Экономика

Иш-чараны ачып жатып президент Жапаров бул аймак аймактык жана дүйнөлүк экономикалык процесстер үчүн жаңы инвестициялык аянтча болорун белгиледи. Тамчы айылынын жанында жайгашкан борбордун аймагында заманбап бизнес-борбор иштеп жатат. Учурда мейманкана комплекстери жана турак жай объектилери курулууда. Ага жакын жерде “Ысык-Көл” эл аралык аэропорту жайгашкан. Бул жердин жалпы аймагы болжол менен 6 миң гектарды түзөт. Иш жүзүндө кандай болот? "Тамчы" аймагы тууралуу түшүндүрөбүз.

Ысык-Көлдүн түндүк жээгиндеги Тамчы айылы жакынкы жылдары өлкөнүн эң ири инвестициялык долбоорлорунун бири катары каралып жатат. Бул жерде атайын финансылык-инвестициялык аймак түзүү демилгеси көтөрүлүп, аны эл аралык капиталды тарткан, заманбап бизнес жана каржы борборуна айлантуу максаты коюлууда.

3-июль күнү аймакты расмий ачып жатып сүйлөгөн сөзүндө президент Садыр Жапаров кыргыз өкмөтү долбоорду беш жылдан бери дыкат талдап, дүйнөлүк мыкты тажрыйбаларды иликтеп, аймакты мындан ары өнүктүрүү боюнча эсептөөлөрдү жүргүзгөнүн айтты.

“Инвесторлор үчүн “Тамчы” инвестициялык аймагы укуктук кепилдиктерди түшүнүктүү, так тартип эрежелерди, узакка иштей турган ишенимдүү системаны өздөштүрө турган аймакка айланат. Анда банктык, инвестициялык, брокердик, фонддук, санариптик финансылык сервистерди, камсыздандырууну, активдерди башкарууну, инвестициялык фонддорду, трасттарды жана башка заманбап багыттарды өнүктүрүүгө шарттар түзүлөт. “Тамчы” атайын финансылык-инвестициялык аймагында коммерциялык жана инвестициялык талаштарды калыс кароого багытталган, бейтарап, ишенимдүү жана эл аралык деңгээлде таанылган Англис укугунун негизинде иштеген эл аралык борбордун түзүлүшү да өзгөчө мааниге ээ. Мындай маанилүү кадам аталган долбоорго болгон ишенимди күчөтүп, “Тамчынын” укуктук архитектурасын негизги атаандаштык артыкчылыктарынын бирине айланат”.

Резиденттер үчүн 49 жылдык мөөнөткө киреше салыгы, дивиденддерге салык, капиталдын өсүшүнө салык жана кошумча нарк салыгы (КНС) боюнча нөлдүк салык режими каралган. Тагыраагы, салыктан бошотулат. Ошондой эле компанияларга чет элдик жарандардын 100 пайыз ээлик кылуусуна жана алынган пайданы эркин сыртка чыгарууга мүмкүнчүлүк берилген.

Тамчы айылынын жанында заманбап бизнес-борбор иштеп жатат. Учурда мейманкана комплекстери жана турак жай объектилери курулууда. Документтерге ылайык, “Тамчы” атайын финансылык-инвестициялык аймагы Ысык-Көл районунун Шайыбек-Ата жана Торуайгыр-Тамчы айыл аймактарындагы (Чолпон-Атадан Тору-Айгырга чейинки аралыкта) 6 миң гектардай болгон төрт жер тилкесинен турат. Бул мейкиндикте "Ысык-Көл" эл аралык аба майданы менен жаңы курулуп жаткан "Асман" экологиялык шаары да жайгашкан.

Мыйзамга ылайык, “Тамчы” атайын финансылык-инвестициялык аймагынын Башкаруу кеңеши түзүлүп, анын төрагалыгына Юстиция министри Аяз Баетов, орун басарлыгына экономика министри Бакыт Сыдыков дайындалган. Ал эми аткаруу органы болгон Башкаруучу компаниянын жетекчилигине Каракол шаарынын мэри Талантбек Иманов бекитилген.

