Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев (сол жақта) пен Тәжікстан президенті Эмомали Рахмонға өз елдерінде заң жүзінде "ұлт көшбасшысы" мәртебесі және қылмыстық қудалаудан қорғайтын иммунитет берілген.
Қырғызстанда экс-президенттерге тиісуге болмайды деген норманы шектейтін бастама көтерілді. Қызметінен кеткен мемлекет басшыларын ықтимал қудалаудан қорғау нормасы бірқатар постсоветтік елдердің заңдарында ашып жазылған. Қазақстандық белгілі құқық қорғаушы мұндай нормалар азаматтар тең құқылы деген принципті бұзады деп санайды. Кепілдікті өмір бойына сақтауды жақтайтындар иммунитетті "кек алғысы келетіндерден" қорғау деп біледі.
Сәуірдің аяғында қырғызстандық адвокат Нұрбек Токтакунов экс-президентке ешкімнің тиісуіне болмайды деген норманы шектеуді ұсынды. Бұған қоса, ол экс-президентке тиіспеу туралы норма негізгі заңға сәйкес пе, жоқ па деген сұрақпен Қырғызстан Жоғарғы сотының конституциялық палатасына жүгінді. Токтакуновтың өзі бұл норма заң алдында жұрттың бәрі тең деген конституциялық ережеге қайшы деп санайды, бірақ оны қазіргі президентке қатысты қолдануға қарсы емес.
Қырғызстан конституциясында қызметтегі президентке иммунитет беру нормасы ғана қарастырылған. "Президент қызметіне кепілдіктер беру туралы" заңның 12-бабында экс-президент "Қырғыз Республикасы президенті өкілеттігін атқару кезеңіндегі іс-әрекеттері я әрекетсіздігі үшін қылмыстық немесе әкімшілік жауапқа тартылмайды, бұған қоса, оны қамауға алуға, тінтуге, тергеуге немесе жеке басын тексеруге болмайды" деп көрсетілген.
ЭКС-БАСШЫЛАРҒА АРНАЛҒАН КЕПІЛДІК
Бұрынғы президенттерді жауапқа тартудың мүмкін еместігі туралы осыған ұқсас тіркестер өзге постсоветтік елдердің заңдарында да бар. Қазақстанда экс-президентке тиіспеу нормасы елдің негізгі заңында, ал кепілдіктері конституциялық заңдарда бекітілген. Сондай заңдардың бірінде тұңғыш президент Нұрсұлтан Назарбаевқа "Елбасы" мәртебесі берілген. Конституцияның 46-бабында: "1. Қазақстан Республикасы Президентіне, оның абыройы мен қадір-қасиетіне ешкімнің тиісуіне болмайды. 2. Республика Президенті мен оның отбасын қамтамасыз ету, оларға қызмет көрсету және күзету мемлекет есебінен жүзеге асырылады. 3. Осы баптың ережелері республиканың экс-президенттеріне қолданылады" деп жазылған.
Қазақстан экс-президентіне (жеке басына ғана емес, дүние-мүлкіне де) ешкімнің тиісуіне жол бермейтін кепілдік нормасы 1995 жылы қабылданған "Президент туралы" заңда тәптіштеп жазылған. Заңға сәйкес, мемлекетке опасыздық жасаған жағдайда болмаса, президент өкiлеттiгiн атқаруына байланысты іс-әрекеттерi үшiн экс-президент жауапқа тартылмайды (36 бап). Президентті ұстауға, тұтқындауға, қамауға, тінтуге, тергеуге және жеке басын тексеруге болмайды.
Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстанды 1991 жылдан бері үзбей басқарып келеді. 2000 жылы Қазақстанда оған (яғни Назарбаевқа) президенттігі тұсында және президенттіктен кеткеннен кейін тиіспеу кепілдігін беретін шарттар қарастырылған тұңғыш президент туралы конституциялық заң қабылданған.
