Беларус Максім Домніч пачаў вывучаць нэўтрафілы, якія забіваюць ракавыя клеткі, у студэнцтве. Пасьля дасьледаваў ВІЧ. Але ў выніку разьвітаўся з навукай і паехаў працаваць на будоўлі ў ЗША. Праўда, лёс усё ж прымусіў яго вярнуцца ў біялёгію, і цяпер Максім перамагае рак скуры ва ўнівэрсытэцкай клініцы нямецкага Эсэну.
Домніч стаў адным зь ляўрэатаў першай незалежнай навуковай прэміі «Бізон Гіґс» у галіне дакладных і прыродазнаўчых навук сярод беларускіх навукоўцаў. У размове з Свабодай Максім расказаў пра свой пакручасты лёс.
Калгасьнік
Максім Домніч родам са Століну, маці — настаўніца гісторыі, бацька — былы міліцыянт. Вучыўся ў той жа школе, дзе працавала маці, таму даводзілася адпавядаць статусу, гарадок маленькі. Прызнаецца, што выдатнікам ня быў ані ў школе, ані ва ўнівэрсытэце.
«Сярэдні бал ва ўнівэрсытэце, здаецца, быў 7,4. На біяфаку я трапіў у вельмі моцную групу, дзе былі дзьве алімпіядніцы зь Ліцэю БДУ, акурат у той год праходзіла міжнародная алімпіяда ў хіміі. І яны ўзялі першае і другое месца ў сьвеце! Узровень іхны быў абсалютна іншы, я пастаянна адчуваў сябе ў параўнаньні зь імі „калгасьнікам“. Бо той узровень, які быў у іх і ў мяне — гэта неба і зямля. Цяпер адна зь іх працуе СЕО буйной амэрыканскай кампаніі ў Бостане, другая — у Эдынбургу. Яны з трэцяга курсу зьехалі ў Эдынбург і давучваліся ў Шатляндыі», — апавядае Максім.
Бясплатная праца ў РНПЦ трансфузіялёгіі
Максім Домніч кажа, што трапіў туды выпадкова — марыў стаць эколягам. Але ў экалягічным інстытуце імя Сахарава быў вельмі высокі конкурс, і Максім вырашыў не рызыкаваць, паступіў у БДУ. На біяфак прыйшоў фактычна бязь веданьня ангельскай, што пасьля адбілася на вучобе. Мова навукі ўва ўсім сьвеце акурат ангельская.
З другога курсу зь сябрам (ён цяпер таксама працуе ў Нямеччыне) Максім пайшоў працаваць бясплатна ў РНПЦ трансфузіялёгіі і мэдычных біятэхналёгіяў — хлопцы хацелі рабіць экспэрымэнты. Зразумець, як усё працуе. Ва ўнівэрсытэце ім выкладалі пераважна тэорыю.
«Мы трапілі ў вельмі добрую лябараторыю, дзе вывучаюць уласьцівасьці нэўтрафілаў, праводзілі там шмат часу, за працу нам не плацілі. Але нас вучылі. Мой тагачасны менскі навуковы кіраўнік Канстанцін Катлінскі „заразіў“ навукай мяне і майго калегу. Цяпер Катлінскі з жонкай працуюць у буйной лябараторыі ў ЗША, займаюцца прыкладна тым жа, чым і я ў Нямеччыне. Яны вельмі цытаваныя і моцныя навукоўцы, мне да іх вельмі далёка.
У лябараторыі мы часьцяком начавалі, бо праводзілі экспэрымэнты, якія немагчыма спыніць або паставіць на паўзу. Канстанцін прыяжджаў у выходныя, начамі мы замаўлялі піцу. Мне здаецца, адыграла вялкую ролю і ягонае стаўленьне да нас — ён цікавіўся нашымі думкамі, прасіў нас генэраваць ідэі. Зараз я выкарыстоўваю такі ж падыход у Нямеччыне. Безь яго і працы ў той лябараторыі я наўрад ці застаўся б у навуцы», — прызнаецца Максім.
