Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
Президент Нұрсұлтан Назарбаев (сол жақта) "Нұр Отан" партиясының съезінде. Оның қатарында тұрған - сенат спикері Қасым-Жомарт Тоқаев. Астана, 11 ақпан 2011 жыл
Қазақстан сенатының төқрағасы Қасым-Жомарт Тоқаевтың 2020 жылғы сайлауға қазіргі президентттің түспеуі мүмкін деген сөзін сарапшылар әрқилы бағалайды.
ЕКІНШІ ТҰЛҒАНЫҢ БІРІНШІ ТҰЛҒА ТУРАЛЫ ПІКІРІ
Парламенттің жоғарғы палатасының төрағасы - заң бойынша Қазақстанның саяси жүйесі иерархиясындағы екінші тұлға саналатын Қасым-Жомарт Тоқаевтың келесі - 2020 жылы өтетін сайлауға президент Нұрсұлтан Назарбаев түсу-түспеуі жайлы айтқаны көпшілікті елең еткізген. 20 маусым күні жарияланған ұлыбританиялық ВВС медиакорпорациясына берген сұхбатында Тоқаев ""Назарбаевтың билікте ұзақ отыруы - тұрақтылықтың белгісі. 2020 жылға дейін билікте болады. Кейін сайлауға түсем десе, өзіне байланысты. Мүмкін 2020 жылғы сайлау басқа кандидаттармен өтер. Бұл - менің жеке ойым. Әрине, бәрі Назарбаевтың өзіне байланысты",- деген болатын.
Ертеңінде парламент жиыны арасында Тоқаев әлгі сұхбатында айтқандарын тағы қайталап, сайлауға түсу, я түспеу туралы шешімді Назарбаевтың "өзі қабылдайтынын" айтып, түсінік берген.
Тоқаевтың аталған сұхбатынан кейін Азаттық тілшілері бірнеше сенатордан спикердің сөзіне қатысты комментарий беруді сұраған болатын. Олар сұраққа нақты жауап беруден қашқалақтаған. Олардың кейбірі "спикердің айтқаны - жеке пікірі" десе, тағы да бірі сайлауға түсу-түспеуі жайлы президенттің өзінен сұрауды ұсынған.
Бұған қоса Ақпарат және коммуникация министрі Дәурен Абаев пен сыртқы істер министрі Қайрат Әбдірахманов Тоқаевтың сұхбатына орай пікір білдірген. Абаев "егер мемлекет басшысы 2020 жылы президент сайлауына түссе, бұдан Қазақстан тек ұтатынына" сенімді екенін айтты. Ал дипломатиялық карьерасы Сыртқы істер министрлігін Қасым-Жомарт Тоқаев басқарған тұста қалыптасқан Қайрат Әбдірахманов Тоқаевтың сұхбатын "өте кәсіби әрі сауатты" деп атап, "бұрын-соңды Қазақстандағы мұндай жоғары дәрежедегі ресми тұлға берген ең қиын сұхбат осы болған шығар" деп бағалады.
ЖОҒАРЫДАН САНКЦИЯ БОЛДЫ МА?
Орталық Азиядағы демократияны дамыту қорының бас директоры әрі саясаттанушы Толғанай Үмбетәлиеваның Азаттыққа айтуынша, Тоқаевтың мәлімдемесі мен одан кейінгі қимылдар элита ішінде Нұрсұлтан Назарбаевтан кейінгі кезеңге арналған келісім әлі жоқ екенін көрсетеді.
Толғанай Үмбетәлиева
- Шамасы, бір топ президентті шешім қабылдауға "асықтырып", ал екінші топ немесе өзге топтар мемлекет басшысының түпкілікті шешіміне әлі де болса ықпал етуге тырысып жатыр, - дейді Толғанай Үмбетәлиева.
Үмбетәлиеванің сөзінше, Тоқаев – саясаткер адам, сондықтан ең жоғары деңгейде мақұлдамаса, мұндай саяси мәлімдемелер жасамайды.
- Сондықтан жұрттың көбі оның сөзін алдағы екі жылға арналған маңызды мәлімдеме ретінде қарастыра бастады, - дейді Үмбетәлиева.
