Гэтая спасылка працуе нават там, дзе наш сайт заблякаваны
Previous slide
Next slide
На месцы масавага зьнішчэньня людзей на тэрыторыі былога канцлягера «Трасьцянец» пад Менскам заклалі памятную капсулу.
Тут маюць збудаваць мэмарыял у памяць ахвяраў нямецкага фашызму. Прысутны на цырымоніі Аляксандар Лукашэнка заявіў: комплекс павінен стаць аб’ектам «агульнаэўрапейскай значнасьці», бо ў Другую ўсясьветную вайну гэты канцлягер быў самым буйным на тэрыторыі СССР, ён стаіць у адным чорным шэрагу з Асьвенцімам, Майданэкам, Трэблінкай. Чаму ўлады толькі цяпер згадалі пра месца, дзе з савецкіх часоў адзіным аб’ектам эўрапейскіх маштабаў быў толькі агульнагарадзкі сьметнік?
У лягеры сьмерці «Трасьцянец» нацысты зьнішчылі больш за 200 тысяч чалавек з розных куткоў Эўропы, бальшыня пахавана ва ўрочышчы Благаўшчына. Перадусім татальная ліквідацыя чакала габрэяў — з Аўстрыі, Польшчы, Нямеччыны, Чэхаславаччыны, а таксама зь менскага гета. Але шмат было і прадстаўнікоў славянскіх народаў. «Фабрыка сьмерці» пад Менскам займала плошчу блізу 100 гектараў і працавала да 1944 году, практычна да самага вызваленьня Беларусі.
У паваенны час на тэрыторыі Беларусі паставілі помнікі на месцы шмат якіх фашысцкіх катоўняў. Але пра Трасьцянец тагачасная гістарыяграфія паступова перастала згадваць увогуле, і з маўклівай згоды грамадзтва тут вырасла гарадзкая звалка. Чаму раптам адбыўся разварот да гістарычнай памяці? Дырэктар музэю гісторыі і культуры габрэяў Беларусі Вадзім Акапян такога меркаваньня:
«Ну, дзеля справядлівасьці, звалку не цяперашнія ж улады рабілі... Глядзіце, дзяржава — гэта гіганцкая гаспадарка, немагчыма да ўсяго адразу дайсьці. Але ўрэшце так склаліся абставіны, што дайшла чарга рабіць і гэты мэмарыял. Варта адзначыць, што ў Беларусі толькі габрэям стаіць блізу 600 помнікаў, і гэта далёка ня ўсе месцы масавых расстрэлаў. Вядома, Трасьцянец — гэта месца аднаго з самых маштабных забойстваў, але прыйшоў час, і будзе годны помнік. Проста так складваюцца абставіны, немагчыма рабіць усё адразу. Мінаюць гады, і даходзяць рукі да чагосьці, што было пастаўлена ў чаргу чаканьня. Таму я ня бачу ніякіх асаблівых прычынаў, чаму гэта пачалі рабіць цяпер, а не раней».
Галіна Левіна разам з калегамі мае ажыцьцявіць у Благаўшчыне, дзе масава расстрэльвалі вязьняў Трасьцянца, маштабны праект свайго бацькі, заслужанага архітэктара Беларусі Леаніда Левіна. Суаўтар мэмарыялу «Хатынь» памёр, так і не дачакаўшыся дазволу на рэалізацыю працы ўсяго свайго жыцьця. Непасрэдна на месцы лягеру сьмерці мэмарыялізацыяй будзе займацца дзяржаўная арганізацыя «Мінскпраект»:
«Гэта надзвычай важна для ўсіх нас — і для габрэйскай супольнасьці, і для жыхароў Беларусі. У дадзеным выпадку ня мае ніякага значэньня нацыянальнасьць, бо ўсе разумеюць: Благаўшчына, дзе пахаваныя 150 тысяч чалавек, — гэта месца асаблівае. І там павінна быць годная памяці мэмарыяльная зона, каб памятаць, ведаць пры тыя тысячы ахвяраў, якія там ляжаць. Тое, што калісьці гэта стаяла ў нейкай вельмі далёкай чарзе праектаваньня, вядома, балела. Быў зроблены крок творчай групай пад кіраўніцтвам Леаніда Мендзялевіча — праект мэмарыялізацыі зоны ў Благаўшчыне. У ім бралі ўдзел скульптары Аляксандар Шапо, Максім Пятруль, Канстанцін Селіханаў, архітэктары Аляксандар Капылоў і я. Была зробленая прапанова, якая ў мінулым годзе разглядалася на мастацкай і архітэктурнай радах і была ўхваленая. А ўжо сёлета падпісана і прынята рашэньне, што Благаўшчына будзе рэалізоўвацца».