«Памяняў нэўтрафілы на вірусы»
Пасьля ўнівэрсытэту трапіць на працу ў лябараторыю да Канстанціна Катлінскага Домнічу не ўдалося — не было стаўкі. Маладога спэцыяліста ўзялі ў лябараторыю дыягностыкі ВІЧ у РНПЦ эпідэміялёгіі і мікрабіялёгіі. Давялося «зьмяніць фокус». Дагэтуль малады навуковец працаваў з клеткамі імуннай сыстэмы — нэўтрафіламі, якія змагаюцца з базавымі інфэкцыямі, таксама ўдзельнічаюць у барацьбе імуннай сыстэмы супраць раку. А ў РНПЦ эпідэміялёгіі і мікрабіялёгіі пачаў працаваць зь вірусамі. Паступіў у асьпірантуру і амаль яе скончыў. Але здарыўся непрыемны інцыдэнт.
«Аднойчы да нас ў лябараторыю прыйшла жанчына — яна плянавала цяжарнасьць, у яе былі праблемы — хацела зрабіць поўнае дасьледаваньне. Потым зрабіла яшчэ адно. Праз год жанчына прыйшла зь іншай праблемай — гепатытам С, якога раней ў яе не было. Выявілася, што ў радзільні ёй зрабілі кесарава сячэньне, і ў той жа апэрацыйнай у той жа дзень рабілі кесарава жанчыне з гепатытам. У нашай лябараторыі былі аналізы гэтай жанчыны, мазкі. Выпадак меў розгалас у СМІ.
Хто каго заразіў, можна лёгка вызначыць. Мой шэф сказаў, што мы ўсё дакажам. У нас была рэфэрэнс-лябараторыя міжнароднага ўзроўню, мы не маглі памыліцца. Але да нас прыйшлі нейкія людзі ў цёмных гарнітурах, і на лябараторыю пачаўся ціск. Мне наўпрост сказалі: „Ты не абаронісься“. Мы амаль паўгода не працавалі, нас пазбавілі грантаў. Майму шэфу Ўладзімеру Яроміну, які быў самым крутым і тытуляваным дасьледнікам ВІЧ ня толькі ў Беларусі, але і на прасторы СНД, давялося сысьці. Неўзабаве я таксама сышоў з навукі», — гэтую гісторыю Максім узгадвае з сумам.
Пасьля звальненьня Домніч паехаў у ЗША, там працаваў на будоўлі. Вярнуўся дадому, але прыдатнай працы не знайшоў. Зноў паехаў гастарбайтэрам у Злучаныя Штаты. Увесь час адпраўляў свае анкеты, рэзюме ў дасьледчыя цэнтры, шукаў стыпэндыі ў Эўропе.
«Адказаў не было. І я вырашыў пайсьці з навукі — маўляў, гэта не маё. З сваім біялягічным бэкграўндам я ўладкаваўся ў кампанію „Альгімед“ — гэта дылеры ўсясьветных брэндаў біялягічнага і мэдычнага абсталяваньня. Тэхніка дарагая і складаная ў абслугоўваньні. Мяне ўзялі на пасаду інжынэра біяхімічных аналізатараў крыві. Кампанія падабалася, бо калі я працаваў у РНПЦ, зарабляў 800 рублёў з усімі прэміямі, вымушаны быў пастаянна падпрацоўваць то канцэртным адміністратарам у „Арэне“, то на хакеі, то цягаць лядоўні і бытавую тэхніку ў „Кароне“, — узгадвае цяжкія часы Домніч.
Максім расказаў гісторыю, як аднойчы, позна ўвечары вяртаючыся з працы з РНПЦ мікрабіялёгіі, убачыў на станцыі мэтро «Парк Чалюскінцаў» абвестку: шукалі прыбіральніцу на палову стаўкі, на 3 гадзіны ў дзень. Ёй прапанаўвалі такі ж самы заробак, які быў у навуковага супрацоўніка. Нават сфатаграфаваў тую абвестку і даслаў фота маці.
