Экономика

Кыргыз өкмөтү Орусиянын "Росатом" корпорациясы менен сүйлөшүүлөрдү 2022-жылдан бери жүргүзүп келет.

Өткөн жумаларда айрым орусиялык жана жергиликтүү маалымат каражаттары вице-премьер министр Данияр Амангелдиевге шилтеме берип, Бишкек АЭС куруу маселесин жалпы референдум аркылуу чечерин жазышкан.

Бирок Данияр Амангелдиев сөзү туура эмес чечмеленгенин айтууда. Ал АЭС куруу оңой-олтоң иш эместигин, ага ондогон жылдар кетерин белгиледи.

"Азыр байкап жатабыз. Биздин гидроэнергетикалык ресурстарыбыз жетиштүү. Эгер боло турган болсо сөзсүз эл менен акылдашып кылабыз деген мааниде айткам. Эртең болот, бүгүн болот деген маселе жок. Азыр койсок болобу, кандай мүмкүнчүлүк, тобокелдиктер бар, адистер кандай болот, алар жетиштүүбү деген консультациялар гана жүрүп жатат. АЭС куруу оңой маселе эмес, анан калса өтө кымбат иш. Сүйлөшүүлөр беш жылбы же он жылбы, жүрө берет. Эгер суу азайып кетип кризиске учурасак, курганга аргасыз болобуз. Азыр ар тараптуу изилдөөлөр гана жүрүп жатат. Терең талдап, адистерди даярдап, аларды эки жакка окууга жөнөтүп анан гана маселени чечишибиз керек".

Кыргыз өкмөтү соңку жылдары керектөөнүн көбөйүшүнөн, инфраструктуранын иштен чыгышынан жана сезондук факторлордон улам электр энергиясын сырттан импорттого аргасыз экенин айтып келет. Мындан улам бийлик атомдук электр станциясы менен көйгөйдү чечүү жолун караштырууда.

Дагы караңыз

Министр Ибраев Кыргызстанда АЭС эл макул болсо куруларын айтты

Данияр Амангелдиев азырынча гидроэнергетиканы өнүктүрүү башкы приоритет экенин, АЭС куруу келечектеги жагдайларга жараша болорун кошумчалады.

"Биз өзүбүздүн гидроэнергетикалык мүмкүнчүлүктөрүбүздү толук пайдалана элекпиз. Ошол жаатыбызды өнүктүрүп, потенциалыбызды толук пайдаланышыбыз керек. Бирок экономика он, жыйырма жылдан кийин өзгөрүшү ыктымал. Ошого жараша жаңы энергия, жаңы потенциалдар керек болушу мүмкүн. Азыр чөлкөмдө АЭСти Казакстан, Өзбекстан куруп жатат. Гидроэнергетикада сууну чогуу пайдалангандыктан коңшулар менен акылдашып иш кылууга туура келет. Ал эми АЭС курууну ар бир мамлекет ички чечимине жараша кабыл алат".

"Өзүңдө сынабай туруп, башкага курууга болбойт"

"Росатом" Кыргызстанга РИТМ-200 реактору менен иштей турган чакан станциялардын вариантын сунуштоодо. Бул технология алгач муз флоту үчүн иштелип чыккан.

Орусия тараптын ынандырышынча, РИТМ-200 татаал шарттарда бир канча жылдык сыноодон өткөн жана жер үстүндө колдонууга ыңгайлашкан.

Анткен менен Орусиядагы өзөктүк энергетика боюнча эксперт (аты-жөнү коопсуздуктан улам ачык айтылбайт ) "Азаттык Азияга" бул жүйө суу кечпесин айтты:

"Атомдук станцияны өзүңдө сынап көрмөйүнчө бөтөн аймакка курууга болбойт. Эгер кеп РИТМ-200Н тууралуу болуп жатса, анда адегенде Орусиянын өзүндө куруп, жыйынтыгына байкоо салып, анан ишке берүү логикалуу болмок. Ушундан кийин гана божомолго эмес, тажрыйбага таянган чечимдерди кабыл алса болот", - дейт эксперт.

Орусияда азырынча РИТМ-200Н реакторунун базасында иштеген АЭС жок. Долбоорду жүзөгө ашыруу алгач Якутияда башталган, дүйнөнүн эң суук аймагындагы эксплуатация шарттары Кыргызстандыкынан кескин айырмаланат.

Андыктан технология башка климатка кантип ыңгайлашат деген суроо ачык бойдон калууда.

