Як адбываецца выцьверажэньне тых, хто пакуль што адчувае сябе ахмялелым ад шавіністычнага чаду і мілітарысцкіх лёзунгаў? Колькі часу і якія абставіны для гэтага патрэбны?
Большасьць расейскага насельніцтва (паводле зьвестак сацыёлягаў, ад 60 да 70 працэнтаў) падтрымліваюць ваеннае ўварваньне ва Ўкраіну, ажыцьцёўленае на загад Пуціна. Цяжка верыць у гэтыя лічбы. Тым ня менш гэта так. Угледзьцеся ў твары тых соцень тысяч людзей, якія сабраліся на мінулым тыдні на маскоўскім стадыёне «Лужнікі», каб падтрымаць вайну. Можа, нехта і цешыць сябе ілюзіямі, што іх прыгналі туды пад прымусам і што папраўдзе яны супраць агрэсіі і супраць вайны. Але рэальнасьць іншая: сапраўды стадыён у адным парыве падтрымліваў усе шавіністычныя лёзунгі Пуціна. І на тварах, якія раз-пораз выхоплівалі з натоўпу тэлекамэры, былі адлюстраваны зусім не расчараваньне, ня смутак, не абыякавасьць — а менавіта тыя памкненьні, якія і чакае ад іх улада: «Можам паўтарыць!», «Нам не патрэбен сьвет, калі ў ім няма Расеі» і «Мы трапім у рай, а яны здохнуць!».
Трапна напісаў пра тое, што адбывалася ў той дзень у Лужніках, расейскі паэт і публіцыст Дзьмітрый Быкаў:
На фронт их, ясно, не заманишь,
Но куражу не занимать —
Не за подачку, не за мани ж!
За русский мир, ядрена мать!
Эўфарыя еднасьці з правадыром
Гэта рэальныя настроі, якія пануюць у сёньняшняй Расеі. Пагартайце стужкі ў сацыяльных сетках, пачытайце камэнтары сваіх расейскіх знаёмых. Для мяне стала адкрыцьцём, што нават ад многіх этнічных украінцаў, якія даўно жывуць у Расеі, можна пачуць ня словы падтрымкі ў адрас сваёй няшчаснай радзімы і сваіх суайчыньнікаў, а даволі двухсэнсоўныя і няпэўныя ацэнкі таго, што адбываецца.
Задаў нядаўна пытаньні пра апошнія падзеі свайму колішняму знаёмаму ўкраінцу, які даўно жыве і працуе ў Расеі. І нечакана для сябе пачуў у адказ: «Ну ня ўсё так адназначна», «У мяне няма дастаткова зьвестак», «Гэта трэба правяраць»...
У Расеі жывуць каля трох мільёнаў этнічных украінцаў. Практычна ва ўсіх іх — сваякі, сябры, знаёмыя ва Ўкраіне. Яны ня могуць ня ведаць пра рэальны стан рэчаў. Але дзе яны, дзе іхныя масавыя галасы пратэсту супраць вайны?
На паверхню ўсплываюць і зусім невытлумачальныя факты. Некалькі дзён таму над Украінай зьбілі расейскі самалёт. Ляцеў бамбіць Харкаў. Высьветлілі імя лётчыка. Выявілася, украінец, а ягоныя бабуля, маці, сёстры і шматлікія сваякі жывуць у Запарожжы.
Што гэта? Толькі шматгадовы ўплыў агрэсіўнай антыўкраінскай прапаганды? Ня думаю. Сама атмасфэра, якая пануе сёньня ў расейскім грамадзтве, зацягвае чалавека ў гэты вір, псыхоз, эўфарыю еднасьці з правадыром, сьляпой веры ў ягоную непагрэшнасьць.
Гэта не выключная ўласьцівасьць расейскага народу. Паглядзіце нямецкую кінахроніку канца 30-х гадоў. Паслухаць рэваншысцкія прамовы Гітлера зьбіраліся сотні тысяч немцаў — такія ж перапоўненыя стадыёны. І ўсе ў адзіным парыве ўскідвалі рукі ў нацысцкім вітаньні. Ачмурэньне цэлай нацыі, аб’яднанай крыўдай за страту колішняй вялікай імпэрыі і распаленай жаданьнем рэваншу, адбывалася імкліва. Вядома, у нямецкім народзе было нямала цьвярозых галоў, якая засьцерагалі, папярэджвалі, заклікалі да сумленьня. Але амаль усе яны неўзабаве былі залічаныя ў нацыянал-здраднікі, змушаныя да палітэміграцыі. А тыя, хто не пасьпеў уцячы, трапілі ў засьценкі гестапа, а пазьней і ў лягеры сьмерці. Нешта падобнае адбываецца і ў сёньняшняй Расеі. Ужо і пошук «нацыянал-здраднікаў» ды «пятай калёны» пачаўся, і колькасьць палітвязьняў пачала рэзка расьці, і паток палітэмігрантаў павялічыўся шматкроць.
