Экинчи дүйнөлүк согушка Кыргызстандын ошол кездеги калкынын ар бир алтынчы адамы катышып, 73 жоокер Советтер Союзунун Баатыры наамын алган.
Андан тышкары 150 миң адам согушта, 979 адам тылда көрсөткөн эрдиги үчүн эң жогорку мамлекеттик сыйлыктарга татыган. Бирок кыргызстандыктардын согушка катышы менен салымы терең изилденбей, маалыматтар ар кандай иргелүүдө.
Буга эмне себеп? Согушка кыргызстандыктардын салымы боюнча кандай ак тактар бар? Эмне үчүн айрым өлкөлөрдө Панфиловдун дивизиясын өзүнө ыйгаруу аракети жүрүп жатат?
“Азаттык” радиосу кезектеги “Арай көз чарай” талкуусунда мына ушул маселеге сереп салды.
Талкууга саясат талдоочу, окумуштуу Эмил Каниметов, тарыхчы окумуштуулар Салмоорбек Дыйканов жана Нарынбек Алымкулов катышты.
“Азаттык”: Эмил мырза, 72 жылдан бери майрамдалып келе жаткан бул жеңишти алып келүүгө катышкан 375 миң кыргызстандык жоокердин, анын ичинде согуштан кайтпай калган 150 миңге жакын жоокердин өмүрү, эмгеги жөнүндө кийинки муун жакшы билип жатат жана эскерилип жатат деп бааласак болобу?
Эмил Каниметов: Кийинки муун биздин чоң аталарыбыз, чоң энелерибиз көргөн реалдуу турмушту, согуштун апаатын сезди десек катуу жаңылышабыз. Жок дегенде кургак сандар, статистикалык маалыматтар же майрамдык шаан-шөкөттөр менен кабыл албастан ошолордун көргөн, билгендеринин негизинде дедуктивдик ыкма менен жыйынтык чыгара тургандай көз карашка келүү абдан маанилүү.
Менин чоң атам Ырсалиев Канимет 1940-жылдан баштап 1946-жылга чейин согушка катышкан жана эки жолу "кара кагаз" келген адам. Ал согуш жөнүндө эч нерсе айтчу эмес эле, бирок кээде чыгып кеткен сөздөрүн жыйнап отурсаң өзүнчө чоң факт болот экен.
Мектепте окуп жүргөндө азыркыдай майрамдык шаан-шөкөттүү иш-чаралар уюштурулганда ал кишиге келип “ата, фронттогу досторуңа кат жазалы” десем макул болгон жок. “Адресин билбесеңиз ошол жактагы мектеп окуучулары менен тактайбыз” десем да болбоду. Анан мен “анда сиздин досторуңуз болгон эмес да, ошон үчүн эч кимге жаза албайсыз”, - десем каңырыгы түтөп “менин татар досум бар болчу, ал командир аз улут өкүлдөрүн кордогондо аны менен айтыша кеткен. Ошондо аны алып барып атып салышкан. Кыргыз, казак сыяктуу аз улут өкүлдөрүн фронттун алдыңкы сабына коюшчу, оор жумуштарды жасатышчу", - деди. Мен анда 13 жашта элем, атамдан ошол сөздөрдү уккандан кийин дендароо болуп эле ойлонуп калдым. Азыр ошолорду чогултуп ойлонуп келсең согуш деген таптакыр башка нерсе болгон экен да!
Чоң энем Мусаева Калыйкан 1928-жылы төрөлгөн, атам 1910-жылкы эле. Алар Үркүндү, согуштун баарын көргөн адамдар. Алар совет доорундагы өз ата-энемден башкача адамдар эле.
Энем согуш маалында ачарчылыктан туугандарыбыздын баары кырылды дечү. Эмне үчүн азык-түлүктү катып койгон жоксуңар десем “ага-туугандарыбыздын баары согушка кетсе кантип бербей коебуз?” деп айтчу.