Нұрсұлтан Назарбаев. 28 жыл билік басында
Назарбаевтың биліктегі 30 жылы
1/291989 жылы 22 маусым күні Қазақ ССР компартиясы орталық комитетінің бірінші хатшысы болып сайланғаннан кейін жыл өтпей жатып Нұрсұлтан Назарбаев 1990 жылдың ақпан айынан бастап Қазақ ССР Жоғары Кеңесінің төрағасы әрі Қазақ ССР коммунистік партиясы орталық комитетінің бірінші хатшысы қызметтерін қоса атқарды. Ол коммунистік және советтік билік номенклатурасының барлық сатысынан өткен болатын.
Суретте: СССР президенті және Советтік коммунистік партия орталық комитетінің бас хатшысы Михаил Горбачев (оң жақта) пен Қазақ ССР президенті әрі Қазақ ССР компартиясы орталық комитетінің бірінші хатшысы Нұрсұлтан Назарбаев. Мәскеу, 25 қыркүйек 1990 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
2/291990 жылы 24 сәуір күні Қазақ ССР Жоғары Кеңесі «Қазақ ССР президенті қызметін тағайындау және Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң қабылдады. Сол күні Жоғары Кеңес жаңадан тағайындалған ең биік лауазымды қызметке 49 жастағы Нұрсұлтан Назарбаевты сайлады.
Суретте: Нұрсұлтан Назарбаев (сол жақта) Қазақ ССР делегациясының баспасөз мәслихатында. Мәскеу, 1981 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
3/291991 жылғы 1 желтоқсан күні Қазақстан тарихында тұңғыш рет бүкілхалықтық президент сайлауы өтті. Бұл сайлауға кандидат болып түскен жалғыз адам - Нұрсұлтан Назарбаев Қазақ ССР президенті болып қайта сайланды.
Суретте: Қазақ ССР президенті сайлауына баламасыз түскен Нұрсұлтан Назарбаев сайлау учаскесінде өзіне дауыс беріп жатыр. Оң жақта тұрған - әйелі Сара Назарбаева. Алматы, 1 желтоқсан 1991 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
4/29Ресми мәлімет бойынша, алғашқы бүкілхалықтық президент сайлауына дауыс беру құқығына ие республика азаматтарының 88,2 пайызы қатысқан. Олардың 98,7 пайызы Назарбаевқа қолдау білдірген. Содан бері Назарбаев Қазақстанды үздіксіз басқарып келеді.
Суретте: Қазақ ССР президенті болып қайта сайланған Нұрсұлтан Назарбаев ұлықтау рәсімінде. Алматы, Республика сарайы, 10 желтоқсан 1991 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
5/29Президент сайлауынан соң, 1991 жылы 16 желтоқсан күні Қазақстан бұрынғы Совет Одағы құрамындағы республикалардың ең соңғысы болып тәуелсіздігін жариялады. Арада тағы бірнеше күн өткенде Алматыда ТМД ұйымы (Тәуелсіз мемлекеттер достастығы - ред.) құрылғаны туралы келісімге қол қойылды.
Суретте: ТМД-ны құру туралы декларацияға қол қою рәсіміне қатысқан мемлекеттер басшылары. Алматы, 21 желтоқсан 1991 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
6/29Президент Назарбаевтың жарлығымен құрылған Қазақстан халықтарының ассамблеясы көтерген бастама бойынша 1995 жылы 29 сәуір күні Қазақстанда Нұрсұлтан Назарбаевтың президенттік өкілетін 2000 жылғы желтоқсанның 1-іне дейін ұзарту туралы бүкілхалықтық референдум өтті. Ресми мәліметке сәйкес, сайлаушылардың 91,26 пайызы қатысқан дауыс беру нәтижесі бойынша, олардың 95,46 пайызы Назарбаевтың өкілетін ұзартуды мақұлдаған. Бұдан соң Қазақстанда президент сайлауын мерзімінен бұрын өткізу және референдум жасау «дәстүрге» айналды.