Саясаттанушы әрі "Альтернатива" зерттеулер орталығы басшысы Андрей Чеботарев Facebook парақшасында "бұл - Ақорданың мақұлдауынсыз қозғалмаған мәселе" деп жазады. Чеботаревтің пікірінше, Нұрсұлтан Назарбаевтың жақын адамдарының ішінде бір жағынан, оның президенттік қызметте өмір бойы отыра бергенін қалайтын топ бар, ал екінші жағынан, Назарбаев президенттіктен көзінің тірісінде кетіп, орнын олардың біреуіне немесе тым болмаса өзге қолайлылау тұлғаға бергеніне мүдделі топ бар.
Сондайда Андрей Чеботарев "Қасым-Жомарт Тоқаевтың мәлімдемесі екінші топтағы адамдардың пайдасына орай жарияланды" деп санайды. Бірақ ол енді бірінші топтағылардың жауабы болады деп топшылайды.
Үкіметте де жұмыс істеп, оппозицияда да болып көрген 70 жастағы саясаткер және экономист Петр Своик Азаттыққа Тоқаевтың мәлімдемесіне жоғары жақтың санкциясы болған жоқ деп топшылайды.
Петр Своик
- Мұндай [автократия] түріндегі жүйелерде билікті мұраға қалдыру - ең маңызды проблемаға айналады, сондықтан жұрттың көкейінде тұрады, бәрі осыған дайындалады, астыртын түрлі схемалар құрады. Бірақ бұған қоса, бұл - ең сакральды нәрсе, яғни бұл туралы ешкім дауыстап айтпайды. Яғни бұл - тыйым салынған тақырып. Меніңше, өз араларында олар бұл туралы, әрине айтады, бірақ шын мәнінде не ойлайтындарын да, не дайындап жатқандарын да ешқашан айтпайды. Президент те дәл солай. Ол әлдебір жоспарларын жақын адамдарымен бірдеңе етіп бөлісетіні анық, оның ішінде "дайындала бер, сен боласың... " деп емексітіп те қоятындар бар шығар. Анаған да, мынаған да солай деп айтады. Бірақ шын мәнінде не істейтінін, нақты жоспарын мүлде айтпайтыны анық. Сондықтан, меніңше, Тоқаевқа жоғарыдан астыртын "сыбырлап" қоюы екіталай, - дейді Петр Своик.
65 жастағы Тоқаевтың "ағынан жарылуының" себебін Своик шамасы, билік уысынан шығып бара жатқандықтан, сенат спикері "шыдамай кеткен" шығар деп түсіндіреді.
Своик сияқты бұрынғы сенат депутаты, "Қазақстандағы парламентаризмді дамыту қорының" төрайымы Зәуреш Батталова да Назарбаев өзінің 2020 жылғы президент сайлауына түсетіні я түспейтіні туралы мәселені талқылауға Тоқаевқа "рұқсат" берген жоқ деп топшылайды. Бірақ Батталова Тоқаевтың оқыс сөзіне тіпті мұндай әбден ысылған бұрынғы дипломаттың өзі үшін ауыр әрі қиын сұхбат себеп болды деп санайды.
Зәуреш Батталова
- Оған сұрақты төтесінен қойды. Дипломат ретінде, сыртқы істер министрлігі мен БҰҰ-да жұмыс істеген адам ретінде билік сабақтастығы туралы, процесті демократияландыру туралы айтуы тиіс екенін түсінетін адам ретінде ол осы ракурстан айта салды. Тиісінше, алдын-ала бұл мәлімдеме жоғары жақпен келісілмеген соң ол әрине, соңынан барып түсінік бере бастады, - дейді Зәуреш Батталова.
ТРАНЗИТ ТУРАЛЫ ОЙЛАР
Саясаттанушы Толғанай Үмбетәлиева тіпті Назарбаев сайлауға түсу я түспеу туралы шешімге келіп қойғанның өзінде бәрібір "әлі реттеуді қажет ететін нюанстар қалады"деп топшылайды.
- Бір жағынан, ол кісі тыныш өмірге кетіп, жаңа саяси конфигурацияға ел президенті ретінде емес, "отбасы" қауіпсіздігінің әлдебір гаранты болып қатысқысы келетін шығар. Бірақ бір жағынан, белгіленіп қойған жоспарын өзгертіп жіберуі мүмкін қатерлер бар. Мысалы, позициясы әлі мығым емес немесе жаңа саяси конфигурацияда ұсынылып отырған рөлге риза емес өзге элиталық топтардың наразылығын ескермеуге болмайды. Сондықтан олар үшін Нұрсұлтан Назарбаевтың қазір я болмаса екі жылдан кейін кеткенінен гөрі оның президент ретінде қала бергені әлдеқайда ұтымдырақ, - дейді Толғанай Үмбетәлиева.
