Азаттық: Абзал мырза, сіз – Қаңтар оқиғасына бір тараптан емес, жан-жағынан қарауға мүмкіндік алған адамсыз. Ең алдымен сол оқиғаға тікелей қатыстыңыз, жұртты алаңға шығуға шақырдыңыз. Одан кейін қанды қырғында қамауға алынғандарды босатуға ат салысып, заңгер ретінде де араластыңыз. Одан бөлек мәжіліс депутаты есебінде де жаңа бір ракурстан қарап отырсыз. Айтыңызшы, жан-жағынан қарағанда Қаңтар оқиғасында сізге әлі күнге жұмбақ, ашылмай қалған құпия бар ма?
Абзал Құспан: Бұл – Қаңтар оқиғасы болған 2022 жылдың қаңтар айынан бері дәстүрлі түрде қойылып келе жатқан сұрақ. Сол 2022 жылдың қаңтар айының аяғында "Аманат" комиссиясын (Қаңтарда жазықсыз қамалып, азапталғандарға көмектескен қоғамдық комиссия – ред.) басқарып жүрген кезімде "құпиясы көп Қаңтар оқиғасының шындығы таяу арада ашылмайды, алда әлі талай уақыт керек болады" дегенмін. Мұндай сұрақ әр қойылған сайын осыны қайталап келе жатырмын. Құпияланатын істер болғанын көзіммен көріп, қолмен ұстап білгендіктен айтқам жоқ. Сол кездегі халықаралық тәжірибеге сүйеніп айтқан едім. Көптеген елде үлкен мемлекеттік төңкеріс сияқты оқиғаларға қатысы бар істер әдетте құпияланады және оның құпиясы араға көп уақыт салып, жылдар өткеннен кейін біртіндеп ашылады.
Қаңтарда Алматыдан бастап Оралға дейінгі 3 мыңдай шақырым аралықтағы ондаған қалада бір мезгілде және әдіс-тәсілдері де бірдей [тәртіпсіздіктер] болды. Көп жерде шынымен елдің жағдайын айтып, біреуі өзгеріс болсын деп, кейбірі қызық көріп, шыққандар болды, олар қантөгіске апарып соғатындай жағдайдан хабарсыз еді. Оларды еліктіріп алып кететін ұйымдастырушылар болған. Барлығы әкімшілік ғимаратты басып алу сияқты бір мақсат қойды. Сондықтан артында үлкен ұйымдастыру болғаны белгілі. Әзірге осы ұйымдастырушылар Қазақстанның ішіндегі адамдар ма, әлде шетелдердің қатысы бар ма, бұл мәселелер басы ашық күйінде қалып отыр.
Азаттық: Сіздің ойыңызша, осы құпияларды мемлекет, құзырлы органдар толық біле ме? Білсе неге қоғамға ашық айтпай отыр?
Абзал Құспан: [Құпияны ашса,] оның тек қана құқықтық емес, саяси салдары да болуы мүмкін. Тіпті саяси шеленістерге де апарып соғуы ықтимал. Мәселен АҚШ президенті Джон Кеннедидің 1963 жылғы қазасын алып қарайықшы. Білдей бір мемлекет басшысы болса да, оның өліміне қатысты құжаттар әлі күнге дейін біртіндеп құпиясыздандырылып келеді. 2025 жылы [АҚШ президенті] Дональд Трамптың арнайы жарлығымен соңғы деп аталған құжаттар құпиясыздандырылды, бірақ архивте әлі де құжаттар қалғанын мамандар айтып жатыр.
Ол президент болса да, бір адам ғой. Мына жерде жүздеген адамның қазасына себеп болды, мемлекеттік төңкеріске тікелей қатысы бар дүние болды. Қазақстанның бір ғана қаласында емес, ондаған қаласында бір мезгілде болды. Айталық, басқа бір елдің арнайы қызметінің қатысы болды деген ақпар шықса делік, онда оның салдары қандай болуы мүмкін? Сондықтан дәл қазіргідей күрделі геосаяси жағдайда бұл жағын да ойлау керек шығар. Тиісті құқық қорғау органдары мұның барлығын білмеуі мүмкін, білгеннің өзінде шындықты қазір жария қылу дұрыс па, бұрыс па, бұл жағын ойланып отырған болуы ықтимал. Бұл жерде жорамал түрінде ғана айтылады, нақты кесіп айту мүмкін емес.
Азаттық: Сіз айтып отырған сол АҚШ-тағы Кеннедидің өлтірілуін алып қарасақ, АҚШ конгресі, болмаса қоғамы "құжаттарды жариялаңдар" деп талап етіп жатады және әр кезең сайын құпия құжаттарды шығарып отырады. Мәжіліс 2022 жылы наурызда Қаңтар оқиғасы бойынша парламент тыңдауын өткізгені белгілі. Бірақ одан кейін, 2023, 2024, 2025 жылдары ондай кең көлемде үлкен тыңдау болмады. Неге олай болды деп ойлайсыз?