Суретте: Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев астық алқабында. 1992 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
7/29Соңғы ширек ғасырдан астам уақытта Қазақстанда бүкілхалықтық президент сайлауы бес рет – 1991, 1999, 2005, 2011 және 2015 жылдары өткізілді. Қазақ ССР-і кезіндегі алғашқы сайлаудан басқалары заңда белгіленген мерзімінде емес, кезектен тыс өтті.
Сурет: Қазақстан президенті болып қайта сайланған Нұрсұлтан Назарбаев ант беріп тұр. Астана, 20 қаңтар 1999 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
8/292005 жылғы 4 желтоқсанда мерзімінен бұрын өткен президент сайлауында Нұрсұлтан Назарбаев, ресми мәлімет бойынша, дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың 91 пайызының қолдауына ие болып, жеті жыл мерзімге Қазақстан президенті болып тағы сайланды.
Суретте: Нұрсұлтан Назарбаев әйелі Сара Назарбаевамен дауыс беруге сайлау учаскесіне келді. Астана, 4 желтоқсан 2005 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
9/292005 жылғы 4 желтоқсанда Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан президенті болып сайланғаны туралы Орталық сайлау комиссиясы берген куәлік. Астанадағы Қазақстанның тұңғыш президенті мұражайынан түсірілген сурет.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
10/29Қазақстан орталық сайлау комиссиясының ресми мәліметі бойынша, 2011 жылғы 3 сәуірде мерзімінен бұрын өткен президент сайлауына дауыс беруге қатысқан азаматтардың 95 пайыздан астамы Нұрсұлтан Назарбаевты қолдаған.
Суретте: Қазақстан президенті қызметіне кезекті мәрте сайланған Нұрсұлтан Назарбаев ант беру рәсімінде. Астана, 8 сәуір 2011 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
11/29Президент Назарбаевтың тұсында Қазақстанда жоғарғы заң шығарушы орган - парламент бірнеше рет таратылды. Парламентті кезекті рет таратқан соң, 1995 жылдың наурыз айынан 1996 жылдың қаңтарына дейін президент Назарбаев заң шығару өкілетін өзіне алып, заң күші, тіпті, конституциялық заң күші бар ондаған жарлық шығарды. Осы кезеңде Қазақстанда Негізгі заң қайта жазылып, 1995 жылы 30 тамыз күні бүкілхалықтық референдум арқылы жаңа Конституция қабылданды.
Суретте: Нұрсұлтан Назарбаев (ортада - "хан тағында") "Көшпенділер" фильмін түсіру кезінде. 17 ақпан 2004 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
13/29Саяси оппоненттері Нұрсұлтан Назарбаевтың жоғары билікте отырған кезде Қазақстан Конституциясын өзіне ыңғайлап, оған толықтырулар мен өзгерістер енгізуді әдетке айналдырғанын айтады. Мысалы, 1998 жылғы қазан айында Конституцияға бірден 19 түзету енгізілген соң 1999 жылы қаңтарда кезектен тыс президент сайлауы өтті. 2007 жылы мамырда Конституцияға енгізілген кезекті түзетулердің арқасында Нұрсұлтан Назарбаев президент сайлауына еш шектеусіз түсе беретін айрықша құқық иеленді. Сондай-ақ кейін "Қазақстанның тұңғыш президенті" деген ресми атаққа ие болып, іс жүзінде қылмыстық қудалауға жатпайтын тұлғаға айналды.
Суретте: Алматы қаласындағы көше жарнамасы. 7 қаңтар 2009 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
14/291995 жылдың сәуірінде өткізілген президенттің өкілеттігін ұзарту жөніндегі референдумды қоса алғанда, Қазақстанда 1995 жылдан бастап өткізілген президенттік және парламенттік сайлаулар Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы сияқты халықаралық ұйымдар тарапынан демократия стандарттары мен Қазақстанның халықаралық міндеттемелеріне сәйкес деп танылмаған.