Назарбаевтың биліктегі 30 жылы
1/291989 жылы 22 маусым күні Қазақ ССР компартиясы орталық комитетінің бірінші хатшысы болып сайланғаннан кейін жыл өтпей жатып Нұрсұлтан Назарбаев 1990 жылдың ақпан айынан бастап Қазақ ССР Жоғары Кеңесінің төрағасы әрі Қазақ ССР коммунистік партиясы орталық комитетінің бірінші хатшысы қызметтерін қоса атқарды. Ол коммунистік және советтік билік номенклатурасының барлық сатысынан өткен болатын.
Суретте: СССР президенті және Советтік коммунистік партия орталық комитетінің бас хатшысы Михаил Горбачев (оң жақта) пен Қазақ ССР президенті әрі Қазақ ССР компартиясы орталық комитетінің бірінші хатшысы Нұрсұлтан Назарбаев. Мәскеу, 25 қыркүйек 1990 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
2/291990 жылы 24 сәуір күні Қазақ ССР Жоғары Кеңесі «Қазақ ССР президенті қызметін тағайындау және Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң қабылдады. Сол күні Жоғары Кеңес жаңадан тағайындалған ең биік лауазымды қызметке 49 жастағы Нұрсұлтан Назарбаевты сайлады.
Суретте: Нұрсұлтан Назарбаев (сол жақта) Қазақ ССР делегациясының баспасөз мәслихатында. Мәскеу, 1981 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
3/291991 жылғы 1 желтоқсан күні Қазақстан тарихында тұңғыш рет бүкілхалықтық президент сайлауы өтті. Бұл сайлауға кандидат болып түскен жалғыз адам - Нұрсұлтан Назарбаев Қазақ ССР президенті болып қайта сайланды.
Суретте: Қазақ ССР президенті сайлауына баламасыз түскен Нұрсұлтан Назарбаев сайлау учаскесінде өзіне дауыс беріп жатыр. Оң жақта тұрған - әйелі Сара Назарбаева. Алматы, 1 желтоқсан 1991 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
4/29Ресми мәлімет бойынша, алғашқы бүкілхалықтық президент сайлауына дауыс беру құқығына ие республика азаматтарының 88,2 пайызы қатысқан. Олардың 98,7 пайызы Назарбаевқа қолдау білдірген. Содан бері Назарбаев Қазақстанды үздіксіз басқарып келеді.
Суретте: Қазақ ССР президенті болып қайта сайланған Нұрсұлтан Назарбаев ұлықтау рәсімінде. Алматы, Республика сарайы, 10 желтоқсан 1991 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
5/29Президент сайлауынан соң, 1991 жылы 16 желтоқсан күні Қазақстан бұрынғы Совет Одағы құрамындағы республикалардың ең соңғысы болып тәуелсіздігін жариялады. Арада тағы бірнеше күн өткенде Алматыда ТМД ұйымы (Тәуелсіз мемлекеттер достастығы - ред.) құрылғаны туралы келісімге қол қойылды.
Суретте: ТМД-ны құру туралы декларацияға қол қою рәсіміне қатысқан мемлекеттер басшылары. Алматы, 21 желтоқсан 1991 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
6/29Президент Назарбаевтың жарлығымен құрылған Қазақстан халықтарының ассамблеясы көтерген бастама бойынша 1995 жылы 29 сәуір күні Қазақстанда Нұрсұлтан Назарбаевтың президенттік өкілетін 2000 жылғы желтоқсанның 1-іне дейін ұзарту туралы бүкілхалықтық референдум өтті. Ресми мәліметке сәйкес, сайлаушылардың 91,26 пайызы қатысқан дауыс беру нәтижесі бойынша, олардың 95,46 пайызы Назарбаевтың өкілетін ұзартуды мақұлдаған. Бұдан соң Қазақстанда президент сайлауын мерзімінен бұрын өткізу және референдум жасау «дәстүрге» айналды.