"Мен азыр "Кагазда жана кургаган сыяда иштеген гана АЭС коопсуз" деген цитатанын авторун эстей албай жатам. Бирок бул калетсиз сөз. Кагазда бул жарнама долбоорундай көрүнөт - кооз графикалар, диаграммалар, станция ишке жарамдуу болот деген эсептөөлөр. Бирок анын баары иш жүзүндө далилденген эмес. Инженер катары айтсам, татаал техникалык жабдыктар чогултулмайынча, анын иштиктүүлүгүн далилдөө да мүмкүн эмес", - дейт орусиялык эксперт.

Кыргызстандык энергетика боюнча эксперт Расул Умбеталиев атомдук электростанциялар гидроэнергетика ресурстары чектелүү аймактарда куруларына көңүл бурду.

Кыргызстан болсо гидроэнергетикалык потенциалы бийик өлкө катары эсептелет. Эксперттердин айтымында, тоолордон аккан дарыялардын ресурсу жылына 140–160 миллиард киловатт-саат электроэнергиясын иштеп чыгууга мүмкүнчүлүк берет, бирок иш жүзүндө анын 10% гана колдонулат.

Умбеталиев муну менен катар Кыргызстан сейсмикалык жактан кооптуу зонада жайгашканын түшүндүрдү. Мындай шартта АЭС куруу өтө опурталдуу.

"Росатом" 55 мегаваттык чакан АЭС курууну сунуштап жатат. Бирок биздин өлкө тоолуу, анан калса сейсмикалык активдүүлүгү жогору. Кандай гана атомдук станция болбосун, анын бузулуу тобокелдигин четке кагууга болбойт. Биздин территориянын 90% тоолуу, тоо кыртыштарын пайда кылган процесстер тынымсыз жүрүп турат, жыл сайын жер титиреп, кээде 4-5 баллга жетет. Мындай учурда "бузулбайт" деген кепилдикти эч ким бере албайт. Алар түздүктү сунушташууда, бирок сейсмологиялык коркунуч дээрлик бардык жерде тооруп турат", - дейт Умбеталиев.

Дагы бир эксперт Эрнест Карыбеков атомдук энергетика, уранды казып алуу жана аны өндүрүштүк максатта иштетүү жаатында тажрыйбасы жок өлкө чечимди салттуу тармактан издеши керек деп эсептейт.

Анын айтымында, жылуулук электр станциясын Кара-Кече көмүр кенинде куруу менен маселени чечсе болот. Карыбековдун эсебинде мындай объект келечекте өлкөнү электр энергиясы менен толук камсыздап, муктаждыкты жоймок.

"Кыргызстан мезгилден артта калбашы керек, бирок негизинен өз ресурстарына - суу жана көмүргө таянганы туура. Эгер алар жетпей жатса, атомдук энергетикага кайрылса болот. Заманбап станциялар чындап эле ишенимдүү. Бирок кеп чакан станциялар тууралуу болгондо суроо туулат, алар бизге керекпи? Эгер Кара-Кечеде кубаттуулугу 1200 мегаватт ЖЭБ курулса, ал 30-40 жылга жетет", - дейт эксперт.

Кыргызстанда 2019-жылы Ысык-Көл облусундагы нааразылык акцияларынан кийин уран иштетүүгө мораторий киргизилген. Анда жергиликтүү тургундар Кызыл-Омпол кениндеги геологиялык чалгындоо иштерине каршы чыгып, уранды казып алуу экологияга терс таасирин тийгизет деп кооптонушкан.

2020-жылдагы элдик толкундоодон кийин Садыр Жапаров бийликке келгенде уран боюнча талкуулар кайра жанданып, парламент 2024-жылы мораторийди алып салган. Президент анда уранды иштетүүнү Кыргызстан өз колуна аларын билдирген.

Эксперттер уран казылган күндө да аны АЭС үчүн отунга айлантуу татаал экенин, Борбор Азиянын бир дагы өлкөсүндө мындай технология жоктугун эске салышат.

"Росатом" эмне үчүн Борбор Азияны мелжеп турат?

"Росатом" учурда Борбор Азиянын үч өлкөсүнө кызыгууда. Өзбекстандын Жизак облусунда курула турган АЭС долбоору "интеграцияланган өзөктүк кластер" деп аталып - бир аянтка ар кандай масштабдагы жана типтеги объектилерди жайгаштыруу каралууда. Бири Кыргызстанга сунушталган РИТМ-200 реактору экөө чакан АЭС. Андан тышкары ВВЭР-1000 реактору экөө ири АЭС курулат.

Казакстанда "Росатом" ВВЭР-1200 реакторунан турган эки энергоблоктуу АЭС курууга камынууда (дагы эки станция куруу укугун өлкө Кытайдын CNNC корпорациясына берген).