Анын аймагында өзүнүн Финансылык жөнгө салуучу органы, Бирдиктүү санариптик каттоо системасы жана Талаштарды чечүү боюнча эл аралык борбор иштейт. Учурда борбордун соттору менен төрагасын тандоо иштери жүрүп жатканы айтылат.

Башкаруучу компаниянын жетекчиси Талантбек Иманов социалдык тармактагы баракчасында уюштуруу иштерине активдүү киришкенин жазды.

“Биздин команда аймакты өнүктүрүү, заманбап инфраструктураны түзүү, инвесторлорду тартуу жана резидент компанияларды ар тараптуу колдоо багытында тынымсыз иш алып барат. Бүгүнкү күндө эле "Тамчы" АФИАнын резиденттери болуп Бириккен Араб Эмираттарынын, Гонконгдун, Швейцариянын, Түштүк Кореянын жана Казакстандын компаниялары катталды. Мындан тышкары, дагы жыйырмага жакын чет элдик компания каттоо процессинен өтүүдө. Бул Кыргызстанга болгон ишенимдин жана өлкөбүздүн инвестициялык мүмкүнчүлүктөрүнүн жогору экендигин айгинелейт".

Аземде алгачкы беш резидентке сертификаттар тапшырылды. Алар SkyBridge Digital Finance компаниясы (Казакстан), Thunes төлөм платформасы (Сингапур), Victory Securities брокердик компаниясы (Гонконг), Onchain Technologies финтех компаниясы (Швейцария) жана Serim көп профилдүү холдинги (Түркия) болду.

"Долбоорду ишке ашырууга оптимизм менен карайбыз"

Уюштуруучулар долбоордун концепциясы Дубай, Сингапур жана Люксембург сыяктуу дүйнөлүк финансылык борборлордун ийгиликтүү тажрыйбасына негизделгенин белгилешүүдө.

Өкмөттүн эсебинде 2035-жылга чейин бул инвестициялык аймакта 3900дөн ашуун резидент-компаниялар иштеп, 10 миңден ашык жаңы жумуш орундары түзүлөт.

Эксперттердин пикиринде, ийгиликтүү ишке ашкан учурда атайын аймак Кыргызстанга миллиарддаган сомдук инвестиция алып келип, салыктык түшүүлөрдү көбөйтүшү жана заманбап технологиялардын келишине жол ачышы мүмкүн. Ошондой эле, курулуш, транспорт, логистика, туризм жана тейлөө тармактары активдүү өнүгөт деп күтүлөт.

GRATA International эл аралык юридикалык компаниясы аймактын укуктук жагдайын изилдеп, апрель айында атайын макала жарыялаган.

Уюмдун өкүлү Айсанат Сафарбек кызы “Тамчы” атайын инвестициялык-финансылык борборунун концепциясы эл аралык тажрыйбаларга негизделгенин, анын ийгиликтүү иштеп кетиши үчүн өлкөдө жетиштүү укуктук база түзүлгөн айтты:

“Биз бул долбоордун ишке ашырылышына оптимизм менен карайбыз. Жаңы укуктук режим боюнча укук колдонуу практикасы эми гана калыптанып жатканына карабастан, бүгүнкү күндө анын иштеши үчүн комплекстүү мыйзамдык база түзүлдү. Атайын мыйзам кабыл алынды, Салык кодексине жана башка бир катар мыйзам актыларына өзгөртүүлөр киргизилди, ошондой эле башкаруу, визалык режим, инфраструктура жана АИФАнын органдарынын ишин жөнгө салган негизги ченемдик укуктук актылар кабыл алынды. Долбоордун модели дүйнөдөгү алдыңкы атайын финансылык борборлордун тажрыйбасына негизделип, өз алдынча башкаруу системасын, өзгөчө укуктук жөнгө салууну жана инвесторлордун укуктарын коргоо механизмдерин камтыйт. Эгер мыйзамда каралган механизмдер ырааттуу түрдө ишке ашырылса, "Тамчы" АФИАсы Кыргыз Республикасынын инвестициялык жагымдуулугун олуттуу жогорулатып, аймактык жана эл аралык инвесторлорду тартууга олуттуу салым кошо алат”.