Суретте: Астанадағы "Қазақ елі" монументіндегі президент Нұрсұлтан Назарбаевтың бейнесі.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
15/29Қазақстанда 1999 жылы мерзімінен бұрын өткен президент сайлауы кезінде Нұрсұлтан Назарбаевтың сайлау штабы сайлау біткен соң «Отан» саяси партиясына айналды. Кейін атауын «Нұр Отан» партиясы деп өзгерткен саяси ұйым қазір Қазақстанда заң шығарушы, атқарушы және жергілікті өкілді органдарды бақылап отыр. Елдегі ең ірі саяси партияның құрылымы мен жұмысында бір кездегі советтік коммунистік партияға ұқсастықтар да бар.
Суретте: Президент Нұрсұлтан Назарбаев өзі басқаратын «Нұр Отан» партиясының жиынында сөйлеп тұр. Астана, 25 қараша 2011 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
16/292010 жылы 15 маусым күні Қазақстанда билікте отырған елдің тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаевқа «Елбасы» (орысша «Лидер нации») деген ресми атақ беру заңмен бекітілді. Заң бойынша, Елбасының бейнесін бүлдіру әрекеттерін жасағандарға айыппұл немесе бір жылға дейін бас бостандығынан айыру, ал баспасөз құралдары арқылы жасалған нақ сол әрекеттер үшін үш жылға дейін бас еркіндігінен айыру жазасы қарастырылған. Заңда Нұрсұлтан Назарбаев пен оның отбасына қол тигізбеу құқығы да атап жазылып, оны бұзғандарға бес жылға дейін бас еркіндігінен айыру жазасы белгіленді.
Суретте: Қазақ-түрік университетінің музейіндегі Назарбаев бюсті. Түркістан, 2002 жыл. (Сурет авторы - Асылхан Әбдірайым.)
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
18/29Осы уақытқа дейін жүзден астам кітаптың авторы атанған президент Нұрсұлтан Назарбаев 1997 жылы шыққан бір кітабында «қаусап қалса да, СССР-ді 18 жыл басқарған» Леонид Брежневті сынаған еді. Қазақстанда Назарбаевтың кітаптарына арналған көрмелер, ғылыми-практикалық жиындар, байқаулар мен тағы да басқа көптеген шаралар тұрақты өткізіліп тұрады. Сонымен бірге, тұңғыш президент ән шығарған, тіпті Қазақстанның мемлекеттік әнұранына да өлең жолдарын жазған автор ретінде аталады.
Суретте: Ұлттық кітапхана сөресіндегі Нұрсұлтан Назарбаевтың кітаптары. Алматы, 4 шілде 2012 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
19/29Қазақстанда елдің тұңғыш президенті – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев атында универститет пен зияткерлік мектептер, бірнеше қор, мұражайлар, саябақтар мен тарихи-мәдени орталықтар жұмыс істейді. Қазақстан ғылым академиясы оны «Ғасыр ғұламасы» деген атақпен марапаттаған.
Суретте: Астанадағы Назарбаев университеті. 29 қараша 2012 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
21/29Бұрынғы СССР құрамында болған елдер арасында тек тек Қазақстанда ғана совет кезінде билікке келген басшы әлі басқарып отыр. 2016 жылы совет кезінен бері билікте ұзақ отырған Өзбекстан президенті Ислам Каримов қайтыс болды. Оның орнына Шавкат Мирзияев президент болып сайланды.
Суретте солдан оңға: Өзбекстан президенті Ислам Каримов пен Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев. Астана, 7 қыркүйек 2012 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
22/292011 жылғы 16 желтоқсан күні Маңғыстау облысы Жаңаөзен қаласында бірнеше айға созылған мұнайшылар ереуілі күшпен басылып, полиция атқан оқтан 16 адам қаза тапты. Жаңаөзен оқиғасынан кейін Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев Германияға ресми сапармен барды. Жергілікті журналистің Жаңаөзен оқиғасына қатысты сұрағына ол «Полицияның ісі дұрыс болды, өкінішке қарай, адамдар қаза тапты... Германияда тәуелсіздік күні ондаған мас жігіт адамдарды сабап, балаларды ұрып, микрофонды сындырып, азғантай ғана полицейлерді жараласа, не істер едіңіздер?» деп жауап берді.