А ў «Альгімедзе» Домнічу прапанавалі заробак у 3500 рублёў «на ўваходзе». Працаваў ён паўгода, пакуль не атрымаў запрашэньня ў Нямеччыну на сумоўе.
«Я доўга думаў, бо заробак быў добры, купіў машыну. Мне пашанцавала з маім босам у „Альгімедзе“ — кампанія ўжо патраціла на мяне шмат сродкаў, бо маё навучаньне было вельмі дарагое (некалькі тысяч эўра, мяне пасылалі на вучобу ў Швайцарыю, у Маскву). Прайшоў сумоўе ў нямецкай кампаніі, потым яшчэ адно — і мяне ўзялі! Я звольніўся з „Альгімеду“. То бок, калі я ўжо плюнуў на навуку, яна ўсё ж сказала: „давай вяртайся“, — пра віражы лёсу Максім цяпер апавядае з усьмешкай.
Шкодная назва спэцыяльнасьці
У дыплёме аб заканчэньні БДУ ў Домніча стандартна была пазначана падвойная спэцыяльнасьць: «выкладчык біялёгіі, біятэхноляг». Гэта было зразумела беларусам, бо прыярытэт у ВНУ заўсёды быў на пэдагогіку, а не на навуку, але незразумела немцам ды іншым эўрапейцам.
«Мая асноўная спэцыяльнасьць насамрэч біятэхналёгія, пэдагогіку мы вывучалі ўсяго паўгода. Я напісаў шмат тлумачэньняў, чаму так адбылося, далучыў праграму навучаньня на біяфаку БДУ, тлумачыў, што займаўся навукай.
Мне прызначылі экзамэн у біялёгіі. Я вельмі „стрэсаваў, ” бо даўно не размаўляў па-ангельску, размоўная мова нібыта была добрая пасьля „гастарбайтэрства“ ў ЗША. Але я ніколі не выкарыстоўваў адмысловай біялягічнай лексыкі. Экзамэн доўжыўся больш за дзьве гадзіны, ён мне падаўся вельмі складаным, я „тупіў“… Але ў выніку гэты іспыт я здаў, мяне прынялі на працу. 1 траўня 2019 году ў мяне быў першы працоўны дзень», — узгадвае навуковец.
«Усякая навука — гэта вялікі стрэс»
Максім паралельна з працай паступіў ва ўнівэрсытэт Дуйсбург-Эсэн (Universität Duisburg-Essen), а яго працу спачатку аплочвала ўнівэрсытэцкая клініка.
«У мяне была вельмі добрая „шэфіня“ — полька Ядвіга Яблоньская. Яна любіць расейскамоўных, у нас было некалькі студэнтаў з Масквы, ёсьць украінка, я парэкамэндаваў адну студэнтку зь Беларусі — у 2021 годзе яна пасьпяхова прайшла сумоўе.
Зараз у мяне нямецкая кіраўніца, яна таксама вельмі клясная і адэкватная. Тут іншае стаўленьне да маладых супрацоўнікаў — іх цэняць, паважаюць, прыслухоўваюцца да іхных думак», — кажа навуковец.
Зь ягоных словаў, усякая навука — гэта вялікі стрэс. У Нямеччыне трэба прайсьці некалькі складаных этапаў: спачатку ты студэнт, потым асьпірант PhD, за гэтым так званы post-doc цягам 3–5 гадоў. Наступны крок — навуковец сам арганізоўвае сваю працоўную групу, шукае гранты, фінансаваньне, тлумачыць Максім.
«Дык вось ад атрыманьня гранту да „груп-лідэра“ даходзяць прыкладна 20% навукоўцаў. Гэта складана, бо гэта праца без пэўнага графіку, па 12 і болей гадзін у содні. Гэта вялікая нагрузка, здараюцца канфлікты ў сям’і», — кажа Домніч.
Зараз Максім Домніч зноў займаецца вывучэньнем нэўтрафілаў — імунасыстэм, якія змагаюцца з ракам. То бок вярнуўся на сваю першапачатковую сьцежку.
