Азаттық: 5 қаңтар күні "Түркістан" газетіне шыққан сұхбатында президент Қасым-Жомарт Тоқаев "Төңкеріс жасауға әбден машықтанған мамандардың жетекшілігімен тәртіпсіздікті ұйымдастырушылар үкіметтің жанар-жағармай бағасын өсіру туралы шешімін желеу етіп, адамдарды жаппай шеруге шығуға итермеледі" деді. Президент "төңкеріс жасауға машықтанған мамандар" деп нақты кімдерді айтып отыр?
Бақытжан Төреғожина: Меніңше, Қаңтарды кім ұйымдастырғанын біз білетін сияқтымыз. Өйткені президент дұрыс айтады: бір мезетте 10-12 қалада мемлекеттік ғимараттар мен адамдар көп жиналған орындарды тастап кету жөнінде бір уақытта бұйрық берілді, қару таратылды және басқа да әрекеттер жасалды. Барлығы синхронды түрде өтті. Бәлкім, бұл «революцияны» ұйымдастырғандар Ұлттық қауіпсіздік комитетінің ғимаратында болған шығар. Өйткені бүгінге дейін қаралған сот істеріне сүйенсек, ұйымдастырушылар ретінде негізінен шен таққан, яғни, билік құрылымдарында қызмет еткен адамдар аталып отыр.
Азаттық: Қаңтар көтерілісіне 4 жыл толды. Құқық қорғаушы ретінде айтыңызшы, сізге әлі күнге жұмбақ қалған, жауабы айтылмаған қандай құпия бар?
Қаңтарды кім ұйымдастырды және оның түпкі бенефициары кім болды? Ал неге бұл сұраққа жауап жоқ? Өйткені белгілі бір келісімдер мен өзара міндеттемелер бар.
Бақытжан Төреғожина: Қаңтарды кім ұйымдастырды және оның түпкі бенефициары кім болды? Ал неге бұл сұраққа жауап жоқ? Өйткені белгілі бір келісімдер мен өзара міндеттемелер бар.
Азаттық: Сіз Қазақстандағы адам құқығы туралы айтып, шетелге жиі шығасыз, түрлі конференцияларға қатысасыз. Алайда Қазақстандағы кемі 238 адам қаза тапқан Қаңтар көтерілісіне халықаралық деңгейде құқық қорғау ұйымдары жете көңіл бөлді ме? Шетелдік ұйымдардың өкілдері не дейді?
Бақытжан Төреғожина: Қазақстандағы трагедияға халықаралық қауымдастықтың лайықты реакциясының болмауы, шынын айтқанда, ауыр дерт. Өкінішке қарай ол халықаралық деңгейде тиісті назар да, лайықты баға да алған жоқ. Тіпті біз БҰҰ алаңында дайындаған соңғы есептерде, Қаңтар оқиғасы кезінде адам құқықтарының бұзылуы мен мемлекеттің жауапкершілігі мәселесін көтергеніме қарамастан, бұл тақырып халықаралық қауымдастық назарын аударарлық деңгейде айтылмады. Өкінішке қарай солай болды. Бұл – жазылмай тұрған үлкен жара. Себебі ел ішінде көп нәрсеге қол жеткізе алмаған біз халықаралық қауымдастыққа үміт арттық. олардың тарапынан қолдау мен жанашырлықты көрмегеніміз, бүгінгі жағдайға әкелді. Билік халықаралық реакцияны көріп, өзінен сұралмайтынын, жауап талап етілмейтінін түсінеді.
Әлі күнге дейін кінәлілер аталған жоқ, түпкі бенефициар кім екені де айтылған жоқ, билік кімге, қандай жағдайда берілуі тиіс болғаны белгісіз. Қаза тапқан азаматтардың отбасынан кешірім сұралған жоқ, бұл оқиғаларға саяси баға берілген жоқ. Біз, азаматтар, әлі күнге дейін не болғанын, не үшін болғанын және соңында бұл үшін кім жауапты болуға тиіс екенін білмейміз.
Бұл мәселені мүмкіндігімше көтердім, үн қаттым. Алайда, шамасы, халықаралық қауымдастық үшін Қазақстандағы адам құқықтарынан гөрі саяси конъюнктура маңыздырақ болған сияқты.
Халықаралық қауымдастық үшін Қазақстандағы адам құқықтарынан гөрі саяси конъюнктура маңыздырақ болған сияқты.
