Экономика

Евразия экономикалык комиссиясынын кеңеши кабыл алган бул чечим 17-августтан баштап күчүнө кирет. Ошондон тартып импорттоочулар Кыргызстанга дагы 10 миң электр унаасын бажы алымысыз киргизе алышат.

Экономика жана коммерция министринин орун басары Султан Ахматов 12-август күнү маалымат жыйын куруп, уюмдун бул чечимин кабарлады:

“Өзүңүздөр билгендей, бул жылга квота 15 миң болчу. Бирок жаралган ажиотаждан жана жарандарыбыздын электр унааларына болгон кызыгуусунан улам иш жүргүзүлүп, кошумча 10 миң унаага квота алдык”.

Жалпы квотанын 25 миңге чейин көбөйтүлүшү кошумча 10 миң даанага чейин машинени бажы төлөмүсүз киргизүүнү кайрадан баштоого мүмкүндүк берет. Белгиленген лимит бүткөндөн кийин электр унаасын киргизүүдө 15% өлчөмүндө бажы төлөмүн төгүүгө туура келет.

Министрлик калктын керектөөсүн камсыздоо үчүн Кыргызстанда электр унааларын жыйноочу завод курулуп жатканын кабарлады. Ишкана кайсы жерге, канча каражатка курулары жана кубаттуулугу тууралуу маалымат айтылган жок. Курулуш иштери 75% жетип, завод ушул жылдын 3-чейрегинде ишке кирери белгиленди.

Долбоорду аткарууга чет элдик инвесторлор тартылары жана ишканага бажы жеңилдиктери берилиши мүмкүндүгү айтылды. Завод толук ишке кирип, ички керектөөнү камсыз кыла баштаганда электр унааларына квота токтотулушу ыктымал.

Кыргызстанда электр унаалары көбөйүүдө

Автомобилисттер жана автоимпортерлордун укугун коргоо ассоциациясынын жетекчисинин орун басары Эргеш Мадалиев соңку жылдары электр унаасына өткөн айдоочулар көбөйгөнүн айтууда:

“Абдан көп кардарлар бензин жана дизел унааларынан Кытайдын электр унааларына өтүп жатышат. Албетте, Тесланы да көп алып келишет. Бирок, негизинен Кытай автоөндүрүшү лидерлик кылат. Анткени алардын баасы бизге ылайыктуу – 12-13 миң долларга электр менен жүргөн жаңы кроссоверди алсаң болот. Маселен, Changan Q05, BYD Yuan Up деген унаалар бар – аларды квота бар кезде 12-13 миң долларга алып келип атышкан. Квота түгөнгөндөн кийин баасы 15 миңден 17-18 миңге чейин көтөрүлгөн. Кандай болбосун, суроо-талап бар, баары бир унааларды алып келип атышат. Көп сандаган унаалар келип, бажыда таризделип атат”.

Кыргызстандын статистикасында соңку жылдары бир кыйла чектөөлөр киргизилгендиктен электр унааларынын импортунун так көлөмүн аныктоо кыйынчылыкты жаратат. Чет өлкөлөрдүн расмий статистикасын карасак, 2021-жылдан ушул күндөргө чейин Кыргызстанга 40 миңдей электр унаасы сатылган.

Буга чейин эксперт белгилегендей эле, электр унаалары негизинен Кытайдан келүүдө – анын үлүшү жалпы электр унаа импортунун 90% ашат. Андан кийин Түштүк Корея, Грузия, Германия, Жапония жана Бириккен Араб Эмирликтери турат.

Бирок бул көрсөткүчтөр да анча так эместей, анткени соңку жылдары ЕАЭБдин чечими менен Кыргызстанга 10-15 миңден квота бөлүнүп, ал бат эле түгөнүп калып жатканын билебиз.

Ал эми Транспорт каражаттарын жана айдоочулук курамды каттоо боюнча мамлекеттик борбор өлкө аймагында 25 миңге жетпеген электр унаасы катталганын билдирүүдө.

“Электр кыймылдаткычтагы унааларды каттоого жана кайра каттоого нөлдүк жыйым аныкталган. Башкача айтканда, аталган унаалардын ээлери каттоодо жана кайра каттоодо бошотулат. Бул Салыктык эмес кирешелер кодексинде да белгиленген. Тенденция электр кыймылдаткычтагы унаалар абдан көп киргизилип жатканын көрсөтүүдө. Жыл сайын көбөйүп жатат. Статистиканы карасак, бүгүнкү күнгө карай 24 804 даана электр унаа катталган”, - дейт мекеменин Транспорттук каражаттарды каттоо бөлүмүнүн башкы адиси Таалайбек Суваналиев.