«Жаңаөзен ісі» бойынша жергілікті абақты басшысы, бірнеше полицей, Маңғыстау облысы әкімі орынбасары, Жаңаөзен әкімі, мұнай компаниясы менеджерлері және оппозиция өкілі, «жаппай тәртіпсіздіктерді ұйымдастырушылар» сотталды.
Суретте: Нұрсұлтан Назарбаев Жаңаөзен оқиғасы кезінде кезекшілік атқарған полицейлермен кездесіп тұр. Жаңаөзен, 22 желтоқсан 2011 жыл
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
23/29"Бүгінде жасы 73-тен асқан Нұрсұлтан Назарбаев алдағы уақытта кезекті мәрте президент сайлауына түсуі мүмкін екенін жоққа шығармайды" деп жазды Батыс басылымдары 2014 жылы. Сол жылы ақпанда өзінен болашақта сайлауға түсетіні туралы сұраған Bloomberg журналисінің сұрағына Назарбаев: «Мен 2016 жылғы желтоқсанның аяғына дейінгі мерзімге сайланғанмын, уақыты келгенде көрерміз» деп жауап берген.
Суретте: Президент Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан халықтарының бірлігі күнгі жиында сөйлеп тұр. Алматы, 1 мамыр 2012 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
25/292015 жылы ақпанда Қазақстан халқы Ассамблеясы (президент жанындағы кеңесші органды президенттің өзі басқарады) осы жылы елде кезектен тыс президент сайлауын өткізу туралы ұсыныс жасады. Ассамблея сайлау өткізу қажеттігін «жаһандық сынақтардан сәтті өтуі үшін ел президентіне жалпыхалықтық сенім білдірудің жаңа мандатын беру қажеттігімен» түсіндірген. Бұл бастаманы билік партиясынан жасақталған парламент, бірқатар билікшіл партиялар мен президенттің өзі қолдап, Назарбаев сайлауды сәуірдің 26-сына тағайындау туралы жарлық шығарған. Бұл жолғы кезектен тыс сайлауға Назарбаевқа бәсекелесі ретінде көпшілік жұртқа аса таныс емес екі адам – өзін өзі ұсынған Әбілғазы Құсайынов пен билікшіл Қазақстан коммунистік халықтық партиясы кандидаты Тұрғын Сыздықов түсіп жатыр.
Суретте: Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан халқы Ассамблеясы сессиясында. Астана, 23 сәуір 2015 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
26/292016 жылы күзде Нұрсұлтан Назарбаев Bloomberg агенттігіне сұхбат берді. Сұхбатында ол "2020 жылға дейін жұмыс істейтінін" айтты. Ол агенттік тілшісіне қалжыңға сүйеп, "ал 2020 жылы біз екеуміз қайта кездесеміз" деді. Назарбаев келесі сайлауға түсу туралы айтуға ертерек екенін, бұл мәселенің халық қолдауына, өзінің денсаулығына байланысты шешілетінін мәлімдеді. Осы жолы ол билікті біреуге мұраға беріп кету ойы жоқ екенін айтты.