Калі любоў ператвараецца ў нянавісьць
Але ў любой прапаганды, любога псыхалягічнага гвалту моцна абмежаваны рэсурс, асабліва рэсурс часу. Прапаганда ня здольная перайначыць рэчаіснасьць. Штодзённы побыт, рэаліі існаваньня — выхавальнік значна больш эфэктыўны, чым любое прамываньне мазгоў з дапамогай тэлевізара. Як адбываецца выцьверажэньне тых, хто пакуль што адчувае сябе ахмялелым ад шавіністычнага чаду і мілітарысцкіх лёзунгаў? Колькі часу і якія абставіны для гэтага патрэбны?
Паспрабуем знайсьці гістарычныя паралелі.
Люты 1904 года. Празь некалькі дзён пасьля абвяшчэньня вайны Японіі, якая таксама задумвалася ў Расеі як «маленькая пераможная», у Санкт-Пецярбурзе, а таксама ў іншых буйных гарадах імпэрыі стыхійна зьбіраюцца шматтысячныя патрыятычныя маніфэстацыі. Натоўп шалее ад прыліву вернападданьніцкіх пачуцьцяў, запісваецца добраахвотнікамі на фронт, рагоча і пасьміхаецца з ворага: «Мы тых японцаў шапкамі закідаем». Нават гімназічная і студэнцкая моладзь, вядомая сваімі рэвалюцыйнымі настроямі, завяршыла адну са сваіх унівэрсытэцкіх сходак шэсьцем да Зімняга палаца і калектыўным сьпевам «Боже, царя храни».
А прыблізна праз год, 9 студзеня 1905-га, натоўп прыблізна ў 150 тысяч чалавек рушыў да гэтага ж Зімняга палаца, апанаваны нянавісьцю да царызму, расчараваны ў бясконцых паразах расейскай арміі, абураны прадажнасьцю і бяздарным кіраваньнем самадзяржаўнага рэжыму, зьнясілены эканамічнымі наступствамі няўдалай вайны.
Як бачым, нават тады, сто пятнаццаць гадоў таму, дыстанцыя ад абагаўленьня правадыра да нянавісьці да яго ж была ня надта вялікай — каля году.
Цяпер час значна больш спрасаваны. Лісты з фронту не ідуць тыднямі (ды і зусім не ідуць: хто цяпер піша з фронту?). І пра перамогі ды паразы людзі даведваюцца не праз тыдні і месяцы, а ў рэжыме онлайн. Пра тое, што сын трапіў у палон, бацькам у той жа дзень могуць патэлефанаваць з-за лініі фронту: калі такое можна было ўявіць, на якой ранейшай вайне? Адпаведна, і настроі ў грамадзтве мяняюцца значна хутчэй. Міне яшчэ некалькі месяцаў такой вайны, і, калі Пуцін не даможацца свайго, калі ён захрасьне ва Ўкраіне, калі расейцы напоўніцу сутыкнуцца з наступствамі накладзеных на іхную краіну эканамічных санкцый, мы не пазнаем Расею.
А што ж Беларусь? Да яе, безабароннай перад агрэсіўнай расейскай прапагандай, гэтая хваля, канечне, таксама дабягае, але на зыходзе сваёй моцы. Сумнеўны і ня надта надзейны саюзьнік так і ня стаў паўнацэннай часткай імпэрыі. І ці стане, вялікае пытаньне для Крамля.
Афіцыйная беларуская прапаганда яшчэ па інэрцыі рухаецца ў фарватэры расейскага ідэалягічнага карабля, але безь вялікага імпэту. Практычна ўсе ў Беларусі разумеюць: гэта ня іхная вайна, і беларусам найлепш трымацца ад яе як мага далей. Але амаль усе вымушаныя маўчаць. Адны — бо баяцца рэпрэсій; другія — бо самі служаць гэтай сыстэме, у якой сваю думку лепш трымаць пры сабе; трэція, хто рэальна мог бы падаць голас супраць вайны, застаюцца за высокімі турэмнымі сьценамі.
Думкі, выказаныя ў блогах, перадаюць погляды саміх аўтараў і не абавязкова адлюстроўваюць пазыцыю рэдакцыі.
Вайна Расеі супраць Украіны
- А 5-й гадзіне раніцы 24 лютага 2022 году кіраўнік Расеі Ўладзімір Пуцін заявіў пра пачатак ваеннай апэрацыі супраць Украіны на Данбасе на просьбу груповак «ДНР» і «ЛНР». 21 лютага падчас тэлезвароту да расейцаў Пуцін назваў так званыя «ДНР» і «ЛНР» незалежнымі дзяржавамі ў межах вобласьцяў. 22 лютага Савет Фэдэрацыі ратыфікаваў гэтае рашэньне.