Дагы караңыз

Кыргыз өкмөтү инвестиция азайганын билдирди. Себеби эмнеде?

Юрист мындай долбоорлорду башкаруу көз карандысыздык менен ачык-айкындуулуктун айкалышына негизделиши керектигин белгилейт. Анын пикиринде, ар бир органдын ыйгарым укуктары мыйзам менен так аныкталып, чечимдер ачык жана белгиленген тартипте кабыл алынышы, ошондой эле кызыкчылыктардын кагылышуусун алдын алуу механизмдери каралышы маанилүү.

Санарип технологиялар боюнча талдоочу Аман Тентиев инвесторлор менен дүйнөлүк корпорациялардын ишенимин бекемдеш үчүн эл аралык укук менен улуттук мыйзамдарды кынтыксыз айкалыштыруу зарылдыгын белгиледи.

"Эгерде Англиянын укуктук принциптери колдонулса, ал кантип биздин мыйзамдар менен айкалышат? Аймактын ичинде жазылган бүт укуктар менен келишимдер Англиянын укуктары менен иштейт. Бирок, анын баары биздин мыйзамдар менен интеграция болушу керек. Аны адистер кылдат иштеп чыгыш керек. Себеби, бир четинен алар (резиденттер) Кыргызстанда жашайт, соттор, банктар ачылып, юридикалык жана жеке катышы (присутствие) болушу керек. Эгер чынында ушулардын бардыгы камтылып, жакшы иштесе – чоң-чоң корпорациялардын Кыргызстанда өкүлчүлүктөрү болот. Алар өздөрүнүн өкүлдөрүн алып келет жана жергиликтүү жарандар да иштейт. Себеби, анын өзөгү блокчейн болуп атпайбы. Эгерде криптобагыттарда смарткелишимдер менен токенизацияны коё берсе соңку кездердеги каражат которуулардагы чектөөлөр менен комплаенс көзөмөлдөрдү ылдам чечсе болот".

"Күмөндүү акчаны адалдаштырган аймакка айланып калышы да мүмкүн"

Соңку жылдары Кыргызстандагы либералдуу экономиканы жана айрым укуктук мүмкүнчүлүктөрдү пайдаланып, блокчейн технологиялар жана криптобиржалар, атүгүл банктар аркылуу миллиарддаган доллар каражаттар айландырылып жатканы белгилүү. Алардын артында орусиялык олигархтар жана Кремлге байланыштуу компаниялардын турары иликтөөлөрдө ачыкталып келет.

Мындан тышкары, атайын түзүлгөн компаниялар аркылуу Орусиянын согуштук өндүрүшүнө керектүү товарларды алып өтүү тажрыйбасы да кеңири жайылган. Мунун айынан 30дан ашуун кыргыз компаниялары, банктары жана криптобиржалары санкцияга кабылды. Ал эле эмес, Кыргызстандын өзүнө да эки түрдүү товарды киргизүүгө чектөөлөр киргизилген.

Ушундай шартта "Тамчы" АФИА күмөндүү каражаттарды жүгүртүү жана адалдоонун бир булагына айланып калуу тобокелдиги жаралбайбы деген суроолор да айтылып жатат.

Ишкер Тилек Токтогазиев "Тамчы" финансылык аймагы сыяктуу долбоорлордо ачыктык маанилүү экенин белгилейт. Ал Батыш өлкөлөрү Орусияга салынган санкцияларды кыйгап өтүүгө Кыргызстанда катталган компаниялар аралашты деп шек санап жаткан чакта, мындай тобокелдикти эске алуу зарыл экенин айтууда.