Атам согушка бара жатып Ашырбай Коенкозов деген адам менен жолугуптур. Ал биздин Токтояндан чыккан абдан көрүнүктүү, эң кыйын адам болгон. Ал жөнүндө казакстандык Бауржан Момыш уулундай кылып Петр Соловьев “Ашырбай и Лениградские друзья” деген китеп да жазган. Бауржан Момуш уулунун аскердик даярдыгы жана аркасында турган көп нерсеси болгон. Ашырбайдын эч нерсеси жок, орус тилин да билбеген адам болгон. Аны айылдан алып барып эле согушка салганда орус тилин да үйрөнүп, атайын кызматтын атайын кызматчысы болгон. Ошолор Советтер союзунун Баатыры деген наамды алышкан эмес. Ушундай фактыларды жыйнап, дедукция ыкмасы менен жалпылап келсек Экинчи дүйнөлүк согуш саясатташтыруунун, манипуляциянын, идеалдаштыруунун бир түрү. Биз чындыкка түз карабасак жаштардын ошондой окуялардан сабак алышы мүмкүн эмес.
“Азаттык”: Нарынбек мырза, мен өткөндө Орусиянын Биринчи телеканалынын “Умники и умницы” деген программасын көрүп отуруп, “Генерал Панфиловдун дивизиясы кайда түзүлгөн?” деген суроого берилген жоопко таң калдым. Катышуучу окуучу “Казакстанда түзүлгөн, Панфилов ошол жерден болот” деп жооп бергенде калыс болуп отурган тарыхчы доктор жана алып баруучу академик Юрий Вяземский “туура” деп баалап, балага орден берди. Сиз ушул согушту изилдеген окумуштуу катары айтсаңыз, бул тарыхый окуяны бурмалообу же чын эле Казакстанда түзүлдү беле? Эмне үчүн мектеп окуучуларына ушундай маалымат берилип жатат деген ойдосуз?
Ооруктун эмгекчилери көтөргөн жүк
1/24Абадан жана химияга каршы коргонуу боюнча колхоз инструкторлору. Алдыңкы катарда комсомолка Күлбара Айдарбаева. Калинин району, Фрунзе облусу. 1941-ж. (Сүрөт Кыргызстандын Борбордук мамлекеттик архивинин кинофотофонодокументтер бөлүмүнөн алынды).
Экинчи Дүйнөлүк согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык кыргызстандык курман болгон.
2/24 Кант районунун “Боз бармак” колхозунун сокочусу А.Тыналиев 1.5 норманы аткарууда. Фрунзе облусу. 1943-ж.
Экинчи Дүйнөлүк согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык кыргызстандык курман болгон.
3/24Каганович районунун “Эмгек” (Труд) колхозунда жазгы кылкандуу дан эгиндерин себүү учуру.
Фрунзе облусу. Сүрөттүн автору: А.Ревякин. 1941-ж.
Экинчи Дүйнөлүк согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык кыргызстандык курман болгон.
4/24Үлгүлүү паравозчулар Рыспаевдердин үй-бүлөсү Пишкек депосунда өздөрүнө таандык паравоздун жанында. Пишпек станциясы. 1943-ж.
Экинчи Дүйнөлүк согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык кыргызстандык курман болгон.
5/24Көк-Жаңгак көмүр кесиминин комсомол-жаштарынын аялдар бригадасынын алдыңкы эмгекчилери. Таш көмүрдү уратып түшүрүүчү жана конвейерге жүктөп туруучу жумушчу П. Атибаева, ат айдагычтар П. Карабаева жана А.Калиева жумуш башталар алдында.
Көк-Жаңгак шаары. 1943-жыл.
Экинчи Дүйнөлүк согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык кыргызстандык курман болгон.
Экинчи Дүйнөлүк согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык кыргызстандык курман болгон.
7/24Чоң Чүй каналынын куруучулары менен кызылфлотчунун жолугушу.
Сүрөттүн автору: С.Харченко. 1941-жыл.
Экинчи Дүйнөлүк согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык кыргызстандык курман болгон.
8/24Декабрь айы үчүн нанга кагаз. Бир күндүк рацион 125 граммды түзгөн. Москва шаары. 1941-жыл.
Экинчи Дүйнөлүк согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык кыргызстандык курман болгон.
9/24Токмоктогу механизация мектебинде сабак учуру. Алдыңкы катарда отличник, комсомол Койчуманова иш үстүндө.
Токмок шаары. Сүрөттүн автору: К.Вильчинская. 1943-жыл.
Экинчи Дүйнөлүк согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык кыргызстандык курман болгон.
10/24Кант районунун Фрунзе колхозунда күрүчтү жыйноо учуру.
