошондой. Эки аял алганы билинген эркек дароо камалат. Бирок тажрыйба көргөзгөндөй, ал эркек жазасын өтөп келип эле кайра эки никеде жашаган учурлар бар экен. Анткени бир кылмыш үчүн адам эки жолу соттолбойт. Аялдар экономикалык жактан көз каранды болгон жерде мындай иштер токтобойт. Көпчүлүк кыздар социалдык тармактан көргөн кооз жашоону эңсеп, өзүнөн улуу эркектерди издешет экен. Мамлекет жаштардын билимине, тарбиясына көңүл буруп, иш менен камсыз кылышы керек. Ошондо балким мындай көрүнүштөр азаят".

Сооронкулова полигамияны жактагандар көп учурда динге таянарын, бирок исламды тутунган бир катар өлкөлөрдө деле үй-бүлөсүн карабагандар катуу жазаланарын кошумчалады.

Ал эми социолог, Эл жазуучусу Топчугүл Шайдуллаева жогорудагы мисалдардан улам Үй-бүлөлүк кодекске нике келишими тууралуу жоболорду киргизүү керек деп эсептейт.

“Кыргызстанда нике күбөлүгү дагы кепил болбойт экен. Бир кишинин эки жолу документ алганы буга мисал. Ошон үчүн жаштар үйлөнүп жатканда нике келишимин түзүш керек. Нике келишими – бул учур талабы. Аны Үй-бүлө кодексине киргизүүгө убакыт жетти. Ал жерге милдет, талаптардын баарын кылдат жазып, түгөйлөр ошону так аткарууга тийиш. Бул жоопкерчиликти бекемдейт. Анткени адам документке кол койгонун билет. Үй-бүлө курууга олуттуу караш керек. Жаштар керек болсо үйлөнөрдүн астында ден соолугун текшертсин. Никеге романтика катары карабай, рационалдуу мамиле кылган оң. Ага даяр болбосо же баш тартса, анда үйлөнбөй эле коюшсун. Үй-бүлө күтүүдө эч ким курмандык болбошу керек”.

Кош нике: Мияровдун мисалы

Кыргызстанда быйыл кош никеге байланыштуу канча адам укук коргоо органдарына кайрылганы белгисиз.

Акыйкатчы институтунан билдиришкендей, былтыр кош никеге байланыштуу бир арыз түшкөн. Аны өзүн Чүй облусунун мурдагы губернатору Мирбек Мияровдун жарандык никедеги аялы катары тааныштырган Хабиби Уланова жазган.

Мирбек Мияровго 2025-жылдын 1-декабрында Октябрь райондук милициясы Кылмыш-жаза кодексинин 176-беренеси ( “Эки жана андан көп аял алуу”) менен иш козгогон. Бирок быйыл июлда ушул эле сот Мияровдун иш-аракетинде кылмыштын курамы жок деп тапкан.

Дагы караңыз

Сот көп аялдуулук иши боюнча экс-губернатор Мирбек Мияровду актады

Былтыр декабрь айында Кыргызстандын Катардагы элчиси Марат Нуралиев президенттин жарлыгы менен кызматтан алынган.

"Азаттык" мурдагы элчинин эки аялы бар экени билинип, аларга дипломатиялык макам берген документ жасатып, өзү менен чет өлкөгө алып барганы белгилүү болгон соң иштен кеткенин тактаган.

Дагы караңыз

Катардагы элчи кызматтан кетти. Жеке жашоодон чыккан чыр

Быйыл апрель айында Бишкек шаардык милициясы диниятчы Өзбек Чотоновду суракка чакырган. Буга анын көп аялдуулуктун жазасын жеңилдетүү боюнча кол топтогону себеп болгон.

Кыргызстанда “Үй-бүлө жөнүндө кодекс” бир гана расмий никеге уруксат берет. Мыйзамга ылайык, эки же андан көп аял алган адам коомдук, түзөтүү жумуштарына же айыпка тартылат. Бул кылмыш үчүн айып пулдун өлчөмү 50 миң сомдон 100 миң сомго чейин деп аныкталган.

Мамлекет башчысы жаздырылып алынган видеону өзү да көргөнүн, анда өткөрүү пункттарына келген айдоочулардан акча алынып, кызматкерлердин ортосунда бөлүштүрүлүп жатканы тартылганын айтты:

«Мен 2020-жылы кызматка киришкенден бери бажы жана чек ара кызматкерлерине бизге бир да контрабандалык товар кирбесин деп талап коюп келем. Ал эми импорттук товарларга бажы төлөмдөрү төлөнүшү керек. Бюджеттин өсүп жатканы да ошонун эсебинен. Ар бир айыл контрабанда менен алектенсе, мен кантип экономиканы көтөрөм? Кантип силер сурап жаткан акчаны берем? Кечээ он бешке жакын чек ара жана бажы кызматкери кармалды. Жалаң контрабанда өткөрүп, отуруп алып акча жыйнап жатышат. Мен видеосун көрдүм. УКМК жашыруун камера коюптур. Камераны он беш күнгө коюптур. Экөө кирип алып, конвейердей эле», - деди президент.