Суретте: Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев астық алқабында. 1992 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
7/29Соңғы ширек ғасырдан астам уақытта Қазақстанда бүкілхалықтық президент сайлауы бес рет – 1991, 1999, 2005, 2011 және 2015 жылдары өткізілді. Қазақ ССР-і кезіндегі алғашқы сайлаудан басқалары заңда белгіленген мерзімінде емес, кезектен тыс өтті.
Сурет: Қазақстан президенті болып қайта сайланған Нұрсұлтан Назарбаев ант беріп тұр. Астана, 20 қаңтар 1999 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
8/292005 жылғы 4 желтоқсанда мерзімінен бұрын өткен президент сайлауында Нұрсұлтан Назарбаев, ресми мәлімет бойынша, дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың 91 пайызының қолдауына ие болып, жеті жыл мерзімге Қазақстан президенті болып тағы сайланды.
Суретте: Нұрсұлтан Назарбаев әйелі Сара Назарбаевамен дауыс беруге сайлау учаскесіне келді. Астана, 4 желтоқсан 2005 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
9/292005 жылғы 4 желтоқсанда Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан президенті болып сайланғаны туралы Орталық сайлау комиссиясы берген куәлік. Астанадағы Қазақстанның тұңғыш президенті мұражайынан түсірілген сурет.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
10/29Қазақстан орталық сайлау комиссиясының ресми мәліметі бойынша, 2011 жылғы 3 сәуірде мерзімінен бұрын өткен президент сайлауына дауыс беруге қатысқан азаматтардың 95 пайыздан астамы Нұрсұлтан Назарбаевты қолдаған.
Суретте: Қазақстан президенті қызметіне кезекті мәрте сайланған Нұрсұлтан Назарбаев ант беру рәсімінде. Астана, 8 сәуір 2011 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
11/29Президент Назарбаевтың тұсында Қазақстанда жоғарғы заң шығарушы орган - парламент бірнеше рет таратылды. Парламентті кезекті рет таратқан соң, 1995 жылдың наурыз айынан 1996 жылдың қаңтарына дейін президент Назарбаев заң шығару өкілетін өзіне алып, заң күші, тіпті, конституциялық заң күші бар ондаған жарлық шығарды. Осы кезеңде Қазақстанда Негізгі заң қайта жазылып, 1995 жылы 30 тамыз күні бүкілхалықтық референдум арқылы жаңа Конституция қабылданды.
Суретте: Нұрсұлтан Назарбаев (ортада - "хан тағында") "Көшпенділер" фильмін түсіру кезінде. 17 ақпан 2004 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
13/29Саяси оппоненттері Нұрсұлтан Назарбаевтың жоғары билікте отырған кезде Қазақстан Конституциясын өзіне ыңғайлап, оған толықтырулар мен өзгерістер енгізуді әдетке айналдырғанын айтады. Мысалы, 1998 жылғы қазан айында Конституцияға бірден 19 түзету енгізілген соң 1999 жылы қаңтарда кезектен тыс президент сайлауы өтті. 2007 жылы мамырда Конституцияға енгізілген кезекті түзетулердің арқасында Нұрсұлтан Назарбаев президент сайлауына еш шектеусіз түсе беретін айрықша құқық иеленді. Сондай-ақ кейін "Қазақстанның тұңғыш президенті" деген ресми атаққа ие болып, іс жүзінде қылмыстық қудалауға жатпайтын тұлғаға айналды.
Суретте: Алматы қаласындағы көше жарнамасы. 7 қаңтар 2009 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
14/291995 жылдың сәуірінде өткізілген президенттің өкілеттігін ұзарту жөніндегі референдумды қоса алғанда, Қазақстанда 1995 жылдан бастап өткізілген президенттік және парламенттік сайлаулар Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы сияқты халықаралық ұйымдар тарапынан демократия стандарттары мен Қазақстанның халықаралық міндеттемелеріне сәйкес деп танылмаған.
Суретте: Астанадағы "Қазақ елі" монументіндегі президент Нұрсұлтан Назарбаевтың бейнесі.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
15/29Қазақстанда 1999 жылы мерзімінен бұрын өткен президент сайлауы кезінде Нұрсұлтан Назарбаевтың сайлау штабы сайлау біткен соң «Отан» саяси партиясына айналды. Кейін атауын «Нұр Отан» партиясы деп өзгерткен саяси ұйым қазір Қазақстанда заң шығарушы, атқарушы және жергілікті өкілді органдарды бақылап отыр. Елдегі ең ірі саяси партияның құрылымы мен жұмысында бір кездегі советтік коммунистік партияға ұқсастықтар да бар.