Казакстанда АЭСти иштетүү боюнча референдум 2024-жылы өткөн. Өлкө президенти Касым-Жомарт Токаев андан кийин атомдук электр станциясын куруу - уранды иштетүүдөн тарта электр энергиясын өндүрүүгө чейинки "толук өзөктүк чынжырды" түзүүгө багытталганын айткан. Өлкө уран казып алуу боюнча дүйнөдө биринчи орунда турат.

Дагы караңыз

Казакстанда алгачкы АЭСтин пайдубалы 2029-жылы түшөрү кабарланды

Орусиялык эксперттин айтымында, Москва мурдагы постсоветтик аймакка АЭСти бир канча себептерден улам курууда.

Биринчиден, "Росатом" жаңы буюртмаларга жана каржылык агымдарга муктаж. Украинада согуш башталгандан кийин корпорациянын Европадан буюртма алуу мүмкүнчүлүгү дээрлик нөлгө түшкөн.

Орусиянын өзүндө Ленинград, Курск, Смоленск атомдук электр станцияларындагы эски реакторлорду "алмаштырган станциялар" гана курулууда. Мындан улам корпорация чет өлкөлөрдө жаңы аянтчаларды издеп, энергия тартыштыгын баштан кечирип жаткан Борбор Азия чөлкөмүндө долбоорлорун жигердүү илгерилетүүдө. Бул сунуштар насыялык схемалар менен коштолуп, формалдуу түрдө жагымдуу көрүнөт.

Буюртмачылар үчүн "Росатомду" тандоо Москвага көз карандылыкты күчөтөт. Москва ЕАЭБге мүчө Кыргызстан менен Казакстанды өз өнүмдөрү үчүн рынок катары көрөт.

Ал эми Өзбекстан Кыргызстан сыяктуу эле Орусияда жүргөн эмгек мигранттарынын акча которууларына көз каранды.

Дагы караңыз

Токаев АЭСтерди курууда уран маселесине көңүл буруу керектигин билдирди

"Эмне үчүн "Росатомго" станцияларды чет өлкөдө куруу пайдалуу? Атомдук станциялар, адатта, Орусия Федерациясынын мамлекеттик экспорттук насыяларынын эсебинен курулат. Мисалы, Островецтеги (Беларус) эки блоктун курулушунун 90% ушундай насыянын эсебинен төлөнгөн. Калган 10% дагы Орусиянын мамлекеттик банкы - ВТБ каржылаган. Башкача айтканда, иш жүзүндө өз каражаттары болгон эмес - бул көз карандылыктын жашыруун формасы", - деп белгилейт орусиялык эксперт.

Эксперт каржыдан тышкары технологиялык көз карандылыкты да эске алуу керектигин белгилейт. Буюртма берген өлкөлөр АЭС үчүн Орусияда өндүрүлгөн отунду сатып алып, радиоактивдүү таштандыларга байланыштуу жана АЭСти тейлөө жаатында Москва менен кызматташууга аргасыз болот.

АКШнын Борбордук командачылыгы билдиргендей, бөгөттөө Ирандын бардык портторуна тийиштүү болот жана мындай тартип 13-апрелден тартып иштей баштайт.

Трамп флот кызматкерлерине эл аралык сууларда кысык аркылуу өтүү үчүн Иранга төлөм төлөгөн кемелерди аныктоо жана кармоо тапшырмасын берди.

"Мыйзамсыз төлөм төгүп жаткандар ачык деңизде коопсуз өтүү мүмкүнчүлүгүнө ээ боло албайт", – деди ал.

Айрым маалымат каражаттары Иран соңку апталарда кээ бир кемелерден кысык аркылуу өтүүсү үчүн миллион долларга чейин төлөм алганы тууралуу маалымат бар экенин жазып чыгышкан. Мындай шартка, алардын билдиргенине караганда, 250, негизинен Иран менен жана "көмүскө флот" менен байланышы бар кеме макул болгон.

Трамп АКШ Ормуз кысыгын минадан тазалоо ишин баштай турганын да билдирип, кандай гана чабуул болбосун, катуу жооп кайтарыларын эскертти.

Ормуз кысыгы дүйнөлүк жүк ташууда жана эл аралык мунай базарында көйгөйлүү кырдаалдын очогуна айланган окуя тарыхта буга чейин да, 1980-жылдары болгон.

Оңой эмес күндөрдү эстеп...

Арильд Сивертсен бир кездери деңизде аскердик кызмат өтөгөн көптөгөн адамдар сыяктуу эле азыркы тапта Ормуз кысыгында түзүлгөн жагдайдан улам бул аймак тууралуу эң оор эскерүүлөргө батып турган кези.