“Албетте, Кыргызстандын эл аралык аброю “күмөндүү акчаны” айландыруу аймагына айланып калышы деле мүмкүн. Бирок, “жеңүүчүнү соттобойт” деген сөз бар эмеспи. Эгерде бул аймак иш жүзүндө чын эле Кыргызстанга аябай көп акча алып келип, анын артынан экономикалык өсүүнүн кийинки этабына айланып калса, анда тарых ошого жараша баасын берет. Эгерде дүйнөлүк инвесторлор буга кызыкпай, болбогон бир долбоор катары кабыл алып, ынанышпаса, анда мамлекеттин аброюна терс таасирин тийгизип калышы да ыктымал”.

Дагы караңыз

"Токтогул ГЭСинен кубаттуу болот". Ысык-Көлдөгү күн электр станциясынын күнгөй-тескейи

“Өзгөчө укуктук режимдеги жана макамдагы “Тамчы” атайын финансылык-инвестициялык аймагы жөнүндө” мыйзам 2025-жылдын июнь айында кабыл алынган. Быйыл февралда өкмөт башчы Адылбек Касымалиев аймактын курулушуна расмий старт берген.

Борбор Азияда мындай өзгөчө режимдеги финансылык аймак уюштуруу тажрыйбасы буга чейин Казакстанда ишке ашкан. 2015-жылы түзүлгөн “Астана” эл аралык финансылык борборунун иштөө механизми да ушул сыяктуу. Ал борбор он жыл ичинде 5000 резидент каттап, 20 млрд доллардан ашуун инвестиция тартканын жарыялап келет.

Украин армиясынын Омскиге чейин жеткен дрондору

Омскидеги мунай иштеткен завод орус-укрин чегинен 2500 чакырым алыстыкта жайгашкан. Жергиликтүү тургундар заводго 12 дрон тийгенин айтышат. Reuters агенттиги өз булактарына таянып жазгандай, заводдун иши азырынча токтоду.

6-июлга караган түнкү соккудан заводдогу суткасына 24,5 миң тонна чийки мунай иштеткен жабдык бузулуп, өрт чыккан.

Бул ишкана жыл ичинде 22 миллион тонна кара майды кайра иштетет. Бул Орусиядагы жалпы көлөмдүн болжол менен 10% барабар.

Reuters агенттиги жазгандай, 2024-жылы завод беш миллион тонна бензин жана сегиз миллион тоннага жакын дизел чыгарган.

Алыскы Сибирдеги заводго чейин жеткен дрондор согуштун географиясын гана кеңейтпестен, Украинанын алыс аралыкка учуучу дрондорунун күчүн көрсөттү.

"Омск жарандык бирикмесинин" негиздөөчүлөрүнүн бири Даниел Чебыкиндин айтымында, бул завод жергиликтүү блогерлерди жана маалымат каражаттарын каржылап келген. Алар өз кезегинде 6-июлга чейин Омск коопсуз экенин кайталап келишкен.

"Бирок ошол учурда эле шаарда чалгындоочу дрондор байкалган болчу. Ошентсе да алар "Чет элдик агенттер дүрбөлөң салып жатат, аларга ишенбегиле, расмий маалыматты гана уккула" дешкен. Ошондуктан заводго жасалган дрондордун чабуулу жергиликтүү тургундарды катуу нес кылды. Айрымдар учкучсуз аппараттар Украинадан бери жетпейт эле, аларды Казакстандан же жүк ташуучу унаалардан учурушкан деген божомолдорду айтышты. Эл эмне болгонун түшүнбөй, баштары маң болуп калды. Көптөр эми бийликке ишенбейт. Көз карандысыз маалымат булактарына кызыгуу кескин өстү. Андан соң адамдар май куюучу жайларга агылып, ансыз деле араң турган күйүүчү май кризисин дагы курчутушту. Бир ай мурда эле бул аймакта бензин сатууга чектөө киргизилгендиктен, Topline жана Газпромнефть май куюучу жайларында узун кезектер пайда болду", - дейт Чебыкин.

Омск мунай иштетүүчү ишканасы "Газпром нефть" компаниясына карайт жана Орусиядагы 40тай мунай иштетүүчү заводдун эң ириси деп эсептелет. Кыргызстандын мунай рыногунда да мааниси чоң. Бул тууралуу алдыда дагы кеңири сөз кылабыз. Азыр Орусиядагы кырдаалды улантсак.