«Я працую ў лябараторыі ў складзе дэрматалягічнай клінікі, што займаецца рознымі захворваньнямі скуры, але акцэнт на рак скуры, то бо на мэляному. У Нямеччыне ёсьць такое паняцьце, як унівэрсытэцкая клініка, калі на матэрыялах, якія атрымліваюць наўпрост ад пацыентаў, праводзяць пэўныя дасьледаваньні.
Вядома, што нэўтрафілы павінны забіваць ракавыя клеткі, але часьцяком атрымліваецца, што яны дапамагаюць раку разьвівацца, дапамагаюць эвалюцыянаваць, дасягаць імуннай сыстэмы. І многія лябараторыі ў сьвеце (у тым ліку і ў Нямеччыне) спрабуюць разабрацца ў гэтым працэсе», — тлумачыць беларускі навуковец.
Мэлянома — анкалягічнае захворваньне, якое праяўляецца праз рост злаякаснай пухліны на скуры або ў сьлізістых абалонках. Гэта даволі агрэсіўная форма раку. Ці можна яе перамагчы? Максім Домніч адказвае адназначна.
«Вядома! Мэлянома лечыцца. Яна агрэсіўная, бо часта мяняецца. На першых стадыях яна аднаго тыпу, а празь некалькі месяцаў ужо іншага тыпу. Гэта ўласьцівасьць меланомы, бо гэта рак скуры, а скура зазнае зьмены, бо актыўна старэе.
Вельмі часта тэрапія не працуе — у тым ліку праз нэўтрафілы, якія мы вывучаем. Калі мэляному дыягнастуюць на першых этапах — на 80% усё будзе добра. Мэдыцына разьвіваецца, у чалавека, у якога рак, надзеяў цяпер нашмат болей», — аптымістычна заяўляе беларускі навукоўца.
За апошнія 15 гадоў выжывальнасьць хворых павялічылася, сярэдняя працягласьць жыцьця з дыягназам «мэлянома» вырасла на 8 гадоў, сьцьвярджае Максім Домніч.
Што ня так зь беларускай навукай?
Чаму беларускія навукоўцы масава пакідаюць Беларусь і многія пасьпяхова ўладкоўваюцца ва ўсясьветна вядомыя навуковыя цэнтры?
«Большасьць калегаў, знаёмых зьехалі зь Беларусі. Не хапае фінансаваньня. Не хапае ўпэўненасьці ў будучыні. Асноўная праблема — беларуская дзяржава ў цябе ня верыць. Плюс няма чалавечага стаўленьня, ты пастаянна ў падначаленым стане, пакуль ня станеш кіраўніком лябараторыі бо не атрымаеш вышэйшую пасаду. Цябе пастаянна ні ўва што ня ставяць. Я гэта зразумеў толькі ў Нямеччыне. Раней мне гэта здавалася нармальным, бо жыў у нейкай іншай рэальнасьці.
Мінус беларускай навукі — у цябе адбіваюць жаданьне працаваць. Нам казалі: вы ніколі гэтага не апублікуеце, гэтыя дадзеныя так сабе, зь імі нічога не атрымаецца, гэта ерунда… Калі б вярнуцца назад і я мог бы ўзяць тыя дадзеныя, якія генэраваў — мы б напісалі 3–4 нармальныя артыкулы пра ВІЧ. А нашыя дадзеныя, якія мы атрымоўвалі ў Беларусі, ішлі ў Міністэрства здароўя альбо наагул у сьметніцу», — кажа Максім Домніч.
У Нямеччыне падыход іншы — людзей стымулююць працаваць. Людзі разумеюць, што робяць штосьці карыснае, сьцьвярджае беларус. Калі дзяржава ня зьменіць стаўленьня да навукоўцаў, людзі будуць зьяжджаць, мяркуе ён. Тая ж Нямеччына ці любая эўрапейская краіна будзе прымаць беларускіх навукоўцаў.
«А чаму не? Яны ня ўклалі у нашу адукацыю ні цэнту, а атрымліваюць гатовага спэцыяліста. Больш за тое, такі замежны адмыслоўца працуе больш, бо зацікаўлены застацца, разьвівацца», — падсумоўвае Максім Домніч.