"Азыркы согушту көргөн сайын бизде кайрадан баягы эскерүүлөр [травмадан кийинки жан дүйнө жарааты]... 1980-жылдары кызмат кылган деңизчилер үчүн азыр кыйын болууда, себеби ошол кездеги оор окуялар кайрадан эсине түшүп, тынчтык бербей жаткан учуру", - деди Норвегияда жашаган ардагер.

Сивертсен 1981-1988-жылдардагы танкерлер согушу курчуп жаткан маалда Ормуз кысыгында кеме башкарчу. Перс булуңундагы азыркы абал да ал үчүн ошол кездеги кризис менен үндөшүп тургансыйт.

Танкерлер согушу 1980-жылы Ирак Иранга кол салгандан кийин өзүнчө жаңжал болуп тутанган жана бара-бара жалпы Перс булуңуна жайылган. Адегенде Ирак, кийин Иран каршылашынын мунай объектилерин жана кемелерин бутага ала баштаган.

1980-жылдардын орто ченинде Ирак Франция берген кыргын салуучу учактардын жана кемеге каршы ракеталардын жардамы менен Ирандын мунайын ташып бараткан кемелерге сокку уруп, ал эми Иран Кувейттин жана Сауд Арабиясынын портторуна кирген башка мамлекеттердин танкерлерине кол салуу үчүн фрегат жана ылдам жүрүүчү кайык колдонгон. Бул согушта Кувейт да, Сауд Арабиясы да Ирак тарапка колдоосун көрсөткөн эле.

Суу үстүндөгү ошол согушта жүздөгөн кеме бутага алынып, коммерциялык деңиз флотунун 100дөн ашуун кызматкеринин өмүрү кыйылган.

Перс булуңунда кызмат өтөө, албетте, коопттуу болгон, бирок ал жер аркылуу өтүүчү танкердин кызматкери болууга аскерлер кооптуу шартта иштегенинин акысы катары айлыгына кошулуучу акча үчүн макул болушкан. Кээде маянасынын ар бир күн үчүн төлөнүүчү бөлүгү кооптуу шартты эске алуу менен эки эсе көбөйтүлчү. Сивертсендин белгилешинче, экипаждын жооптуу кызматтагы мүчөлөрү да бул маанилүү каттам аркылуу мунай ташуучу кемелердин ишинин үзгүлтүккө учурашына жол бербөөгө жооптуу экенин сезип турушар эле.

"Биздин максат өз милдетибизди аткаруу эле. Анткени кеме ээлери бизге Ормуз кысыгын ачык кармап турушубуз, мунайдын ташылышын камсыз кылышыбыз зарыл экенин, антпесек жалпы дүйнөнүн экономикасы кыйрап каларын айтышкан", - дейт ал.

"Жарыксыз, чыраксыз..."

Олав Миклебуст да 1980-жылдары Перс булуңу аркылуу каттаган кемелерде инженер болуп иштеген. Жалпысынан аймактагы кызматы учурунда Ирак авиациясынын эки жолку кол салуусуна кабылган. Ошондой соккулардын бири кеме Дубайдын жээгинде жүргөн учурда урулган. Бутага суудагы кемелерди алуучу ракеталардын бири аз жерден алардын кемесине тийип кала жаздаган. Бирок жанындагы кемеге тийип, машина бөлүмүндө иштеп жаткан бир нече кишинин өмүрүн кыйган.

Миклебуст азыр мунай танкеринде менежер болуп иштейт.

Өзү эмгектенген тармактын ардагерине айланган каарманыбыздын пикиринде, Ормуз кысыгы аркылуу соңку күндөрү өткөн кемелерде иштеген анын кесиптештери да 1980-жылдары кемелер курчоодо калбашы үчүн колдонгон тактика боюнча аракет көрүштү.

Ал 1980-жылдардагы кемелердин байкалбай калуу тактикасын акыркы күндөрү Ормуз кысыгынан өткөн кесиптештери да колдонуп жатышканын айтты.

Адистин белгилешинче, 1980-жылдары Перс булуңундагы танкерлер жолго негизинен караңгы киргенде гана чыгышчу:

"Эч кандай жарыксыз, эч кандай чыраксыз, экипаждын бардык иллюминаторлору чапталып коюлган. Жээктегилерге билинип калбасын деп аларды дээрлик колдончу эмеспиз, жандырып, кайра өчүрө калчубуз. Азыр да ошону эле кылып жатышкан болсо анда алар билинбей өтүп кете алышат".