Азаттық: Қаңтар көтерілісі бойынша істермен ең басынан бері айналысып, олар бойынша сот процестерін қадағалап, тіркеп жүрген адам ретінде болған жағдайды өзіңіз қалай бағалайсыз? Сіз және құқық қорғаушылар тобы қаза тапқандардың тізімін жасадыңыздар, ол ресми деректерден өзгеше болды: сіздер қаза тапқандар 256 адам дедіңіздер, ал ресми мәлімет бойынша 238 адам қаза болған. Бұл айырмашылықтың себебі неде, ол адамдар кімдер? Сідер осы 18 адамның ресми тізімге енгізілуі үшін әрекет жасадыңыздар ма? Немесе билік олардың кім екенін анықтау үшін сіздермен байланысқа шықты ма?
Бақытжан Төреғожина: Бұл тізімді үнемі жариялап келеміз. Біз оған суицид жасаған адамдарды да енгіздік. Мысалы, Жамбыл облыстық полиция департаментінің басшысы суицид жасады, нақты қай күні екенін қазір есімде жоқ, шамамен 10 не 11 қаңтар күні. Сондай-ақ Астана қаласында ҰҚК қызметкері де суицид жасаған, бұл да Қаңтар оқиғасына байланысты. Сондай-ақ біздің тізімде хабар-ошарсыз кеткендер де бар. Әрбір адамның аты-жөнінің қасына сол адамға қатысты кейсті, оқиғаны тіркеп отырамыз.
Сонымен қатар бізде Бас прокуратураның тізімінде бар, бірақ біз таба алмаған 34 адам бар. Бұл адамдардың туыстары бізге шықпады, біздің альянс Қаңтар оқиғаларын құжаттап, қоғамдық резонанс тудыруға тырысты. Соған қарамастан олардың жақындары өздерінің есімін немесе жағдайын жария еткісі келмеген болуы мүмкін, хабарласпады.
Тағы бір маңызды мәселе — мемлекет Қаңтар оқиғасының құрбандары, қаза тапқандар, өтемақы төлеу және осыған қатысты барлық қажетті процедуралық мәселелермен жүйелі, ауқымды әрі терең айналысқан жоқ. Бұл
Мемлекет Қаңтар оқиғасының құрбандары, қаза тапқандар, өтемақы төлеу және осыған қатысты барлық қажетті процедуралық мәселелермен жүйелі, ауқымды әрі терең айналысқан жоқ
тақырып әлі де сол қалпы тұр. Яғни, қазіргі бұл оқиғалармен құқықтық тұрғыда айналысып жатқан бірде-бір орган жоқ. Бастапқыда сот процестері жүріп жатқан кезде Бас прокуратура мемлекет атынан айыптаушы болды, бірақ істер аяқталған соң бәрі тоқтап қалды. Бүгінде Қаңтар оқиғасын тергейтін арнайы ведомство да, комиссия да, орган да жоқ.
Осы уақыт ішінде бізге ешкім қайтадан хабарласып, өзін жәбірленуші немесе қаза тапқан адамның туысы ретінде таныстырып, қандай да бір мәлімет беруге тырысқан жоқ. Сондықтан біздің тізімде сол 256 адам тұр. Қосымша құжаттар болса жұмыс істеуге дайынбыз.
Біз тек құжаттарға сүйенеміз, бұл өзімізді қорғау үшін қажет. Құжат болмаған жағдайда тізімді толықтыруға да, қысқартуға да құқымыз жоқ. Біз мемлекеттік органдарға бірнеше рет хат жаздық. Себебі Бас прокуратураның тізімі шыққан кезде аты-жөндерде айырмашылықтар болды: кейбірі орысша транскрипциямен, кейбірі қазақша жазылған. Біз құжаттармен жұмыс істегендіктен, оларға: «Мынау — қаза тапқан адамның құжаты, ал сіздердің тізімдеріңізде аты басқаша жазылған, бұл бір адам ба, әлде екі бөлек адам ба?» деп нақтылауды сұрадық. Бірақ Бас прокуратура «біз тізім жарияладық, бұдан әрі ешқандай түсініктеме бермейміз» деген жауаппен шектелді.
Азаттық: Сіздің командаңыз сот процестерінің барлығын бақылады. Наразылыққа қатысқандарға және оларды басып-жаншыған, өкілетін асыра пайдаланған, азаптаулар жасаған адамдарға қатысты істер қаншалық әділ өтті?
Бақытжан Төреғожина: Әскерилерге қатысты істердің барлығында дерлік олар бір ғана уәж айтты, «Иә, мен кінәлі болуым мүмкін, бірақ мен бұйрықты орындадым» деді. Бұл — қызметтік өкілетін асыра пайдаланғаны үшін айыпталған барлық әскерилердің ортақ позициясы.
Ал қаза тапқандарға қатысты істерде, яғни, оларды жаппай тәртіпсіздіктерге қатысушы ретінде айыптаған соттарда марқұмдардың жесірлері мен туыстары қатысты, айыптау үкімдері болды. Бірақ олардың ешқайсысы жақындары не үшін өлтірілді, олар қай жерде өлтірілді деген сұрақтарға жауап ала алмады. Оларды жай ғана «жаппай тәртіпсіздікке қатысқаны үшін» кінәлі деп таныды.