Фрунзе облусу. Сүрөттүн автору: К.Вильчинская. 1943-жыл.
Экинчи Дүйнөлүк согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык кыргызстандык курман болгон.
11/24Советтер Союзунун Баатыры, Гвардиянын генерал-майору И.В.Панфиловдун аялы М.Панфиловага жазган каты. 1-ноябрь, 1941-жыл.
Экинчи Дүйнөлүк согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык кыргызстандык курман болгон.
12/24Панфилов районунун “Тельман” колхозунда комбайн күздүк буудайларды чабууда.
Фрунзе облусу. Сүрөттүн автору: В.Блюмен. 1943-жыл.
Экинчи Дүйнөлүк согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык кыргызстандык курман болгон.
13/24 “Кызыл Кыргызстан” гезитинин сүрөт көчүрмөсү. “8-гвардиялык дивизияга белек жиберилди”. 15- апрель, 1942-жыл.
Экинчи Дүйнөлүк согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык кыргызстандык курман болгон.
14/24Осоавиахим атындагы тигүү фабрикасынын алдыңкы кызматкери А. Айткулова фронттогулар үчүн ич кийимдерди тигүү боюнча норманы 180% аткарган. Фрунзе шаары. 1942-жыл. Сүрөттүн автору: Вильчинская.
Экинчи Дүйнөлүк согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык кыргызстандык курман болгон.
15/24“Кызыл Кыргызстан” гезитинин 1944-жылдын 1-майындагы чыгарылышынан сүрөт көчүрмө. “Баатыр Кызыл Армиябызды, шаңдуу кызыл фронтубузду колдоого бардык күчүбүздү жумшайлы”. 1944-жыл.
Экинчи Дүйнөлүк согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык кыргызстандык курман болгон.
16/24Эмгекчилер согуш учурунда чыгарылган баалуу кагазга кол коюуда.
Фрунзе шаары. Сүрөттүн автору: В.Блюмен. 1941-ж.
Экинчи Дүйнөлүк согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык кыргызстандык курман болгон.
17/24Пушкин атындагы №5 кыргыз мектебинде 5-класстын окуучуларына география сабагы. Мугалим Ханифа Чикаева. Фрунзе шаары. Сүрөттүн автору: В. Блюмен. 1943-жыл.
Экинчи Дүйнөлүк согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык кыргызстандык курман болгон.
18/24Алдыңкы эмгекчи Ф.И.Буралкиева Панфилов атындагы 8-гвардиялык дивизияга белектерди иреттөөдө. Фрунзе шаары. Сүрөттүн автору: В.Блюмен. 1943-жыл.
Экинчи Дүйнөлүк согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык кыргызстандык курман болгон.
19/24Чүй районунун М.Молотов атындагы айыл чарба артелинин колхозчулары кызыл армиянын фондуна берүү үчүн даярдоо пунктуна нан ташып бара жатышат. Чүй району. 1942-жыл.
Экинчи Дүйнөлүк согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык кыргызстандык курман болгон.
20/24Чүй районунун К.Маркс колхозунун талаачылык бригадасындагы күжүрмөн баракча. Баракчанын жанында агитатор Кыдыралиева. Фрунзе облусу. 1943-ж.
Экинчи Дүйнөлүк согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык кыргызстандык курман болгон.
21/24Түп районунун “Сухой Хребет” (“Маяк” совхозу) совхозунун орто мектебинин окуучулары ат соко менен совхоз талаасында. Ысык-Көл облусу. 1942-ж. (Сүрөт Кыргызстандын Борбордук Мамлекеттик Архивинин кинофотофонодокументтер бөлүмүнөн алынды).
Экинчи Дүйнөлүк согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык кыргызстандык курман болгон.
22/24Таш-Булак колхозунун төөчөн кызыл кербени кабыл алуу пунктуна бара жатат. 1942-ж. Жалал-Абад облусу. (Сүрөт Кыргызстандын Борбордук Мамлекеттик Архивинин кинофотофонодокументтер бөлүмүнөн алынды).
Экинчи Дүйнөлүк согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык кыргызстандык курман болгон.