Суретте: Президент Нұрсұлтан Назарбаев өзі басқаратын «Нұр Отан» партиясының жиынында сөйлеп тұр. Астана, 25 қараша 2011 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
16/292010 жылы 15 маусым күні Қазақстанда билікте отырған елдің тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаевқа «Елбасы» (орысша «Лидер нации») деген ресми атақ беру заңмен бекітілді. Заң бойынша, Елбасының бейнесін бүлдіру әрекеттерін жасағандарға айыппұл немесе бір жылға дейін бас бостандығынан айыру, ал баспасөз құралдары арқылы жасалған нақ сол әрекеттер үшін үш жылға дейін бас еркіндігінен айыру жазасы қарастырылған. Заңда Нұрсұлтан Назарбаев пен оның отбасына қол тигізбеу құқығы да атап жазылып, оны бұзғандарға бес жылға дейін бас еркіндігінен айыру жазасы белгіленді.
Суретте: Қазақ-түрік университетінің музейіндегі Назарбаев бюсті. Түркістан, 2002 жыл. (Сурет авторы - Асылхан Әбдірайым.)
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
18/29Осы уақытқа дейін жүзден астам кітаптың авторы атанған президент Нұрсұлтан Назарбаев 1997 жылы шыққан бір кітабында «қаусап қалса да, СССР-ді 18 жыл басқарған» Леонид Брежневті сынаған еді. Қазақстанда Назарбаевтың кітаптарына арналған көрмелер, ғылыми-практикалық жиындар, байқаулар мен тағы да басқа көптеген шаралар тұрақты өткізіліп тұрады. Сонымен бірге, тұңғыш президент ән шығарған, тіпті Қазақстанның мемлекеттік әнұранына да өлең жолдарын жазған автор ретінде аталады.
Суретте: Ұлттық кітапхана сөресіндегі Нұрсұлтан Назарбаевтың кітаптары. Алматы, 4 шілде 2012 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
19/29Қазақстанда елдің тұңғыш президенті – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев атында универститет пен зияткерлік мектептер, бірнеше қор, мұражайлар, саябақтар мен тарихи-мәдени орталықтар жұмыс істейді. Қазақстан ғылым академиясы оны «Ғасыр ғұламасы» деген атақпен марапаттаған.
Суретте: Астанадағы Назарбаев университеті. 29 қараша 2012 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
21/29Бұрынғы СССР құрамында болған елдер арасында тек тек Қазақстанда ғана совет кезінде билікке келген басшы әлі басқарып отыр. 2016 жылы совет кезінен бері билікте ұзақ отырған Өзбекстан президенті Ислам Каримов қайтыс болды. Оның орнына Шавкат Мирзияев президент болып сайланды.
Суретте солдан оңға: Өзбекстан президенті Ислам Каримов пен Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев. Астана, 7 қыркүйек 2012 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
22/292011 жылғы 16 желтоқсан күні Маңғыстау облысы Жаңаөзен қаласында бірнеше айға созылған мұнайшылар ереуілі күшпен басылып, полиция атқан оқтан 16 адам қаза тапты. Жаңаөзен оқиғасынан кейін Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев Германияға ресми сапармен барды. Жергілікті журналистің Жаңаөзен оқиғасына қатысты сұрағына ол «Полицияның ісі дұрыс болды, өкінішке қарай, адамдар қаза тапты... Германияда тәуелсіздік күні ондаған мас жігіт адамдарды сабап, балаларды ұрып, микрофонды сындырып, азғантай ғана полицейлерді жараласа, не істер едіңіздер?» деп жауап берді.
«Жаңаөзен ісі» бойынша жергілікті абақты басшысы, бірнеше полицей, Маңғыстау облысы әкімі орынбасары, Жаңаөзен әкімі, мұнай компаниясы менеджерлері және оппозиция өкілі, «жаппай тәртіпсіздіктерді ұйымдастырушылар» сотталды.