Навукоўца прыводзіць у прыклад Кітай. Кітай накіроўвае сваіх студэнтаў вучыцца ў Эўропу, плаціць ім добрую стыпендыю, на якую тыя ня проста могуць выжываць, але і нармальна жыць, вандраваць і нават штосьці ашчаджаць.
«Аднак пасьля вучобы ў Эўропе выпускнік эўрапейскай ВНУ павінен 5 гадоў адпрацаваць у Кітаі. Большасьць студэнтаў, якіх я ведаў тут, вельмі добра ўладкаваліся ў Кітаі. Бо з эўрапейскай адукацыяй там значна больш плюсаў, чым у тых, хто нікуды не выяжджаў на вучобу. І Кітай гэта вельмі актыўна прапагандуе і спансаруе. Гэта Кітай робіць правільна. І Беларуcі можна пераняць такі досьвед», — перакананы Максім.
На яго думку, адна зь вялікіх праблемаў беларускай сыстэмы адукацыі, у адрозьненьне ад нямецкай, у тым, што людзі да канца навучаньня не зусім разумеюць, што яны будуць рабіць далей, кім будуць працаваць і навошта атрымліваюць адукацыю.
«У Нямеччыне ў мяне шмат студэнтаў (бо я „пост-док“ пасьля PhD), якіх я навучаю базавым рэчам, прыдумляю ім праекты. У нямецкіх студэнтаў больш разуменьня, чаго яны хочуць, што яны будуць рабіць», — кажа беларус.
«Я не магу сказаць, што хачу вярнуцца ў Беларусь назаўсёды»
Палітыкай Максім не цікавіўся, яму было не да таго, прызнаецца навуковец. Так было да 2017 году, калі яны зь сябрамі вырашылі схадзіць на мітынг у Дзень Волі 25 Сакавіка.
«Няўжо людзей хапаюць ні за што, саджаюць у аўтазакі? Мы ў такое ня верылі. Але да мітынгу мы нават не дайшлі — нас жорстка затрымалі на плошчы Якуба Коласа. Мы проста ішлі па вуліцы, не было сымболікі, нічога… Нас закінулі ў аўтазак, пасьля мы 4 гадзіны стаялі пад „сьнега-дажджом“ у РУУС, нас не выпускалі нават у прыбіральню… А потым прымусілі падпісаць пустыя пратаколы. Адзін хлопец абурыўся — маўляў, „ліст чысты!“ Маёр яму кажа: „Табе 15 сутак. Яшчэ хтосьці хоча?“ Падпісалі пустыя», — узгадвае навуковец.
З 2019 году Максім працуе ў Нямеччыне. Увесну 2021 году ён прылятаў дадому. Калі вяртаўся зь Менску, якраз здарыўся інцыдэнт — у нацыянальным аэрапорце «Менск» прымусова пасадзілі самалёт з Раманам Пратасевічам. У Домніча тады пільна праверылі тэлефон і запатрабавалі працоўны кантракт, хоць у яго ў пашпарце была працоўная віза.
«У выніку я напісаў босу — яна хуценька прыслала кантракт. Памежнік быў нібыта адэкватны і добры, але яму патрэбны быў дакумэнт. Больш я не рызыкаваў — бо мяне затрымлівалі ў 2017 годзе і прымусілі падпісаць чысты пратакол аб затрыманьні. Да таго ж я вайсковаабавязаны, і мой род войскаў — хімічная абарона — даволі малалікі. У цяперашніх умовах могуць прызваць на зборы», — асьцерагаецца Максім.
Ён прызнаецца, што ў Нямеччыне ўжо ёсьць пачуцьцё дому.
«Вядома, ёсьць настальгія. Але я не магу сказаць, што хачу вярнуцца ў Беларусь назаўсёды. Я яшчэ ня бачыў Беларусь пасьля 2020 году. Сябры кажуць: добра, што ня быў, інакш бы не пазнаў краіну…»
Форум