23/24 “Октябрь” колхозунун башкармасы М.Ахмедов колхозчуларга Советтик информбюронун маалыматын окууда. 1941-ж. (Сүрөт Кыргызстандын Борбордук Мамлекеттик Архивинин кинофотофонодокументтер бөлүмүнөн алынды).
Экинчи Дүйнөлүк согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык кыргызстандык курман болгон.
24/24Кант районунун Васильевский совхозунун жумушчулары бошотулган аймактарга жардамга бөлүнгөн дан эгиндерди жеткирүүдө. 1943-ж. Фрунзе облусу. (Сүрөт Кыргызстандын Борбордук Мамлекеттик Архивинин кинофотофонодокументтер бөлүмүнөн алынды).
Экинчи Дүйнөлүк согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык кыргызстандык курман болгон.
Артка
Алдыга
Нарынбек Алымкулов: Жок, бул чын. Бул дивизия 1941-жылы июлда Алматыда түзүлгөн. Ал үч полктон турган, эки полку казакстандыктардан, бир полку биздикилерден турган. Ага өзгөчө көңүл бурганыбыздын себеби анын командири, генерал Иван Васильевич Панфилов кыргызстандык болгон. Ал дивизияда кыргыздардын саны 11%, казактардыкы да 11%, калганын орустар түзгөн.
Дивизиянын эң башкы өзгөчөлүгү - катары карапайым жоокерлерден турганы менен Москванын алдындагы согушта душмандын тандалма аскерине туруштук берип, аябагандай зор эрдик көрсөткөн. Ошондогу бир айлык эрдиги үчүн гвардиялык деген наамга ээ болгон.
Эмил Каниметов: Дивизиянын түзүлүшү боюнча бурмаланган учурлар абдан көп.
“Азаттык”: Салмоорбек мырза, Экинчи дүйнөлүк согушта жеңишке жетүүгө эң башкы күч тартип, патриотизм жана элдердин достугу болгон деп бааланган. Азыркы жаштар мындай баага ишенеби?
Салмоорбек Дыйканов: Менин оюмча ишенет. Мен кыргыздардын согушка катышуусу жөнүндө айткым келип турат, анткени кыргыз, казак жана бизге жакын якут, тыва, калмак, алтай элдери кулчулукту көргөн эмес. Ошон үчүн фронтто эң татаал жерлерге ушул элдин өкүлдөрүн коюшчу. Анткени кыргыз, казак жоокерлери эч нерседен коркушчу эмес экен.
Согуш жана оорук
1/15Айылдык актив колхозчуларга согуштан келген каттарды окуп берүүдө. (Мамлекеттик тарых музейинен алынган сүрөт)
Улуу Ата Мекендик согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. (Бул ошол кездеги өлкө калкынын төрттөн бирин түзгөн). Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык жоокер курман болгон. Жаңы тарыхый фактылар согушка катышкан кыргызстандыктардын салымы тууралуу буга чейин белгисиз жагдайлар бар экенин көрсөттү. ("Азаттыктын" архивинен)
2/15Фронттогу жоокерлерге концерт коюп барган Кыргыздрама театрдын артисттери: Исмаилова, Эралиева, Алиева. 1943-жыл. (Мамлекеттик тарых музейинен алынган сүрөт)
Улуу Ата Мекендик согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. (Бул ошол кездеги өлкө калкынын төрттөн бирин түзгөн). Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык жоокер курман болгон. Жаңы тарыхый фактылар согушка катышкан кыргызстандыктардын салымы тууралуу буга чейин белгисиз жагдайлар бар экенин көрсөттү. ("Азаттыктын" архивинен)
3/15Согуш мезгилиндеги Бишкектеги госпиталдардын бири. Согуш жылдарында Кыргызстанда 25 аскер госпиталы болгон. (Мамлекеттик тарых музейинен алынган сүрөт)
Улуу Ата Мекендик согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. (Бул ошол кездеги өлкө калкынын төрттөн бирин түзгөн). Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык жоокер курман болгон. Жаңы тарыхый фактылар согушка катышкан кыргызстандыктардын салымы тууралуу буга чейин белгисиз жагдайлар бар экенин көрсөттү. ("Азаттыктын" архивинен)
4/15Кыргызстандагы Фрунзе заводу биринчилерден болуп майданга өтө зарыл атайын заказдарды кабыл алган. (Мамлекеттик тарых музейинен алынган сүрөт)