Соңку бир нече жумада украиналык дрондор Нижегород, Самара, Тюмень облустарындагы, Башкырстандагы жана Краснодар крайындагы мунай иштеткен заводдорго бир нече жолу сокку урду.

"Азыр Орусияда Украинанын чабуулуна кабылбаган бир да ири мунай кайра иштетүүчү завод калган жок", - деди украин президенти Владимир Зеленский Анкарада өткөн НАТОго мүчө мамлекеттердин лидерлеринин жыйынында сүйлөп жатып.

Белгилей кетсек, 6-июлга карай Киевдин дрондору Орусиядагы эң ири 10 мунай заводдун баарына – Ленинград облусунан тартып Омскиге чейин чабуул койду.

Алар:

1. Киришиннефтеоргсинтез (Ленинград облусу)
2. Лукойл-Волгоград нефтепереработка (Волгоград)
3. Лукойл- Нижнегороднефтеоргсинтез (Ленинград облусу)
4. Лукойл-Пермьнефтеоргсинтез (Пермь)
5. Москва мунайды кайра иштетүүчү заводу (Москва)
6. Рязань мунайды кайра иштетүүчү заводу (Рязань)
7. Ярославнефтеоргсинтез (Ярославль)
8. Туапсе мунайды кайра иштетүүчү заводу
9. Танеко (Татарстан)
10. Омск мунай кайра иштетүүчү заводу (Омск)

АКШнын мамлекеттик катчысы Марко Рубионун айтымында, Орусияга өзүнүн аба мейкиндигин коргоо кыйын боло баштады.

"Биз бул жагдай согушту токтотуу боюнча сүйлөшүүлөргө шарт түзөт деп үмүттөнөбүз", - деди мамкатчы.

Украин армиясы мындай тактикасы менен Кремлдин согуштук машинасын токтотууну көздөйт. 2022-жылы Украинага ар тараптан согуш ачкандан бери орус армиясы дээрлик күн сайын абадан сокку урат. Кыш маалында Украинанын энергетикасын бутага алган. Көптөгөн далилдерге карабастан расмий Москва карапайым калк жашаган райондорго сокку уруп жатканын моюнга албайт.

Киев кандай дрон менен сокку урууда?

Украинанын Dnepr Osint долбоорунун маалыматына караганда, Омск мунай заводуна алыс аралыкка уча алган, жаңыланган FP-1 үлгүсүндөгү дрондор сокку урган. Бул дронду украиндер өздөрү курап, күн-түн дебей жердеги объектилерди бутага алат. Конструкциясы өтө жөнөкөй, асманга учурган жагы дагы жеңил. Мындай бир дрондун баасы болжол менен 55 миң доллар.

Жаслама интеллект менен жабдылган дрондор буга чейинки учуучу аппараттар кайсы жерде атып түшүрүлгөнүн, радарлар кайда экенин жана кайсы маршруттар колдонулганын талдайт. Орусиянын абадан коргонуусундагы алсыз жерлерин аныктап, бутага жетүү үчүн жаңы жолдорду табат.

Төрт жылдан ашуун согушка баткан Украинанын Коргоо министрлигинин башына былтыр IT адиси, мурунку санарип министри, 35 жаштагы Михаил Федоров келгенде, "эми согуштун нугу такыр башка жакка өзгөрөт" деп айтышкан.

Орусия өз стратегиялык объектилерин, анын ичинде мунай заводдорун кантип коргой алат?

"Свобода" радиосунун иликтөөчү журналисти Марк Крутов белгилегендей, бул жерде эң негизги маселе – украиндердин арзан дрондору менен Орусиянын кымбат абадан коргонуу ракеталарынын таймашы болуп жатат.

