Першыя беларускія школы за мяжой
Алесь Лозка шмат гадоў быў нязьменным кіраўніком адроджанага Таварыства беларускай школы ў Беларусі. Апынуўшыся ў эміграцыі ў Польшчы, ён працягвае адсочваць сытуацыю зь беларускамоўнай адукацыяй на радзіме.
«Кожная дзяржава ў сьвеце клапоціцца пра адукацыю на роднай мове. Акрамя тых, дзе народ паняволены, культурна акупаваны, знаходзіцца пад неаслабным уплывам мацнейшай краіны. Вось і ў нас на радзіме ў беларускіх школах цяпер вучацца толькі 8% дзяцей, а астатнія — у расейскамоўных установах», — прыводзіць такую лічбу Лозка.
Ува ўсе часы беларусы, якія вымушана пакідалі родны край, эмігравалі на чужыну, удалечыні не забываліся пра свае песьні й танцы, мову й культуру.
Першыя беларускія школы за межамі краіны сталі зьяўляцца падчас Першай усясьветнай вайны, нагадвае Алесь Лозка.
«У лістападзе 1915 году ў Вільні была адкрыта першая пачатковая беларуская школа, дзе настаўнічала паэтка Цётка (Алаіза Пашкевіч) — школа праіснавала да 1944 году. А ў 1919 годзе пачала праацаваць Віленская беларуская гімназія. Дзякуючы Таварыству беларускай школы ў Заходняй Беларусі адкрываецца нямала школ з выкладаньнем па-беларуску, у тым ліку гімназіі ў Клецку, Наваградку, Нясьвіжы, Радашкавічах. Пачалі адкрывацца школы і ў Латвіі. У 1920-х гадах беларусы вучыліся па-свойму амаль у 50 пачатковых школах, у тым ліку ў Дзьвінскай (цяпер Даўгаўпілс) і Люцынскай (цяпер Лудза) дзяржаўных беларускіх гімназіях. Але да канца вайны, да 1945 году, не засталося ніводнай», — апавядае суразмоўца Свабоды.
У Польшчы — два беларускія ліцэі на Падляшшы
Пасьля Другой усясьветнай вайны й чарговай масавай хвалі міграцыі адкрываліся дзіцячыя садкі, пачатковыя школы, гімназіі, курсы, суботнія і нядзельныя школы ў многіх гарадах ЗША, Канады, Вялікай Брытаніі, Аўстраліі, Нямеччыны, Аўстрыі.
«Асобную групу складаюць установы, якія фактычна існавалі на сталай аснове. У Польшчы за кошт дзяржаўнага бюджэту для прадстаўнікоў беларускай нацыянальнай меншасьці было арганізавана вывучэньне беларускай мовы і іншых прадметаў па-беларуску да 5 гадзін у тыдзень. Больш за ўсё дзяцей у такіх школах займалася у 1968 годзе — 12 504 вучні. У 2020-м працавалі 2 дзіцячыя садкі, 25 пачатковых школ і 2 ліцэі, дзе вучыліся беларускай мове 2 729 дзяцей», — кажа адмыслоўца ў сфэры беларускамоўнай адукацыі.
Найбольш вядомыя Агульнаадукацыйны ліцэй зь беларускай мовай навучаньня імя Браніслава Тарашкевіча ў Бельску Падляскім, які працуе з 1944 году. Цяпер беларуская мова ў ім — дадатковы прадмет, іншыя выкладаюцца па-польску. Яшчэ адзін Агульнаадукацыйны ліцэй з дадатковым навучаньнем беларускай мове ў Гайнаўцы зьявіўся ў 1949 годзе.
У Вільні — беларускамоўная гімназія імя Скарыны
У 1991 годзе ў Вільні пачалі адкрывацца першыя беларускія клясы пры расейскіх школах. А ў 1994 годзе пад беларускую школу Віленская мэрыя вылучыла асобны будынак — былы дзіцячы садок. Тут пачала працаваць 68-я сярэдняя школа зь беларускай мовай навучаньня. У 1997 годзе ёй надалі імя Францішка Скарыны, у 2013-м яна стала гімназіяй і дае паўнавартасную 12-гадовую адукацыю пераважна на беларускай мове. Працуе таксама беларуская школка пры Беларускім доме.