- Расейскія войскі атакавалі ў тым ліку з тэрыторыі Беларусі, выкарыстоўваючы лётнішчы, базы і дарогі. Прадстаўнікі рэжыму Лукашэнкі апраўдваюць вайну, некаторыя яго праціўнікі лічаць тэрыторыю Беларусі акупаванай, многія заклікаюць да супраціву расейскім захопнікам. Насуперак заявам Пуціна пра атакі выключна на вайсковыя аб’екты, расейцы пачалі бамбіць школы, дзіцячыя садкі і жылыя кварталы ўкраінскіх гарадоў.
- 2 красавіка 2022 году, пасьля вызваленьня гораду Буча пад Кіевам, фотакарэспандэнты апублікавалі дзясяткі фатаздымкаў, на якіх відаць сотні нябожчыкаў, ахвяраў масавых забойстваў, учыненых расейскімі войскамі. Многія пахаваныя ў стыхійных брацкіх магілах. Вялікія разбурэньні прынесла расейская акупацыя і Барадзянцы.
- З 24 лютага 2022 году Расея захапіла толькі адзін абласны цэнтар — Херсон. Горад быў акупаваны расейскімі войскамі ў першыя дні вайны фактычна без баёў. Расейскія войскі адступілі зь яго і з правабярэжнай часткі Херсонскай вобласьці ў лістападзе 2022 году. Увосень 2022 году ўкраінскія войскі правялі маштабны контранаступ, у выніку якога расейскія сілы пакінулі большасьць сваіх пазыцый і ў Харкаўскай вобласьці.
- Нягледзячы на першапачатковыя заявы Пуціна пра тое, што акупацыя ўкраінскіх тэрыторыяў не ўваходзіць у пляны ўварваньня, 30 верасьня 2022 году была абвешчана анэксія чатырох вобласьцяў Украіны (Данецкай, Запароскай, Луганскай і Херсонскай), у тым ліку і тэрыторыяў, якіх Расея не кантралявала.
- 21 верасьня 2022 году Пуцін заявіў пра мабілізацыю ў Расеі. Пасьля гэтай заявы тысячы расейцаў накіраваліся на памежныя пункты і пачалі выяжджаць у Грузію, Казахстан, Армэнію, Манголію, Фінляндыю і іншыя краіны. У самой Расеі праціўнікі вайны падпалілі некалькі вайсковых камісарыятаў.
- У 2023 годзе Лукашэнка і Пуцін заявілі пра разьмяшчэньне ў Беларусі расейскай ядзернай зброі. 13 чэрвеня Лукашэнка сказаў, што частка ядзернай зброі ўжо дастаўлена з РФ у Беларусь. 16 чэрвеня Пуцін таксама заявіў, што першыя ядзерныя зарады ўжо дастаўленыя на тэрыторыю Беларусі, а астатнюю частку перамесьцяць «да канца лета або да канца году».
- 17 лістапада 2024 году тагачасны прэзыдэнт ЗША Джо Байдэн зьняў абмежаваньні на нанясеньне ўдараў амэрыканскай дальнабойнай зброяй па тэрыторыі Расеі.
- З прыходам да ўлады ў ЗША прэзыдэнта Дональда Трампа рэзка актывізавалася тэма магчымых мірных перамоваў. Улетку 2025 году Дональд Трамп правёў шэраг сустрэчаў, у тым ліку з Уладзімірам Зяленскім і Ўладзімірам Пуціным. Аднак дамовіцца пра мірнае пагадненьне ці прынамсі пра асабістую сустрэчу прэзыдэнтаў Украіны і Расеі не атрымалася. Агулам мірныя перамовы дагэтуль не далі істотных вынікаў.
- 1 чэрвеня 2025 году на Дзень расейскай авіяцыі Ўкраіна правяла маштабную апэрацыю «Павуціньне». Служба бясьпекі Ўкраіны зладзіла ўдары па авіябазах па ўсёй тэрыторыі Расеі, зьнішчыўшы дзясяткі расейскіх вайсковых самалётаў. Дакладна невядома, адкуль кіраваліся гэтыя дроны і ці выкарыстоўвалі яны штучны інтэлект для нацэльваньня на расейскія самалёты. Паводле ўкраінскага боку, дахі грузавікоў, дзе хаваліся дроны, адчынялі дыстанцыйна, каб дазволіць квадракоптэрам узьлятаць.
- З пачатку 2024 году па цяперашні час украінскія дроны пашкодзілі мноства расейскіх нафаперапрацоўчых заводаў, што прывяло да істотнага скарачэньня вытворчасьці нафтапрадуктаў у Расеі.
- Лінія фронту ва Украіне на працягу 2025 і на пачатку 2026 году заставалася адносна стабільнай. Пры гэтым расейскія войскі павольна прасоўваліся на асобных участках. З кастрычніка 2025 па сакавік 2026 году Расея захапіла каля 1833 км². На пачатку 2026 году ўкраінскія сілы правялі шэраг удалых контратак. У канцы красавіка 2026 году ўпершыню за доўгі час Ўкраіна адваявала больш тэрыторыі, чым страціла.
Незалежная праверка інфармацыі пра ваенныя дзеяньні, якую даюць афіцыйныя асобы розных бакоў, не заўсёды магчымая.