Улуу Ата Мекендик согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. (Бул ошол кездеги өлкө калкынын төрттөн бирин түзгөн). Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык жоокер курман болгон. Жаңы тарыхый фактылар согушка катышкан кыргызстандыктардын салымы тууралуу буга чейин белгисиз жагдайлар бар экенин көрсөттү. ("Азаттыктын" архивинен)
5/15Кыргызстандан барган делегациянын атынан сүйлөп жаткан Күлүйпа Кондучалова. Ленинград. 1943-жыл. (Мамлекеттик тарых музейинен алынган сүрөт)
Улуу Ата Мекендик согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. (Бул ошол кездеги өлкө калкынын төрттөн бирин түзгөн). Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык жоокер курман болгон. Жаңы тарыхый фактылар согушка катышкан кыргызстандыктардын салымы тууралуу буга чейин белгисиз жагдайлар бар экенин көрсөттү. ("Азаттыктын" архивинен)
6/15Согуш мезгилиндеги ооруктагы турмуш. Кыргызстандын ар улуттан турган эмгекчилери согуш жылдары коргонуу фондусуна танк, самолёт куруу үчүн 189 миллион сом акча, 946 миллион сомдук облигация ж-а 59 кг. күмүш жыйнап беришкен. Эгин, эт, май, жүн берип турушкан. Согуш жылдары республиканын калкы 1 миллиард 47 миллион сомго облигация, 156 миллион сомго акча-буюм лотереясын алышкан. Майданга 196 вагон белек жиберилген.
Улуу Ата Мекендик согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. (Бул ошол кездеги өлкө калкынын төрттөн бирин түзгөн). Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык жоокер курман болгон. Жаңы тарыхый фактылар согушка катышкан кыргызстандыктардын салымы тууралуу буга чейин белгисиз жагдайлар бар экенин көрсөттү. ("Азаттыктын" архивинен)
7/151923-жылы Ысык-Көлдүн Саруу айылында туулган Асек Урмамбетов майданга 1943-жылдын июнь айында кирген. Ал согушта Украинада, Беларуста, Балтика боюнда жүргөн. 1944-жылы бутунан жарадар болуп, үч айдан кийин бутун кесип салышкан. Урмамбетов кыргыз коомчулугуна акын катары да белгилүү. 75 жашында ыр жазып баштаган ардагер бир канча китептин автору. Учурда ал Бишкек шаарында жашайт. (Жеке архивдеги сүрөт)
Улуу Ата Мекендик согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. (Бул ошол кездеги өлкө калкынын төрттөн бирин түзгөн). Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык жоокер курман болгон. Жаңы тарыхый фактылар согушка катышкан кыргызстандыктардын салымы тууралуу буга чейин белгисиз жагдайлар бар экенин көрсөттү. ("Азаттыктын" архивинен)
8/15Кан майданга барууну суранган ыктыярчылардын каты. (Мамлекеттик тарых музейинен алынган сүрөт)
Улуу Ата Мекендик согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. (Бул ошол кездеги өлкө калкынын төрттөн бирин түзгөн). Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык жоокер курман болгон. Жаңы тарыхый фактылар согушка катышкан кыргызстандыктардын салымы тууралуу буга чейин белгисиз жагдайлар бар экенин көрсөттү. ("Азаттыктын" архивинен)
Улуу Ата Мекендик согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. (Бул ошол кездеги өлкө калкынын төрттөн бирин түзгөн). Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык жоокер курман болгон. Жаңы тарыхый фактылар согушка катышкан кыргызстандыктардын салымы тууралуу буга чейин белгисиз жагдайлар бар экенин көрсөттү. ("Азаттыктын" архивинен)
10/15Асек Урмамбетов согуштан келгенден кийин Жети-Өгүз районунда бухгалтер болуп иштеп тургандагы сүрөтү. 1948-жыл. (Жеке архивдеги сүрөт)
Улуу Ата Мекендик согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. (Бул ошол кездеги өлкө калкынын төрттөн бирин түзгөн). Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык жоокер курман болгон. Жаңы тарыхый фактылар согушка катышкан кыргызстандыктардын салымы тууралуу буга чейин белгисиз жагдайлар бар экенин көрсөттү. ("Азаттыктын" архивинен)