Реэкспорттолуп кеткен унаа да көп

Өкмөттүн бажы жеңилдиктери жана ЕАЭБдин алкагындагы квоталар киргизилгенден кийин алардын саны тез өсүүдө. Арийне, байкоочулар Кыргызстанга импорттолгон электр унааларынын көпчүлүгү кайра башка өлкөлөргө реэкспорттолуп кетип жатканын айтып келишет. Маселен, Дагестандын базарларында каз-катар тизилип сатылып жаткан кытай унааларында кыргыз номурлары тагылган жана сатуучулар алар кыргыз жарандарына катталганын ачык эле айтышат.

Квота менен келген электр унаалары башка өлкөлөргө, анын ичинде ЕАЭБ мүчөлөрүнө да реэкспорттоого жатпайт. Алар өлкө ичиндеги керектөө үчүн гана колдонулушу керек.

Экономика жана коммерция министрлигинин ЕАЭБ координациялоо башкармалыгынын жетекчиси Элимбек Каныбек уулу өкмөт электр унаалардын башка өлкөлөргө өтүп кетишин катуу көзөмөлдөй турганын билдирди:

“Бизде тыюу бар. Унааны сатып алып, андан пайда көрүү үчүн башка өлкөгө сатууга жол бербейбиз. Бизге берилген ушул квоталык келишимдин шарты ушундай. Эгерде Кыргызстандын рыногуна алып келсең, анда бажы төлөмүн төлөбөйсүң, квотанын алкагында төлөмсүз киргизесиң. Эгерде Орусиянын рыногуна алып өтсөң, бажы төлөмүн төлөп кой. Төлөмдү төкмөйүнчө унаа эсептен чыгарылбайт. Саткан күндө да аны эсептен чыгара албайсың. Эгерде ушундай учур болуп калса, анын жолун катуу кесебиз. Анткени, муну өзүбүздүн керектөөчүлөр үчүн гана кылып жатабыз”.

Кыргызстан жылына 160 миңден 200 миңге чейин автотранспорт импорттойт. Унаа импортунда Кытайдын барааны барган сайын өсүп келет. Соңку жылдары электр унааларына суроо-талап өсүп, өкмөттүн колдоосу да активдешкен. Евразия экономикалык кеңеши 2022-жылдан тарта мүчө-өлкөлөргө электр унаасын алып кирүүгө чектелген квоталарды аныктап келет. Башында 5 миңден башталган Кыргызстандын үлүшү 2026-жылга чейин 15 миңге жеткирилген.

“Кумтөр” иши боюнча 2022-жылдын сентябрь айында кармалып, бир жылдан ашык абакта отуруп, кийин миллиондогон сом зыяндын ордун толтуруп берип, жазадан кутулганы айтылган Теңгиз Бөлтүрүк социалдык тармактар аркылуу кыргыз бийлигине өз дооматтарын айтууда. Ал “Кумтөрдү” мамлекетке кайтаруудагы эмгеги бааланбай калганын билдирип, өлкө башчысы Садыр Жапаров баш болгон жетекчилерди сындады.

Бөлтүрүк өзүнө тагылган айыпка макул эместигин, ага козголгон иште келтирилген жүйө негизсиз болгонун, темир тор артына түшүп калганына таарынычы бар экенин билдирди.

“Кумтөрдү” мамлекетке кайтаруудагы эмгегин кимдир-бирөө оодарып алышына жол бербей турганын да айтты:

“Акыркы убакта Садыр Жапаров «Кумтөрдү мен кайтардым, Аскар Акаевди да өзүм чакырып, бардыгын өзүм чечтим» деген сыяктуу чындыкка коошпогон билдирүүлөрдү жасай баштаганынан улам мен бул тарыхый процессти кайрадан баштан-аяк ачыктап берүүгө мажбур болдум. Бирөө эмгек кылып, экинчиси анын мээнетин өзүнө ыйгарып алганына эч качан жол бербейм. Мага карата ушундай кадамдар жасалгандан кийин мен чындыкты айтууга милдеттүүмүн”, - деп жазды Теңгиз Бөлтүрүк.

Учурда Канадада жашап жатканын айткан "Кумтөрдүн" мурдагы башчы өзүнө козголгон иш боюнча ачык сот өткөрүүнү сунуштады. 11-августта Фейсбуктагы түз эфиринде бир катар маалыматтарды айтты.

Министрлер кабинетинин мурдагы төрагасы Акылбек Жапаровду бул кызматка сунуштагандардын катарында өзү болгону тууралуу, ошол орунда мурда иштеген Улукбек Мариповду УКМКнын ал кездеги төрагасы Камчыбек Ташиев кантип жемелегенине чейин айтып берди. Мындан сырткары кадр саясаты, “Кумтөрдүн” ишине бийлик адамдарынын кийлигишүүсү, Жогорку Кеңештин депутаттарынын “Кумтөргө” байланыштуу аракеттери, тендер жана башка маселелерге да токтолду.