Шын мәнінде, бірде-бір сот процесі тараптардың ешқайсысын қанағаттандырған жоқ.
Шын мәнінде, бірде-бір сот процесі тараптардың ешқайсысын қанағаттандырған жоқ. Себебі ешбір істе бұл оқиғалардың қалай басталғаны, кім бастамашы болғаны, жаппай тәртіпсіздік барысында нақты қай тарапты кім және қалай пайдаланғаны мүлде қарастырылған жоқ.
Соттарда негізінен марқұмдардың алаңда болған жекелеген эпизодтары ғана талқыланды: біреу телефонға түсірген, біре жараланғандарды құтқаруға тырысқан, біреу сол жерде қаза тапқан. Бірақ олар алаңға қалай келді, оларды кім шақырды, қаруды кім қолданды, оны кім берді, не себепті олар өлтірілді — бұл сұрақтардың ешқайсысы қойылған да жоқ. Яғни, бірде-бір сотта Қаңтардағы жаппай тәртіпсіздіктің саяси астары айтылған жоқ.
Біз азаптау бойынша өткен соттарды да бақыладық. Барлық жерде судья, прокурор және сотталған күш құрылымдарының өкілдері арасында корпоративтік ынтымақты айқын сездік. Оларға берілген жазалар тым жеңіл болды: көбіне 3–3,5 жыл шамасында. Мысалы, Қырғызстаннан келген джаз музыкантының (мемлекеттік телеарнадан ақшаға сатылып тәртіптсіздікке қатысқан шетелдік деп көрсетіліп, кейін халықаралық дауға ұласқан Викрам Рузахунов – ред.) ісін алсақ, ол адам адам төзгісіз азаптауларға ұшырады. Бірақ тағайындалған жаза оның көрген қорлығына мүлде сай келмейді. Сондықтан бұл сот шешімдеріне ешкім қанағаттанған жоқ.
Азаттық: Қаңтар көтерілісін билік әуел баста "халықаралық террористердің шабуылы" деп атаған. Одан кейін "мемлекеттік төңкеріс жасау әрекеті" деді де, іштегі біраз лауазымды адамды соттады. Қоғамда бұл дүрбелеңді елдегі кедейлікпен байланыстырып халықтың билікке қарсылығы деп қарайтындар да көп. Құқық қорғаушы ретінде осы және өзге де көзқарастарды сараптай отырып "Қаңтар оқиғасына" қандай баға бересіз?
Бақытжан Төреғожина: Халық кедей, адам құқықтары сақталмайды, сыбайлас жемқорлық өршіп тұр, өмір сүру деңгейі өте төмен. Аяқ астынан болған кез келген жағдай я оқиға, саяси технологтардың айтуынша, көбіне жақсы ұйымдастырылған әрекет болып шығады. Қазіргі жағдайда наразылық кез келген сәтте бұрқ ете қалуы әбден мүмкін. Қазірдің өзінде қоғам төрт жыл бұрынғыдан жақсы өмір сүріп кетті деуге келмейді.
Бірақ олар жұрттың «Шал, кет!» деген ұранмен шығатынын күтпеді. Бұл ұран бүгін де өзектілігін жоғалтпағаны анық.
«Мемлекеттік төңкерісті» ұйымдастырушылар деп аталатын адамдар да мұны жақсы түсінді: мұндайда наразылықты тұтандыру, ұйымдастыру өте оңай, өйткені қоғамда оған жеткілікті себептер бар. Бірақ олар жұрттың «Шал, кет!» деген ұранмен шығатынын күтпеді. Бұл ұран бүгін де өзектілігін жоғалтпағаны анық.
Елдегі наразы көңіл-күйі төрт жыл бұрын да, қазір де, 2011 жылы да, 1986 жылы да жоғары болды. Сондықтан адамдар алаңға қандай да бір «төңкерісшілердің» жоспары бойынша жаңа президентті кетіру үшін шыққан жоқ. Адамдар өз жағдайын жақсарту, ең болмағанда өмір сүрудің ең төменгі деңгейіне жету үшін, балаларының болашағы үшін шықты. Олар елде әділ сайлау өткенін, шектен шыққан жемқорлық ауыздықталғанын қалады. Бұл — шынында да, баршамызға ортақ, ел үшін аса маңызды нәрсе. Тіпті мемлекеттік мекемелерді тастап кету, қару тарату сияқты бұйрықтарды орындаған аз ғана топ болды деген күннің өзінде олар өте аз болды. Алаңға шыққан көпшілік өзгерістер үшін, жақсы өмір үшін шықты.