11/15Советтер Союзунун Баатыры Анварбек Чортеков. 1944-жыл. (Мамлекеттик тарых музейинен алынган сүрөт)
Улуу Ата Мекендик согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. (Бул ошол кездеги өлкө калкынын төрттөн бирин түзгөн). Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык жоокер курман болгон. Жаңы тарыхый фактылар согушка катышкан кыргызстандыктардын салымы тууралуу буга чейин белгисиз жагдайлар бар экенин көрсөттү. ("Азаттыктын" архивинен)
12/15Согуш жылдарындагы гезитке чыккан кайрылуулар. (Мамлекеттик тарых музейинен алынган сүрөт)
Улуу Ата Мекендик согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. (Бул ошол кездеги өлкө калкынын төрттөн бирин түзгөн). Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык жоокер курман болгон. Жаңы тарыхый фактылар согушка катышкан кыргызстандыктардын салымы тууралуу буга чейин белгисиз жагдайлар бар экенин көрсөттү. ("Азаттыктын" архивинен)
13/15Панфиловчулар Ленин ордени менен сыйлангандыгы жөнүндө СССР Жогорку Советинин президимунун катын окуу учуру. 1943-жыл. (Мамлекеттик тарых музейинен алынган сүрөт)
Улуу Ата Мекендик согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. (Бул ошол кездеги өлкө калкынын төрттөн бирин түзгөн). Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык жоокер курман болгон. Жаңы тарыхый фактылар согушка катышкан кыргызстандыктардын салымы тууралуу буга чейин белгисиз жагдайлар бар экенин көрсөттү. ("Азаттыктын" архивинен)
14/15Кыргызстандык жоокерлердин танкисттер колоннасы. (Мамлекеттик тарых музейинен алынган сүрөт)
Улуу Ата Мекендик согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. (Бул ошол кездеги өлкө калкынын төрттөн бирин түзгөн). Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык жоокер курман болгон. Жаңы тарыхый фактылар согушка катышкан кыргызстандыктардын салымы тууралуу буга чейин белгисиз жагдайлар бар экенин көрсөттү. ("Азаттыктын" архивинен)
15/15Согуштан кайткан жоокерлерди тосуп алуу. Фрунзедеги темир жол бекети. 1945-жыл. (Мамлекеттик тарых музейинен алынган сүрөт)
Улуу Ата Мекендик согушка Кыргызстандан 360 миңдей адам катышкан. (Бул ошол кездеги өлкө калкынын төрттөн бирин түзгөн). Алардын 150 миңдейи орден жана медалдар менен сыйланган. 29 адам Даңк орденинин толук ээси, 73 жоокер Советтер Союзунун баатыры болгон. 90 миңден ашык жоокер курман болгон. Жаңы тарыхый фактылар согушка катышкан кыргызстандыктардын салымы тууралуу буга чейин белгисиз жагдайлар бар экенин көрсөттү. ("Азаттыктын" архивинен)
Артка
Алдыга
"Азаттыктын" материалдарына пикир калтырууда төмөнкү эрежелерди так сактоону өтүнөбүз: адамдын беделине шек келтирген, келекелеген, кордогон, коркутуп-үркүткөн, басмырлаган жана жек көрүүнү козуткан пикирлерди жазууга болбойт. Эрежени сактабай жазылган пикирлер жарыяланбайт.
Журналист, устат, илимпоз, саясат таануучу, Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер Бүбүкан Досалиева 1995-2010-жылдары жана 2017-жылдан кийин өмүрүнүн соңуна чейин «Эркин Европа/Азаттык үналгысынын» кыргыз кызматынын кабарчысы, мультимедиа жетекчиси, теле берүүлөрүнүн башкы редактору, телекөрсөтүү боюнча өндүрүш продюсери болуп иштеген. «Азаттыктын» телеберүүлөрүнүн далай ийгиликтери Бүбүкан Досалиеванын ысымы менен тыгыз байланыштуу.
Ал 1958-жылы 1-ноябрда Ысык-Көл облусунун Жети-Өгүз районуна караштуу Саруу айылында туулган. 1977-1983-жылдары Кыргыз мамлекеттик университетинин филология факультетинин журналистика бөлүмүн окуп бүтүргөн. 2020-жылы 5-июлда 62 жаш курагында катуу оорудан каза болгон.