Суретте: Назарбаев Bloomberg тілшілерімен әңгімелесіп отыр. Агенттік сайтында әңгіменің 2016 жылы 22 қарашада Астанада Ақорда резиденциясында болғаны жазылған. Bloomberg «бұрынғы СССР елдері басшылары ішінде билікте ең ұзақ отырған лидер экономикалық дағдарыс кезінде демократиялық реформа жасамай, бұл процесті екі онжылдық бойы кешіктіріп келеді» деп жазған.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
28/292017 жылы 25 қаңтарда Нұрсұлтан Назарбаев жергілікті телеарнадан сөйлеп, Қазақстан халқына үндеу жариялады. Ол билік тармақтары арасында билік өкілеттіліктерін бөлу реформасын бастайтынын мәлімдеді. Назарбаев өзіне тиесілі бірқатар өкілеттікті парламент пен үкіметке беретінін айтты. Ол бұл ниетін "қазіргі заман талаптары" мен "демократиялық реформалар рухына" сәйкес болу мақсатымен түсіндірді. Конституцияға енгізілетін өзгерістерді парламент екі жұмыс күні ішінде мақұлдады. Биліктің айтуынша, бұл өзгерістер елдің жағдайына қатысты парламент пен үкіметтің жауапкершілігін күшейтеді. Freedom House халықаралық ұйымы реформаны "ескі фасадқа жағылған тағы бір қабат бояу" деп атады.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
29/292019 жылғы 19 наурызда Астана уақытымен сағат 19:00-да Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев республикалық телеарналардан халыққа үндеу жасап, президенттік өкілетін тоқтататынын мәлімдеді. Назарбаев үндеу жасап жатқанда қол қойған "Қазақстан Республикасы президентінің өкілетін атқару туралы" жарлыққа сәйкес, оның президенттік өкілеті 20 наурызда тоқтатылады. Назарбаев сайлауға дейін уақытша президент қызметін парламент сенатының төрағасы Қасым-Жомарт Тоқаев атқаратынын айтты.
Суретте: Нұрсұлтан Назарбаев биліктен кететінін жариялаған сәт. Астана, 19 наурыз 2019 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
Previous slide
Next slide
Бұл заңға сәйкес, тұңғыш президент өкілеттіктерін орындау кезеңінде, ал олар тоқтатылғаннан кейін тұңғыш президент деген мәртебесін жүзеге асыруға байланысты іс-әрекеттері үшін жауапқа тартылмайды (теориялық тұрғыдан алғанда, бұл оған президент қызметінен кеткеннен кейін жасаған қылмыстары үшін ешкімнің тиіспеуі тиіс деген кепілдік пен қудалаудан өмір бойы қорғау иммунитеті берілмейді дегенді білдіреді). Заңда бірінші президент пен оның отбасы мүшелерінің дүние-мүлкіне де осындай кепілдік беріледі деп көрсетілген.
Нұрсұлтан Назарбаевтан кейін Орталық Азиядағы екінші "ұлт көшбасшысына" айналған Тәжікстан президенті Эмомали Рахмонда да өмір бойына ешкімнің тиіспеу кепілдігі бар. Тәжікстан конституциясы мұндай кепілдікті тек қазіргі президентке ғана береді. Бірақ 2015 жылы қабылданған "Бейбітшілік пен ұлттық бірліктің негізін қалаушы – Ұлт көшбасшысы" (яғни Эмомали Рахмон) туралы заңда "ол Тәжікстан Республикасы – мемлекет басшысы, Тәжікстан Республикасы президенті және Бейбітшілік пен ұлттық бірліктің негізін қалаушы – Ұлт көшбасшысы өкілеттігін атқарған кезеңдегі іс-әрекеттері үшін жауапқа тартылмайды" деп жазылған.
Өзбекстан конституциясында ел президентіне ешкімнің тиісуіне болмайды деп қана жазылған. Бірақ "Өзбекстан Республикасы президенті қызметінің негізгі кепілдіктері туралы" заңда экс-президенттің де құқықтары ашып көрсетілген. Мысалы, заңның 2-бабында "Өзбекстан Республикасының экс-президентіне де ешкімнің тиіспеу кепілдігі мен қудалаудан қорғайтын иммунитет өмір бойына беріледі. Президент өкілеттіктерін атқаруға байланысты іс-әрекеттері үшін Өзбекстан Республикасының экс-президенті қылмыстық және өзге де жауапкершілікке тартылмайды" деп көрсетілген.