Кармалгандардын аты-жөнү, ээлеген кызматы, аларга коюлган расмий айып жана мыйзамсыз өткөрүлгөн товардын көлөмү тууралуу кеңири маалымат азырынча жарыялана элек.

Президенттин мындай билдирүүсү Кыргызстанда Чек ара жана Бажы кызматтарынын жетекчилери күтүүсүз алмашкан учурга туш келди.

Тагыраагы, 9-октябрда Мамлекеттик бажы кызматынын төрагасы Алмаз Салиев жана Мамлекеттик чек ара кызматынын жетекчиси Абдикарим Алимбаев кызматтан алынган.

Бажы кызматынын жетекчилигине Улан Кимсанов, ал эми Чек ара кызматынын башчылыгына Данияр Сатимов дайындалды.

52 жаштагы Алмаз Салиев Бажы кызматын былтыркы февралдан бери жетектеп келген. Ага чейин ушул эле мекеменин төрагасынын орун басары болуп иштеген.

Маалыматка караганда, анын ордуна Бажы кызматынын төрагасынын биринчи орун басары болуп эмгектенип келген 55 жаштагы Улан Кимсанов дайындалды.

Кимсанов «Манас» жана Түштүк-Батыш бажыларын жетектеген. Ошондой эле Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитеттин төрагасынын орун басары кызматын аркалаган.

Мамлекеттик чек ара кызматын 2024-жылдын декабрынан бери жетектеп келген Абдикарим Алимбаевдин ордуна Данияр Сатимов дайындалды. Алимбаев ага чейин Баткен облусунун башчысы болуп иштеген.

57 жаштагы Данияр Сатимов Коргоо министрлигинде жана Куралдуу күчтөрдүн Башкы штабында ар кандай, анын ичинде жетекчилик кызматтарды аркалаган.

Дагы караңыз

Бажы жана Чек ара кызматтарынын жетекчилери алмашты

Дал ушундай кадрдык өзгөрүүлөрдүн фонунда президенттин чек ара жана бажы кызматкерлери кармалганы тууралуу билдирүүсү коомчулуктун талкуусуна түштү.

Аткезчиликке каршы күрөштө маанилүү роль ойногон эки мекеменин жетекчилери алмашкандан көп өтпөй кызматкерлердин жапырт кармалышы коомчулуктун көңүлүн бурду. Бирок кадрдык чечимдердин себептери жана алардын кармоолор менен байланышы тууралуу расмий түшүндүрмө бериле элек.

Быйыл Баткенде аткезчиликке байланыштуу кызмат адамдарынын жапырт кармалышы биринчи жолу болуп жаткан жок. Июль айында УКМК «Кадамжай» жана «Чечме» өткөрүү пункттарында операция жүргүзүп, 40тан ашык адам кармалганын билдирген. Алардын арасында бажы, чек ара жана ветеринардык кызматтардын өкүлдөрү болгон.

УКМКнын маалыматына караганда, өткөрүү пункттарында мыйзамсыз акча чогултууга байланыштуу коррупциялык схема аныкталган. Кылмыш иши пара алуу беренеси боюнча козголгон.

Июлдагы жана октябрдагы кармоолор өзүнчө окуялар. Алардын бирдиктүү схемага тиешеси бар-жогу азырынча белгисиз. Ошентсе да быйыл чек арадагы коррупцияга каршы бир нече ири операциянын жүргүзүлүшү кызматтык көзөмөлдүн натыйжалуулугу тууралуу суроо жаратты.

Баткендин чек арага жакын аймактарында мыйзамсыз товар ташууга айрым кызмат адамдары көмөктөшүшү мүмкүн деген пикирлер айтылып келет. Жергиликтүү тургундардын бири Акылбектин айтымында, чек ара такталып, тосмолор орнотулгандан кийин катардагы жарандардын мурдагыдай мыйзамсыз жолдор менен товар өткөрүшү кыйындаган:

«Азыр чек аралар толук такталып, тосмолор дээрлик орнотулуп бүттү. Мындай шартта аткезчилик менен жөнөкөй жаран алектене албайт. Мурда чек ара ачык болгондуктан айылдагылар мыйзамсыз аракет жасай беришчү. Азыр тиешелүү кызмат адамдарынын көмөгү же алар менен алдын ала макулдашуу болбосо, мындай ишти жасоо кыйын».

Бул жергиликтүү тургундун жеке пикири. Ошондуктан анын айткандары өз алдынча далил болуп эсептелбейт. Мыйзамсыз товар ташууну ким уюштурганы жана кызмат адамдарынын катышы бар-жогу тергөөдө аныкталышы керек.