"Панцирь" сыяктуу системалардын бир ракетасы эле өтө көп акча турат. Муну Жакынкы Чыгыштагы акыркы согуштан да көрүүгө болот. Канчалык күчтүү абадан коргонуу системасы болбосун, эч бир шаарды же объектини арзан дрондордон толук коргой албайт. Себеби абадан коргонуу системаларын чыгаруу кымбат жана көп убакыт талап кылат. Ал эми арзан дрондорду массалык түрдө тез өндүрүүгө болот", - дейт Крутов.

Анын пикиринде, дрондорго каршы "Панцирь" сыяктуу ракеталык комплекстерди коюу менен коргонуш кыйын болот. Анткени каршы тарап жүздөгөн дронду жаадырса, алардын айрымдары тосмодон сөзсүз өтүп кетет. Ага чейин эле абадан коргонуу системасынын ок-дарысы түгөнүп калышы мүмкүн.

Орусиядагы мунай кризиси

Мунай заводдор байма-бай чабуулга кабылгандыктан чийки кара майды кайра иштетүүнүн көлөмү суткасына 4,1 миллион баррелге чейин азайды. Бул былтыркы көрсөткүчтөн дээрлик төрттөн бирге аз. Орусиянын шаарларында күйүүчү майга сааттап кезекке тургандар мушташкан учурлар болду. Дээрлик бардык аймактарда бензин, дизел сатууга чектөө киргизилди.

Пенза, Иркутск облустарында жана Забайкалье крайында май куюучу жайларда полиция же Росгвардия күзөттө турат.

Краснодарда бензинди кайра сатып, пайда көрөм дегендер кармала баштады.

Айрым жергиликтүү бийлик элди менчик машинеден баш тартып, коомдук транспортко отурууга чакырды.

Орусиянын вице-премьер-министри Александр Новак 8-июлда дизелди чет өлкөлөргө сатууга толук тыюу салынганын жарыялады.

Ошол эле күнкү жыйында президент Владимир Путин Орусиянын энергетикалык системасы дүйнөдөгү эң туруктуу системалардын бири экенин айтты.

Борбор Азияда күйүүчү май тартыш

Ушул тапта Бишкекте АИ-95 жана АИ-98 бензини тартыш болууда.

Кыргызстан күйүүчү майдын 90% ашыгын, ал эми Тажикстан мунай продукциясынын 84% Орусиядан сатып алат. Москва бензин экспортун чектесе дагы, бул эки өлкө үчүн өзгөчө шарт каралган.

Бирок соңку кризис эч нерсеге кепилдик жоктугун көрсөтүп жаткандай.

Мындан улам Кыргызстандын Энергетика министрлиги июнь айынын башында күйүүчү-майлоочу май алуу боюнча Орусия, Беларус, Азербайжан, Казакстан, Өзбекстан жана Түркмөнстанга суроо-талаптарды жөнөтүп, сүйлөшүүлөрдү жүргүзө баштаганы кабарлаган.

Ал эми Казакстан чек арадан кирген бардык машинелерге чектөө киргизди. Энергетика министринин орун басары Кайырхан Туткышбаев эми андай автоунаалар Казакстандын чек арасына суткасына бир жолу гана кирерин билдирди.

Буга чейин орусиялыктар автоунаасына май куюу үчүн Казакстанга каттай башташкан.

"Казакстан азыр чоң май куюучу жайга айланып калды. Мурда да сунуштагам, азыр да ошол эле пикирдемин - чет өлкөлүк бардык унааларга күйүүчү май казакстандыктар үчүн коюлган баада эмес, өзүнчө тариф менен сатылышы керек. Бул жүк ташуучу унааларга эле эмес, жеңил автоунааларга да тиешелүү. Анткени биздин өлкөдө башка мамлекеттердин номуру менен жүргөн машинелер көп. Алар транспорт салыгын төлөшпөйт, бирок эмне үчүн казакстандыктар менен бирдей баада май куюшу керек?"- дейт мунай-газ рыногу боюнча эксперт Олжас Байдилдинов.

Расмий маалыматка ылайык, Казакстан ички күйүүчү майга болгон муктаждыгынын негизги бөлүгүн өлкөдөгү үч мунай иштетүүчү завод аркылуу камсыздайт.