Спадарыня Левіна згодная, што штуршком да мэмарыялізацыі Трасьцянца сталі сродкі, сабраныя за межамі Беларусі. Перадусім гэта грошы зь нямецкіх фондаў і ад прыватных асобаў, а таксама ахвяраваньні з Ізраілю, Аўстрыі, Польшчы і г.д.:
«Вядома, фінансаваньне — гэта вельмі важнае пытаньне. Любая ідэя, любая грамадзянская пазыцыя, грамадзянскі парыў, чалавечы парыў, безумоўна, патрабуе фінансаваньня для рэалізацыі. Арганізатарамі збору сродкаў быў Дортмундзкі міжнародны адукацыйны цэнтар у Менску. Яны выступілі з такой ініцыятывай у мінулым годзе, у Нямеччыне былі прадстаўленьні і праектаў творчай майстэрні Левіна, і „Мінскпраекту“. Мы наведалі гарады, зь якіх дэпартавалі габрэяў у Трасьцянец-Благаўшчыну, каб там зьнішчыць. Учора на канфэрэнцыі, якая праходзіла ў міжнародным цэнтры, шмат гаварылася пра дапамогу, бо гэта важна для рэалізацыі ўсяго праекту. А што да нашай пазыцыі, то яна была вядомая даўно. Леанід Мендзялевіч гэтым даўно займаўся, з гэтай прычыны было створана таварыства „Трасьцянец“, яно існавала доўгія гады, шмат чаго было зроблена. Але бачыце, які доўгі і складаны шлях да сумленнай размовы пра нашу гісторыю».
Ёсьць і іншыя падыходы да мэханізму ўшанаваньня памяці ахвяраў у Трасьцянцы і Благаўшчыне. Як кажа грамадзкі актывіст, былы вязень ГУЛАГу Ўладзімер Раманоўскі, на практыцы выглядае, што за сабраныя за мяжой сродкі ў Трасьцянцы ўзводзіцца помнік заходнім габрэям, аднак выбарачны падыход не адлюстроўвае ва ўсёй паўнаце трагедыю нават габрэйскага народу:
Уладзімер Раманоўскі
«Безумоўна, усё гэта важна. Але з гледзішча паўнаты мэмарыялізацыі, таго факту, што пад гэтым Манблянам сьмецьця пахаваная памяць пра тысячы жыхароў Беларусі пэрыяду сталінскіх рэпрэсіяў, пытаньне пакуль застаецца ў цені. Вядома, сваю ролю адыграў факт, што ў Эўропе сабраныя вялікія сродкі габрэйскімі арганізацыямі, у гэтым пляне гонар ім і хвала. Але калі больш удумліва ставіцца да пытаньня, узьнікае пэўная праблема. Памяць пра габрэяў, выдзеленых як ахвяры фашызму — безумоўна, правільна. Але чаму ігнаруецца памяць пра габрэяў, якія загінулі ў часы сталінізму? Гэта выклікае зьдзіўленьне. Габрэі ёсьць забітыя і ў Курапатах, але мы ня маем на гэты факт нейкай рэакцыі з боку габрэйскіх арганізацыяў. Ёсьць праблема па драздоўскім пахаваньні. Там у рове, які цягнецца на 300 мэтраў, пахавана каля 10 тысяч ахвяраў першых дзён вайны. Але з боку габрэйскіх арганізацыяў асаблівага водгуку на нашы звароты пра гэтую мясьціну няма. Тое ж тычыцца і Трасьцянца. У праекце плянуюцца вагоны, у якіх будуць напісаныя прозьвішчы загінулых габрэяў з Захаду. Але няма ніводнага прозьвішча габрэяў зь менскага гета. Дык што атрымліваецца? Будзе помнік заходнім габрэям, і ўсё? Крыху дзіўныя рэчы, якія вырашаюцца кулюарна — як з боку дзяржавы, так і грамадзкіх структур».
Падчас закладкі памятнай капсулы пад будучы мэмарыял Аляксандар Лукашэнка зазначыў, што Трасьцянец павінен стаць аб’ектам «агульнаэўрапейскай значнасьці», які будзе раскрываць антычалавечую сутнасьць нацысцкай палітыкі ў адносінах да мірнага насельніцтва Эўропы. Ён дадаў, што гісторыкі і архітэктары распрацавалі маштабную канцэпцыю мэмарыялу, і, апроч унёскаў з боку міжнароднай грамадзкасьці, на рэалізацыю праекту таксама выдзеленыя значныя дзяржаўныя сродкі.