Бөлтүрүк социалдык тармактар аркылуу анын дарегине ар кандай жалаа жабуу болуп жатканын жүйө келтирип, бийлик "жалданма блогерлерди, фейк аккаунттарды иштеткен топторго каражат төлөйт" деп айыптады:

“2022-жылы Садыр Жапаров жана анын пресс-кызматы менин көзүмчө айтып жатышкан: «Элүүгө жакын блогерлер, интернетте ар кайсы тың адамдарды чогултуп, элүү миң сомдон берип, ошолорго жаздырып жатабыз» деп. Ошол кезде эле чечилип, айлык акылары берилип, ошондо эле блогерлер чыккан. Ошолор жанагы фейк-аккаунттарды ачкан, толгон пикирлерди ошолор жазып жатат. Балким, азыр акчалары көп, андан да көп жазып калышты. Мен ага таң калбайм. Бул командалык иш, силер туура айтып жатасыңар. Бирок бирөөгө жүк көп түшүп калат экен. Өзгөчө Кыргызстанда ошондой. Айла жок, мен ошол ишти башынан баштап таштаган жокмун, аягына чейин чыктым”.

Бөлтүрүк бул сөздөрүн ырастаган эч бир далил же документ көрсөткөн жок.

Дагы караңыз

"Кумтөрдүн" экономикадагы барааны. Бөлтүрүктүн билдирүүсү, ишкананын жообу

61 жаштагы Теңгиз Бөлтүрүк кесиби боюнча тоо кен адиси. Эмгек жолун Орусиядагы тоо-кен тармагында баштап, 1990-жылы Кыргызстанга которулган. Келгенде Айдаркен сымап комбинатында, Солтон-Сары кенинде эмгектенген.

1997-1998-жылдары Кумтөр комбинатын ишке киргизүүгө катышкан. 1998-жылы “XXI кылымдын кадрлары” программасы менен Германияга окууга кеткен.

“Центерра Голд” компаниясы буга чейин тараткан маалыматта Теңгиз Бөлтүрүктүн машина куруу жана тоо-кен тармагында 30 жылдык тажрыйбасы бар экени айтылган. Ал Канада, АКШ, Казакстан, Австралия, Түркия, Монголия, Африка, Түштүк Америкада жана башка мамлекеттерде иштеген.

2020-жылы октябрь айында бийлик алмашкандан кийин “Центерра Голд” компаниясынын директорлор кеңешинин мүчөсү болгон. 2021-жылы май айында “Кумтөр Голд Компани” ишканасына убактылуу сырттан башкаруучу болуп дайындалган. 2022-жылы февралда ишкананы убактылуу тышкы башкаруу укугу жаңы түзүлгөн “Улуу көчмөндөр мурасы” улуттук холдингине берилген.

Дал ушул кызматта иштеп жатканда Башкы прокуратура 2022-жылы 13-сентябрда “Кумтөрдөгү” коррупцияга байланыштуу Теңгиз Бөлтүрүктү кармаган. 2023-жылы 21-ноябрда Бишкектин Биринчи май райондук соту Бөлтүрүктү күнөөлүү деп таап, 800 миң сом айып пул салган. Сот чечими менен Бөлтүрүктү үй камагына алган бөгөт чарасы жокко чыгарылып, анын банк эсептери камактан бошотулган.

Башкы прокуратура ага салынган айып жасаган кылмышынын жазасы экенин, Бөлтүрүк ага чейин келтирилген зыянды толук жапканын түшүндүргөн.

Өлкөнүн Эсеп палатасы 2023-жылы “Кумтөр Голд Компанини" Бөлтүрүк жетектеп турган убакыт боюнча жүз барактан турган отчетун жарыялаган. Анда кызматкерлердин эс алуусунан баштап кайрымдуулукка чейин коротулган эсепсиз миллиондор, жетекчилердин сый акысы камтылган ишкананын каржылык ишмердүүлүгү ийне-жибине чейин эсептелип жазылган.

Аудиторлор 2022-жылдын май айларында Теңгиз Бөлтүрүк төрт баласынын жана жубайынын Канадага авиабилетин төлөп бергенин жазышкан. Ага 1 миллион 45 миң сом коротулуп, бул боюнча отчет берилген эмес.