Суретте: Нұрсұлтан Назарбаев Жаңаөзен оқиғасы кезінде кезекшілік атқарған полицейлермен кездесіп тұр. Жаңаөзен, 22 желтоқсан 2011 жыл
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
23/29"Бүгінде жасы 73-тен асқан Нұрсұлтан Назарбаев алдағы уақытта кезекті мәрте президент сайлауына түсуі мүмкін екенін жоққа шығармайды" деп жазды Батыс басылымдары 2014 жылы. Сол жылы ақпанда өзінен болашақта сайлауға түсетіні туралы сұраған Bloomberg журналисінің сұрағына Назарбаев: «Мен 2016 жылғы желтоқсанның аяғына дейінгі мерзімге сайланғанмын, уақыты келгенде көрерміз» деп жауап берген.
Суретте: Президент Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан халықтарының бірлігі күнгі жиында сөйлеп тұр. Алматы, 1 мамыр 2012 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
25/292015 жылы ақпанда Қазақстан халқы Ассамблеясы (президент жанындағы кеңесші органды президенттің өзі басқарады) осы жылы елде кезектен тыс президент сайлауын өткізу туралы ұсыныс жасады. Ассамблея сайлау өткізу қажеттігін «жаһандық сынақтардан сәтті өтуі үшін ел президентіне жалпыхалықтық сенім білдірудің жаңа мандатын беру қажеттігімен» түсіндірген. Бұл бастаманы билік партиясынан жасақталған парламент, бірқатар билікшіл партиялар мен президенттің өзі қолдап, Назарбаев сайлауды сәуірдің 26-сына тағайындау туралы жарлық шығарған. Бұл жолғы кезектен тыс сайлауға Назарбаевқа бәсекелесі ретінде көпшілік жұртқа аса таныс емес екі адам – өзін өзі ұсынған Әбілғазы Құсайынов пен билікшіл Қазақстан коммунистік халықтық партиясы кандидаты Тұрғын Сыздықов түсіп жатыр.
Суретте: Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан халқы Ассамблеясы сессиясында. Астана, 23 сәуір 2015 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
26/292016 жылы күзде Нұрсұлтан Назарбаев Bloomberg агенттігіне сұхбат берді. Сұхбатында ол "2020 жылға дейін жұмыс істейтінін" айтты. Ол агенттік тілшісіне қалжыңға сүйеп, "ал 2020 жылы біз екеуміз қайта кездесеміз" деді. Назарбаев келесі сайлауға түсу туралы айтуға ертерек екенін, бұл мәселенің халық қолдауына, өзінің денсаулығына байланысты шешілетінін мәлімдеді. Осы жолы ол билікті біреуге мұраға беріп кету ойы жоқ екенін айтты.
Суретте: Назарбаев Bloomberg тілшілерімен әңгімелесіп отыр. Агенттік сайтында әңгіменің 2016 жылы 22 қарашада Астанада Ақорда резиденциясында болғаны жазылған. Bloomberg «бұрынғы СССР елдері басшылары ішінде билікте ең ұзақ отырған лидер экономикалық дағдарыс кезінде демократиялық реформа жасамай, бұл процесті екі онжылдық бойы кешіктіріп келеді» деп жазған.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
28/292017 жылы 25 қаңтарда Нұрсұлтан Назарбаев жергілікті телеарнадан сөйлеп, Қазақстан халқына үндеу жариялады. Ол билік тармақтары арасында билік өкілеттіліктерін бөлу реформасын бастайтынын мәлімдеді. Назарбаев өзіне тиесілі бірқатар өкілеттікті парламент пен үкіметке беретінін айтты. Ол бұл ниетін "қазіргі заман талаптары" мен "демократиялық реформалар рухына" сәйкес болу мақсатымен түсіндірді. Конституцияға енгізілетін өзгерістерді парламент екі жұмыс күні ішінде мақұлдады. Биліктің айтуынша, бұл өзгерістер елдің жағдайына қатысты парламент пен үкіметтің жауапкершілігін күшейтеді. Freedom House халықаралық ұйымы реформаны "ескі фасадқа жағылған тағы бір қабат бояу" деп атады.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
29/292019 жылғы 19 наурызда Астана уақытымен сағат 19:00-да Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев республикалық телеарналардан халыққа үндеу жасап, президенттік өкілетін тоқтататынын мәлімдеді. Назарбаев үндеу жасап жатқанда қол қойған "Қазақстан Республикасы президентінің өкілетін атқару туралы" жарлыққа сәйкес, оның президенттік өкілеті 20 наурызда тоқтатылады. Назарбаев сайлауға дейін уақытша президент қызметін парламент сенатының төрағасы Қасым-Жомарт Тоқаев атқаратынын айтты.