Ошондой эле, Миклебусттун айтымында, кемелер башкалар менен кагылышууга жол бербөө максатында колдонулуучу транспондерин өчүрүп сала алышат, анткени ал жабдык да кеме кыймылына көз салып туруучу сайттарга координаттарды өткөрүп берип турат.

1987-жылдын август айында Ормуз кысыгына жакындап калганда жүк ташып бараткан норвегиялык танкердин капитаны катары кабыл алган чечимин Арильд Эйнар Сивертсен "Танкерлер согушу" деген китебинде өтө катуу толкундануу менен эскерген.

Сивертсендин айтымында, Перс булуңу аркылуу сүзүп баратканда алардын аммиак жүктөлгөн кемеси Ормуз кысыгынан байкалбастан өтүп алыш үчүн болгон жарыгынын баарын өчүрүп, радио байланышты да чектеп койгон. Бир маалда алардан анча алыс эмес жер жарк-журк боло түшкөн. Демек, алар сыяктуу эле сүзүп өтүп кетүүгө аракет кылып жаткан кемелердин бири ирандык катерлер тобунун жапырт чабуулуна туш болгон.

"Биз ракеталарды көрүп турдук, баарын ультра кыска толкундар аркылуу угуп да жаттык. Капитанынын айласы куруду", - деп эскерди Сивертсен.

Ал радио аркылуу SOS сигналы келгенде карама-каршы сезимде калганын, жардам берейин деп артка барса өзүн өзү жок кылууга барабар болмогун эстеп, бирок, жардам сураган сигналды башкаларга жайылтканын айтты. Деңиз шартында бул SOS белгисинин ретрансляциясы деп аталат.

"Эгер мен ага чала турган болсом жаныбыздагы ирандыктар ошол жерде дагы бир кеме бар экенин дароо байкап каларын билгем", - деген Сивертсен андан көрө унчукпай эле туруу туура болорун чечкен:

"Мен биздин кеменин ичиндеги 24 кишинин тагдырын ойлошум керек болчу. Ошондуктан эч нерсеге жооп бербестен, жолумду караңгыда уланта беришим туура болчу".

Аскер кызматкерлеринин коштоосунда

1980-жылдары Ирак менен Ирандын жүздөгөн кемелерге чабуул коюусунан улам Америка Кошмо Штаттары Перс булуңу аркылуу өтүп жаткан танкерлерди коштоп жүрүү үчүн аскердик кемелерин жөнөткөн. Бирок мындай кийлигишүүнүн кесепети трагедия менен коштолгон. 1987-жылы май айында АКШнын Аскер-деңиз күчтөрүнө таандык Stark кемеси Ирактын согуштук учагынан атылган эки ракета менен бутага алынган. Кийинчерээк Багдад учкуч согуштук кемени танкер деп ойлоп алганын билдирген. Бул соккунун кесепетинен 37 америкалык аскер кызматкери набыт болгон.

Бир жылдан кийин дагы бир трагедия болгон. Перс булуңу аркылуу өтүүчү танкерлерди коштоп бараткан америкалык кемелер үчүн согуштук аракет жүргүзүүнүн жаңы эрежелери киргизилип, АКШнын Аскер-деңиз күчтөрүнүн Vincennes кемеси Ирандын жүргүнчү ташуучу учагын аскердик учак деп багытын өзгөртүүсүн талап кылган жана лайнерди эки ракета менен атып түшүргөн. Учактын ичиндеги 290 адамдын баарынын өмүрү кыйылган.

Иран менен Ирак ортосундагы согуш 1988-жылы августта аяктап, бир айдан кийин АКШнын аскердик кемелери Перс булуңу аркылуу өтүүчү танкерлерди коштоп жүрүүсүн токтоткон.

Ошол кездеги "танкер согушунун" ардагерлери Ормуз кысыгын кайрадан Кошмо Штаттардын Аскер-деңиз күчтөрүнүн аракети менен ачса болорун айтып жатышат. Бирок, Арилд Сивертсендин пикиринде, мындай кадам азыркы жаңжалды ого бетер курчутуп салышы мүмкүн.

Ал эми Олаф Миклебуст 1987-жылы июлда болгон окуяны айтып эскертүүдө. Анда АКШнын аскердик кемелеринин калкалоосунда жүрүп бараткан танкер суудагы минага кабылган жана бул "дүйнөдөгү эң кубаттуу флоттордун бири болуп турса деле кырдаалды толук көзөмөлдөөсү мүмкүн эместигинин" далили болуп калган.

Макаланын түп нускасы бул жерде.

Автору Amos Chapple