Түркіменстан конституциясында да ел президентіне ешкімнің тиісуіне болмайтыны туралы ғана айтылған. Бірақ есесіне өкілеттігі тоқтаған президент пен оның отбасы мүшелеріне ешкімнің тиісуіне болмайды деген норма "Түркіменстан президенті туралы" заңның 18-бабында тәптіштеп жазылған. Яғни президент өкілеттіктерін атқару кезеңіндегі қылмыстары үшін қылмыстық немесе әкімшілік жауапқа тартылмайды, оны ұстауға, тұтқындауға, қамауға, тінтуге, тергеуге және жеке басын тексеруге болмайды. Түркіменстанның экс-президенті ауыр қылмыс жасау фактісі бойынша қылмыстық іс қозғалған жағдайда бұл кепілдіктен айырылуы мүмкін.
Ресейде 2001 жылы ақпанның 12-сінде қабылданған "Өкілеттігі аяқталған Ресей Федерациясы президенті мен оның отбасы мүшелеріне берілетін кепілдіктер туралы" заңға сәйкес, Ресей экс-президентінде де мұндай кепілдік бар. Ол президент өкілеттігін атқарған кезеңде жасаған қылмыстары үшін қылмыстық және әкімшілік жауапқа тартылмайды, бұған қоса, президент өкілеттігін атқаруына байланысты қозғалған істерді тексеру барысында оны ұстауға, қамауға алуға, тінтуге, тергеуге немесе жеке басын тексеруге болмайды.
Бірақ ауыр қылмыс жасау фактісі бойынша үстінен қылмыстық іс қозғалған жағдайда Ресей экс-президенті бұл кепілдіктен айырылуы мүмкін.
Жуырда оппозиция "барқыт революциясын" жариялап, экс-президент Серж Саргсянды премьер-министр қызметінен кетуге мәжбүр еткен Арменияда бұрынғы президентке абсолютті кепілдік бермейді. Мысалы, ел конституциясының 140-бабы 3-тармағында "Ел президенті өз мәртебесіне байланысты емес іс-әрекеттері үшін өкілеттігі тоқтағаннан кейін ғана жауапқа тартылуы мүмкін" делінген. "Армения Республикасы президентіне сыйақы тағайындау, қызмет көрсету және оның қауіпсіздігін қамтамасыз ету туралы" заңда да экс-президенттер үшін кепілдік қарастырылмаған.
Ереванда премьер сайлауын күткен жұрт (1 мамыр 2018 жыл)
Армениядағы "барқыт революциясына" орай "Міне, бізді енді осылай бір-бірлеп кетіреді" деп мәлімдеген Беларусь президенті Александр Лукашенко мұндай кепілдікті президенттік мерзімі кезінде пайдаланады. Бірақ Армения конституциясы тәрізді Беларусь конституциясында да экс-президентке ешкімнің тиісуіне болмайтыны жайлы ештеңе айтылмаған.
ТЕҢДІК ПРИНЦИПІН БҰЗУ МА ӘЛДЕ "КЕК АЛУДАН" ҚОРҒАУ МА?
Қазақстандағы адам құқығы жөніндегі бюроның директоры Евгений Жовтистің айтуынша, постсоветтік елдердің авторитарлы басшылары азаматтардың конституциялық теңдігін көрінеу түрде бұзады. Оның сөзінше, президенттік мерзімінде және өкілеттігі тоқтағаннан кейінгі кезеңде өздерін ешкім жауапқа тарта алмауы үшін олар тәуелді парламентті пайдалану арқылы өздеріне тиімді айрықша ережелер ойлап тауып, оны заңдастырып алады. Оның сөзінше, нағыз демократиялық елдерде мұндай практиканы енгізу мүлде мүмкін емес.
Биыл сот коррупцияға қатысы бар, өкілеттігін асыра пайдаланды деп айыптаған Оңтүстік Кореяның бұрынғы президенті Пак Кын Хе 24 жылға сотталды.
Америкалық басылымдардың хабарлауынша, АҚШ-та 2016 жылғы сайлауға Ресейдің ықтимал килігуін тексеріп жатқан арнайы прокурор Роберт Мюллер президент Дональд Трамптан жауап алғысы келетін сұрақтардың тізімін оның адвокаттарына жіберген.