Суретте: Нұрсұлтан Назарбаев биліктен кететінін жариялаған сәт. Астана, 19 наурыз 2019 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
Previous slide
Next slide
"Тәуекелдерді бағалау тобы" директоры әрі саясаттанушы Досым Сәтбаев 2020 жылы Нұрсұлтан Назарбаев өзін президенттікке ұсынбауы әбден мүмкін, өйткені элита ішінде транзит механизмін құру қажет деген ой пісіп-жетіліп отыр деп санайды. Сәтбаевтың сөзінше, автоматты түрде іске қосылатын билік транзитінің мұндай механизмін "тұңғыш президент" пен "елбасы" мәртебесі туралы әңгімелер айтыла бастаған, яғни бұдан 10 жыл бұрын құру керек болатын. Сол кезде Нұрсұлтан Назарбаевтың барлық мәселелерді, әсіресе кадр мәселесін қолдан басқару режимімен айналысуына тура келмес еді.
Досым Сәтбаев
- Уақыттан ұтылдық, әрі оны егер тіпті президент қолдан басқарылмайтын жүйені қазір құрғысы келсе де, ол кісінің бұған уақыты жетпейтіндей дәрежеде жоғалттық. Қазіргі сәтте қолмен басқару ұтымды болып көрінуі мүмкін, бірақ бұл - ескірген тәсіл, - дейді Досым Сәтбаев.
Саясаткер әрі экономист Петр Своик парламент қабылдаған (президент әзірше қол қоймаған) Қауіпсіздік кеңесі туралы заң жобасын еске салып, билік транзитін қамтамасыз ету жұмыстары басталып кетті деп санайды. Қауіпсіздік кеңесі құзыры біршама кеңейген құжатта тұңғыш президенттің (Нұрсұлтан Назарбаев) оны өмір бойына басқару құқығы қарастырылған. Ал ол кезде президент қызметін атқаратын адам өкілеттігі біраз кеңейген құрылымның "қатардағы" мүшесі ғана болады. Сондықтан Своик 2020 жылғы президент сайлауына Нұрсұлтан Назарбаевтың түспейтініне нық сенімді.
- Бұл жерде екі вариант қана бар – ол сайлаудың конституцияда белгіленген мерзімін күтіп, оны тиісті мерзімде өткізеді де, "отбасыдан шыққан мұрагерін" ұсынатын болады я болмаса мұны ерте жасайтын болады, - дейді Петр Своик.
Зәуреш Батталова мемлекеттік басқару жүйесін дамытуды "тұңғыш президент туралы" немесе "Қауіпсіздік кеңесінің өмірлік төрағасы туралы" заңдар белгілемейді деп санайды. Оның пікірінше, мұны Нұрсұлтан Назарбаевтың денсаулық жағдайы шешеді, егер ол өзін тың сезінсе, билік тұтқасын уысынан шығармайды.
Тоқаевтың сөзінен кейін Назарбаев өзінің алдағы сайлауға түсетіні я түспейтінін айтқан жоқ. 2016 жылдың аяғында ол Bloomberg агенттігіне берген сұхбатында 2020 жылға дейін жұмыс істейтінін айтқан. Ол кезде Назарбаев журналистерге "Ал 2020 жылы сіздермен қайта кездесеміз" деп жымиған. Назарбаев "келер сайлауға түсу мәселесі денсаулық жағдайы мен оның саясатын қоғамның қолдауына байланысты болады" деп мәлімдеген.
Нұрсұлтан Назарбаев 1991, 1999, 2005, 2011 және 2015 жылғы сайлауларда Қазақстан президенттігіне бес мәрте сайланған. Ресми дерек бойынша соңғы президенттік сайлауда ол 97,8 пайыз дауыс алған. Назарбаевтың президенттік өкілеті мерзімі 2020 жылғы сәуірде бітеді. Қазақстан Конституциясына сәйкес, бір тұлға екі реттен артық президент болып сайлана алмайды, бірақ бұл шектеу тұңғыш президентке қатысты қолданылмайды.
Қазис Тоғызбаев 2008 жылғы қыркүйектен бастап өмірінің соңына, яғни 2021 жылғы 28 ақпанға дейін Азаттықтың Алматыдағы тілшісі ретінде еңбек етті. Азаттыққа дейін оппозициялық "Сөз" және "Азат" газеттерінде, kub.info сайтында тілші болған.