Дагы караңыз

"Өстүргөн мөмө-жемишин алып өтөйүн деген". "Чечмедеги" окуя

12-октябрда Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитет Баткен облусунун аймагында Тажикстанга мамлекеттик чек ара аркылуу контрабандалык жол менен бодо мал өткөрүп жүргөн туруктуу канал аныкталып, ага бөгөт коюлганын билдирди.

УКМКнын маалыматына караганда, тергөө иш-чараларынын жүрүшүндө кыргызстандык жарандардын өздөрүнүн кылмыштуу аракеттерин жашыруу жана колдоо алуу максатында кызмат адамдарына пара берүү фактылары документтештирилген.

Маалыматта айтылгандай, шектүүлөр бодо малды чек ара аркылуу мыйзамсыз өткөрүү үчүн инженердик-техникалык тосмолорду атайылап бузушкан.

Жүргүзүлгөн иш-чаралардын жыйынтыгында мыйзам бузууга шектелген адамдар кармалып, УКМКнын тергөө абагына киргизилген.

Дагы караңыз

УКМК кыргыз-тажик чек арасында бодо мал аткезчилиги аныкталганын билдирди

Атайын кызмат маалымдагандай, бодо малды коңшу өлкөгө контрабандалык жол менен өткөрүү схемасы туруктуу мүнөзгө ээ болуп, аймактагы азык-түлүк коопсуздугуна жана баалардын туруктуулугуна терс таасирин тийгизген.

Кыргызстан менен Тажикстандын чек арасын делимитациялоо жана демаркациялоо боюнча макулдашуудан кийин айрым тилкелерде инженердик тосмолорду орнотуу иштери уланууда.

Мамлекеттик бажы кызматынын маалыматы боюнча, быйылкы жылдын биринчи жарымында бажы мыйзамдарын бузууга байланыштуу 10 448 факты аныкталган. Ал эми бюджетке кошумча түшкөн каражаттын көлөмү 1 миллиард 48 миллион сомдон ашкан.

Чек ара кызматы жыл башынан берки жети айда 71 контрабанда фактысына бөгөт коюлганын билдирген. Кармалган товарлардын наркы, баштапкы эсептөө көрсөткөндөй, 70,2 миллион сомдон ашкан. Анын 30 фактысы өткөрүү пункттарында, 41и алардан тышкары жерлерде аныкталган.

Бул көрсөткүчтөр мыйзамсыз товар ташууга каршы иштер жүргүзүлүп жатканын көрсөтөт.

Экс-депутат, экономист Элдар Абакиров айрыкча бажы тармагында адамдык факторду кыскартып, процесстерди автоматташтыруу зарыл деп эсептейт.

«Бажы тармагындагы абалга көптөн бери терең кызыгып карабагандыктан азыркы жагдай тууралуу так айтуу кыйын. Бирок бул тармакта адамдык факторду кыскартып, рентген жабдууларын, "акылдуу камераларды" жана жасалма интеллект технологияларын колдонуу аркылуу процесстерди автоматташтырса болот. Ошондо бажы төлөмдөрү бюджетке түз түшүп, казынага түшө турган каражат толук чогултулат. Адамдык фактор азайганда каражаттар да толук көлөмдө бюджетке түшөт», - деди ал.

Президенттин билдирүүсү чек арадагы мыйзамсыз акча чогултуу жана контрабандага көмөктөшүү маселесин кайрадан күн тартибине чыгарды. Бирок эки жетекчинин кызматтан алынуусу менен 15ке жакын кызматкердин кармалышынын ортосунда байланыш бар-жогу азырынча белгисиз.

Жемкорлукту изилдеген ири эл аралык Transparency International уюму соңку "Коррупцияны кабылдоо индексинде" Кыргызстанды 142-орунга койгон. 2025-жылдын жыйынтыгы боюнча Кыргызстан 26 упай менен 142-орунга жайгаштырылган. Ага чейинки жылкы баяндамада (2024-жылдын жыйынтыгы) Кыргызстан 25 упай менен 146-сапта болчу. Отчетто 182 мамлекетте жана аймактардагы паракорлук көрүнүштөрү изилденген. Уюмдун маалыматында айтылгандай, Кыргызстан жана Казакстан бейөкмөт уюмдарга каршы кесепети оор мыйзамдар менен жарандык коомду ооздуктоону улантууда.

Уюмдун методологиясы боюнча баалоо шкаласы 0дөн 100гө чейинки упай менен өлчөнөт. Берилген упайы канчалык төмөн болсо коррупциянын деңгээли ошончолук жогору деп эсептелет. Ал эми упайлары 100гө карай жогору болгон өлкөлөрдө коррупциянын көрсөткүчү төмөн экенин билдирет.