Абзал Құспан: Себебін айту қиын. Бұл – парламент басшылығының қабылдайтын шешімі. Бірақ мен тек қана Қаңтар оқиғасына қатысты емес, жалпы заңдылықты қадағалаушы органның басшысы ретінде прокурор ең болмаса жылына бір рет мәжілістің алдында есеп берсе деген ұсынысты өз тарапынан тұрақты түрде айтып келемін. Алдағы үлкен конституциялық реформа бірінші кезекте заң шығару билігіне қатысты болады. Соған өз тарапынан екі ұсыныс бердім. Біріншісі – мәжіліске заңды түсіндіру құқығын беру, екіншісі – өзі шығарған заңды бақылау функциясын беріп, оны Конституцияда бекіттіру. 1993 жылғы Конституцияда мұндай норма болды, ал 1995 жылғы Конституциядан алынып тасталды. Бұл функциялар Конституция арқылы бекітілген жағдайда, сіз айтып отырған Бас прокуратура бола ма, басқа да құқық қорғау орғандары бола ма, депутаттар алдында жауап беріп, есеп беріп отырса, көптеген дүниелерді ашуына септің тигізген болар еді деп ойлаймын.
Азаттық: 5 қаңтар күні "Түркістан" газетіне шыққан сұхбатында президент Қасым-Жомарт Тоқаев "Төңкеріс жасауға әбден машықтанған мамандардың жетекшілігімен тәртіпсіздікті ұйымдастырушылар үкіметтің жанар-жағармай бағасын өсіру туралы шешімін желеу етіп, адамдарды жаппай шеруге шығуға итермеледі" деді. Президент осы жердегі "төңкеріс жасауға машықтанған мамандар" деп нақты кімдерді меңзеп отыр деп ойлайсыз?
Абзал Құспан: Мемлекет басшысының сұхбатын бәріміз де оқыдық, таныстық. Бұл – алдыңғы сұрағыңыздың заңды жалғасы сияқты. Біріншіден, көп мәселе әлі күнге дейін жабық ақпарат қатарында ғой. Екіншіден, [президент] бұған дейінгі 2022, 2023 жылдары шыққан сұхбаттарында бұл сұраққа ішінара жауап берген. Сонымен қатар қазір бірқатар үлкен лауазымды адамдар, соның ішінде құқық қорғау қызметіне қатысты генералдар істі болды, сотталды. Ол генералдармен ауыз жаласқан қылмыс әлемінің серкелері де түрмеге тоғытылды. Бәлкім "арнайы машықтанған" деп осы азаматтарды меңзеген шығар. Ол істердің бәрі көз алдымызда. Бірінші болып Ұлттық қауіпсіздік комитетінің сол кездегі басшысы Кәрім Мәсімов, одан соң осы ұлттық қауіпсіздік саласындағы, басқа да құқық қорғау саласындағы үлкен лауазым иелері сотталды. Және ең соңғысы "Дикий Арман" лақап есімімен белгілі Арман Жумагелдиевке, олардың қылмыстық тобына қатысты қылмыстық істер бар. Осыларды айтып отырған шығар деп түсінемін.
Азаттық: Бірақ сол кезде Қаңтар оқиғасын билік "халықаралық террористердің шабуылы" деп атағаны есімізде. Президенттің өзі де "террористер шетелден ұшып келіп, ұшып кетті" дегені бар. Осыны негізге алып, президент Ұжымдық қауіпсіздік шарты ұйымынан әскер шақырды, осыны негізге алып ескертусіз оқ атуға бұйырды. Бірақ "Түркістан" газетіне берген сұхбатында ол туралы бір ауыз сөз айтпаған. Қалай ойлайсыз, президент Қаңтар оқиғасы кезінде берген ату туралы бұйрығы мен халықаралық террористер туралы мәлімдемелерін неге әлі күнге ашып түсіндірмейді?
Абзал Құспан: Мемлекет басшысы ол сұраққа неге олай жауап берді, неге былай жауап бермеді деп айту маған қиын шығар. Бұл ол кісінің өзіне немесе баспасөз қызметіне бағытталатын сұрақ деп түсінемін. Бірақ жалпы "20 мың террорист шабуылдады" дегенге қатысты уақытында ол кісі жауап берген. Ол бұл ақпаратты сол кездегі ҰҚК басшылары бергенін, сол кезде айтылған ақпарат екенін айтып еді. Яғни менің түсінігімше, Кәрім Мәсімовтің берген ақпаратына сүйеніп айтылған. Ал оның ар жағындағы қалған мәселелер бізге белгісіз. Бірақ менің ойымша, бір мәселені қайта-қайта айтып жату қажет емес деп тапқан шығар. Бұл жерде нақты бір жауабын айту қиындау.
Азаттық: Кәрім Мәсімовтің, сол кездегі ішкі істер министрі Ерлан Тұрғынбаевтың аузынан шықты деген де әртүрлі алыпқашпа ақпарат бар. Бірақ нақты дәлел емес. Дегенмен "20 000 бандит" туралы, оқ атуға бұйрық беру туралы сөздерді Қазақстан қоғамы басқа ешкімнің емес, президенттің аузынан естіді ғой. Осы тұрғыда сұрап отырмын.
Абзал Құспан: Қателеспесем, мемлекет басшысы сол 2022 жылдың ішінде "бұл - құқық қорғау органдарының басшылары берген ақпарат еді" деп түсінік бергені есімде. Өйткені, бұл сұрақ ол кезде бәрімізді толғандырды ғой. Оның үстіне біз қоғамдық комиссияда негізінен Алматыда жұмыс істеп жүргенбіз. Осы сөзі ғана есімде, нақты мән-жайы есімде жоқ.