У многіх краінах сьвету працуюць невялікія школкі, гурткі, дзе вывучаюць беларускую мову, сьцьвярджае Алесь Лозка.
«Нядзельная школа беларускай культуры імя Ўладзімера Караткевіча ў Таліне — з 2010 году; нядзельная беларуская школка ў Празе — з 2013 году; беларуская школка ёсьць пры Беларускай бібліятэцы і музэі імя Ф. Скарыны ў Лёндане, гурток „Ліхтарык“ ёсьць у Паўночнай Караліне (ЗША)», — пералічвае беларускія адукацыйныя ўстановы ў замежжы адмыслоўца.
Новая хваля палітычнай эміграцыі зь Беларусі пасля 2020 году і ў сувязі з вайной ва Украіне паспрыяла адкрыцьцю новых адукацыйных пляцовак, дзе беларускія дзеці, якія нядаўна прыехалі з сваімі бацькамі, могуць вывучаць беларускую мову і іншыя прадметы па-беларуску.
З 2020 году працуе Першая беларуская онлайн-школа ва Ўкраіне. У Грузіі ёсьць «Бусьлік Хаб» у Тбілісі і батумская «Аксяродак.школка».
Беларуская школа ў Варшаве
У Польшчы ёсьць адукацыйныя пляцоўкі ва Ўроцлаве і Гданьску. У Варшаве працуе некалькі невялікіх суботніх школак з сваімі адметнымі праграмамі: беларуская школа і садок у Варшаве «Я дома»; Беларуская школка ў Варшаве пры школе № 395 для дзяцей грамадзян Польшчы; групы ў Цэнтры беларускай салідарнасьці; школа ў «Акадэміі добрай адукацыі».
Самая вялікая і ўнікальная адукацыйная пляцоўка — Беларуская школа ў Варшаве (БШВ), якая адкрылася ў верасьні 2022 году і адразу стала міжнароднай, кажа яе заснавальнік Алесь Лозка.
«Нашы вучні атрымліваюць веды ў асноўных прадметах ва ўстановах краіны жыхарства, а ў прадметах беларускага кампанэнту (родная мова і літаратура, гісторыя і культура Беларусі і іншыя), якіх няма ў праграмах замежных школаў, на дадатковых занятках у БШВ. Тут таксама можна наведваць мастацкія гурткі і кансультацыі ў іншых прадметах.
Онлайн-заняткі ў 1–10 клясах складаюць па тры ўрокі два разы на тыдзень. Расклад у паралельных класах прадугледжвае варыянты выбару згодна з гадзінным поясам жыхарства вучня. Кожная кляса мае свой чат.
Беларуская школа мае філіі ў Беластоку, Варшаве, Гданьску і Кракаве. Для працы зь дзецьмі мэрыі польскіх гарадоў даюць школе бясплатныя памяшканьні. У онлайн-філіі займаюцца юныя беларусы з больш чым 30 краін сьвету», — апавядае заснавальнік і дырэктар Беларускай школы ў Варшаве Алесь Лозка.
За тры гады ў БШВ вучыліся дзеці з Аб’яднаных Арабскіх Эміратаў, Альбаніі, Ангельшчыны, Баўгарыі, Беларусі, Гішпаніі, Грузіі, ЗША, Ірану, Ірляндыі, Італіі, Канады, Кіпру, Латвіі, Літвы, Малдовы, Нямеччыны, Партугаліі, Польшчы, Расеі, Турэччыны, Украіны, Францыі, Чарнагорыі, Чэхіі, Швэцыі, Японіі.
Алесь Лозка запрашае ў Беларускую школу ў Варшаве новых вучняў. Заявай на навучаньне лічацца адказы на пытаньні невялікай анкеты.
Форум