Былтыр коңшу өлкөдө дээрлик 6 миллион тонна бензин өндүрүлгөн. Ал арада Reuters агенттиги жазгандай, Казакстан июль жана август айларында эки мунай иштетүүчү заводдон өндүрүлгөн 50 миң тонна АИ-92 жана АИ-95 бензинин Орусияга "гуманитардык жардам" катары берүүгө макул болгон.

Расмий Астана өлкөдө күйүүчү май тартыштыгы жаралат деген коркунуч жок экенин билдирүүдө.

Тажикстан авиациялык күйүүчү май импорттоо боюнча Казакстан, Түркмөнстан жана башка өлкөлөр менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп жатат. Бул тууралуу 8-июлда бул өлкөнүн Жарандык авиация агенттигинин директору Хабибулло Назарзода билдирди.

Өзбекстанда да күйүүчү майдын негизги бөлүгү өлкөнүн өзүндө өндүрүлгөнү менен, ички керектөөнү толук жаба албайт. Андыктан бензин, дизел жана авиациялык майдын импорту көбөйүп жатат. Авиакеросиндин баасынан улам Uzbekistan Airways айрым каттамдарын кыскартууга аргасыз болду.

Эксперттер белгилегендей, Борбор Азиянын энергетикалык системалары дагы эле Орусиянын күйүүчү майына, куурларына жана логистикасына көз каранды. Орусиядагы кризис канчалык созулса, анын чөлкөмдөгү өлкөлөрдүн экономикасына тийгизген кесепети ошончолук күчтүү болушу мүмкүн. Мындай пикири менен Глазго университетинин евразиялык изилдөөлөр боюнча профессору Лука Анчески бөлүштү:

"Бирок ошол эле учурда бул өлкөлөр үчүн энергетикалык саясатын кайра карап чыгууга түрткү бере турган кезең да болушу мүмкүн. Албетте, кризистин таасири бардык өлкөлөргө бирдей эмес. Эң туруктуу абалда Казакстан турат. Өзбекстандын абалы орточо. Ал эми эң чоң тобокелдик Кыргызстан менен Тажикстанда. Себеби бул эки өлкө бензин, дизел жана башка мунай продуктыларын алууда Орусияга өтө көз каранды. Мындан тышкары, алардын өзүндө күйүүчү майды жетиштүү көлөмдө кайра иштетүү мүмкүнчүлүгү да жок. Ошондуктан бул кризис электр энергиясын өндүрүүгө эмес, биринчи кезекте күндөлүк жашоонун кымбатташына таасир этет. Күйүүчү май кымбаттаса же тартыш болсо, анын кесепети дароо эле транспортко, айыл чарбасына жана жалпы экономикага тийет. Өзбекстан бир аз жакшыраак абалда. Бирок кризис узакка созулса, анын таасири бул өлкөгө да жетет. Биз Украина Орусиянын энергетикалык инфраструктурасына соккусун дагы күчөтүп, алар мурдагыдан да натыйжалуу болот деп күтөбүз. Бул Орусиянын өндүрүш мүмкүнчүлүгү дагы кыскарат дегенди билдирет. Мындан улам баары Борбор Азия лидерлеринин чечимине байланыштуу болот. Алар кадимки режимден чыгып, чыныгы аймактык-энергетикалык рынок түзүүгө, бири-бирине реалдуу жардам берүүгө жана энергетикалык булактарын диверсификациялоого даярбы же жокпу - негизги суроо ушул. Бул импортту гана эмес, өлкөлөр ортосунда энергетикалык тең салмактуулукту да өзгөртүүнү талап кылат. Менимче, орто жана узак мөөнөттөгү эң чоң коркунуч - баанын кымбатташы"-дейт Анчески.

Эксперттер кризис дагы созулса чөлкөмдө күйүүчү май кымбаттап, өлкөлөрдүн экономикасында олуттуу көйгөйлөр жаралышы мүмкүн деп эскертишет.