Эң чоң чыгымдардын бири “Кумтөр Голд Компани” жаңы кеңсеге көчкөндө алынган эмерекке кеткен. Кеңсе эмерегин сатып алып, ташып келүү жана орнотуу үчүн дээрлик 180 миллион сом коротулганы айтылган.

Андан бери Теңгиз Бөлтүрүк коомдук чөйрөгө чыкпай келсе, жакындан тарта соцтармактар аркылуу Канададан билдирүүлөрдү жасай баштады.

Дагы караңыз

Жетим-Тоо: Темир кендин тегерегиндеги талкуу эмнени каңкуулайт?

"Кумтөр Голд Компанини" эки жылдан ашык башкарып, кийин андагы коррупция үчүн соттолгон адамдын мындай билдирүүлөрү коомчулукта талкуу жаратты.

Саясат таануучу Алмазбек Акматалиев Бөлтүрүк жеке кызыкчылыгын жана ич күптүсүн айтты деп, мунун баары ашыкча көңүл бурууга татыбайт деген пикирин ортого салды:

"Кумтөр Кыргызстанга кайтарылды. Өзүбүз кожоюн болдук. Менде Бөлтүрүк мырзанын сөздөрүнөн кийин кызык сезим калды. Мага өтө кескин сүйлөп жаткандай сезилип жатат. "Кумтөрдү" Садыр Жапаров эмес, мен кайтаргамын деген сөзү жеке таарынчы деп кабыл алдым. Негизи эле "Кумтөрдүн" өлкөгө кайтканынын өзүнүн тарыхы бар. Бул Бөлтүрүк мырзага жагабы-жакпайбы, президент Садыр Жапаров мындан 20 жыл мурун эле депутат болуп турган кезинде "Кумтөрдү кайтарам" деген лозунгу болгон да. Ошол пикири үчүн ал жабыр тартып, түрмөгө олтуруп, четте качып жүрдү. "Кумтөр" маселеси Кыргызстанда Садыр Жапаровдун ысымы менен тыгыз байланышып калды. Ошондуктан бул маселени Теңгиз Бөлтүрүк буза албайт".

Ал эми саясий эксперт Эмил Жороев Бөлтүрүктүн билдирүүлөрүн көңүл сыртында калтыруу туура эмес экенин айтууда. Ал соңку сын-дооматтарга кыргыз бийлиги ынанымдуу жооп бериши керектигин белгилейт:

“Теңгиз Бөлтүрүк мырза айтып жаткан маалыматтар же аргументтери боюнча таптакыр эле унчукпай коюп же өзүнүн тилине жараша “жок, биз кылдык” деп алым-сабак айтышып отурган коом үчүн деле ынанымдуу болчудай эмес. Менин пикиримде, түпкүлүктүү, негиздүү, маанилүү маалыматты камтыган жооп болушу керек. Көзгө илбей, көңүл бурбай койсо коом ичинде суроолор туула берет. Анткени айтылып жаткан дооматтар жана суроолор боюнча экинчи тараптын көз карашын эл билгиси келет. Андыктан жооп бериши керек”.

Бөлтүрүктүн айткандары боюнча кыргыз бийлиги расмий жооп бере элек. Жооп алуу үчүн жасалган аракеттен майнап чыккан жок.

Президент Садыр Жапаров Теңгиз Бөлтүрүккө кылмыш иши козголгондон кийин “Кабар” маалымат агенттигине курган маегинде ал таза иштеп жатканына ынандырып келгенин, бул ишке сот гана чекит коёрун айткан.

Блогер Айбек Теңизбай соңку кырдаалда Бөлтүрүктүн айткан айрым билдирүүлөрүнө көңүл буруп, бийлик сабак алышы керек деп эсептейт:

“Биринчиден, фейк аккаунттар ишенимдүү эмес. Бүгүн бирөөгө иштесе эртең сөзсүз башкасына иштейт. Кыргыз коомчулугу деле жакшы билип калды. Фейктер менен иштешүү бийликке болгон нааразычылыкты күчөтүп жатканы баарыбызга маалым. Менин сунушум - мындан ары да ишенимдүү маалыматтык медиалар аркылуу туура маалыматты коомчулукка жеткирүү менен иш жүргүзсө жыйынтыгы жакшы болмок”.

Ошентип, бир кезде бийликтин командасында болуп, кийин сыртка чыгып кеткен утур бир адам коомчулукка билдирүүлөр менен чыгып жатат. Буга чейин ишкер Сыргак Кенжебаевдин билдирүүлөрү талкууга түшүп, ага өкмөт өкүлдөрү жооп кайтарган.

Эми болсо Теңгиз Бөлтүрүк кыргыз бийлигинин башындагы адамдардын атын атап, ачык сот өткөрүүнү талап кылып, дебатка чакырууда.