Бірінші немесе одан кейінгі президентті қорғайтын заңның неше түрін қабылдап, оны тіпті конституцияға енгізіп қоюға болады. Бірақ әлгі заңдар қалай оңай қабылданса, саяси жағдайға қарай солай оңай жойылмасына ешқандай кепілдік жоқ
- Демократиялық елдерде құқық, заң үстемдігі қоғамдық келісім дегенді білдіреді, бұл элитаға да қатысты дүние. Яғни кесімді нормалар бар, әлгі норма, ережелерді қолдайтын объективті және әділ институттар бар, әлгі ережелерді жұрттың бәрі қолдайды. "Қоғамдық келісім-шарт" деп аталатын бұл келісімді тараптардың бәрі ұстанады әрі заң үстемдігін мойындайды. Ал демократиялық емес елдерде немесе авторитарлы жүйелерде заң, құқық дегеніміз – басқару құралы. Ол қолында қысым жасайтын күші, өзге де тетіктері бар билікте отырғандардың бақылауында болады. Заң шығарудың мұндай практикасы "заңның көмегімен басқару" деп аталады. Мұндай кезде заңдар тез өзгереді, қоғамдық консенсус болмайды.Бұл жағдай дүркін-дүркін әрі өте оңай өзгеріп тұрады. Бірінші немесе одан кейінгі президентті қорғайтын заңның неше түрін қабылдап, оны тіпті конституцияға енгізіп қоюға болады. Бірақ әлгі заңдар қалай оңай қабылданса, саяси жағдайға қарай солай оңай жойылмасына ешқандай кепілдік жоқ. Авторитарлы басшылар болашағын ойлап заңдарды өз пайдасына қабылдап алады. Ал олар экс-басшыға айналған кезде жаңа авторитарлы басшы заңдарды, әсіресе экс-басшылардың иммунитетіне қатысты заңдарды оп-оңай жояды, - дейді Евгений Жовтис.
Қырғызстандақ қоғам қайраткері Өмірбек Әбдірахманов бұрынғы президенттерге ешкімнің тиісуіне болмайды деген кепілдікті сақтап қалу керек деп санайды.
- Ешкімнің тиісуіне болмайды деген норманың күшін жоя салу оңай. Бірақ, меніңше, экс-президентке берілген иммунитеттің күшін жою мәселесі қозғалмауы тиіс. Өйткені бізде билікте отырған кезде президентке бәрі жағымпазданады, ал орнынан қалай кетеді, солай жамандай бастайды. Президентті жауапқа ол қызметте отырған кезде импичмент арқылы тарту керек. Егер сондай батыл болсақ, оны жұмыс істеп отырған кезде жауапқа тартуға тиіспіз. Ал қызметінен кеткен президентке одан кек алғысы келетіндер тиісуі мүмкін, Бұған жол беруге болмайды, - дейді Әбдірахманов.
Қырғызстан конституциялық палатасының бұрынғы мүшесі Клара Сооронкулова егер бұрынғы президент қылмыс жасаса, оны жауапқа тарту мәселесі қозғалуы тиіс шығар деп топшылайды. "Бәлкім, президентке тиісуге болмайды деген кепілдіктен айыру нормаларды дұрыстап анықтап алу керек болар" дейді ол Азаттықтың Қырғыз қызметіне. Бұған қоса, ол экс-президентті негізсіз қудалаудан қорғау мен қылмысы үшін жауапқа тартудың ара жігін анықтайтын заңды тетіктер қажет деп санайды.
Қазис Тоғызбаев 2008 жылғы қыркүйектен бастап өмірінің соңына, яғни 2021 жылғы 28 ақпанға дейін Азаттықтың Алматыдағы тілшісі ретінде еңбек етті. Азаттыққа дейін оппозициялық "Сөз" және "Азат" газеттерінде, kub.info сайтында тілші болған.
