Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
Мұрағаттан алынған сурет: Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев (оң жақта) Ресей президенті Владимир Путинмен кездесіп тұр. Астана (қазіргі Нұр-Сұлтан), 7 маусым 2012 жыл.
Батыс баспасөзі осы аптада Қазақстанның сыртқы саясатындағы басымдықтардың өзгергенін, оның Орталық Азиядағы көршілеріне жақындап, Ташкентпен бәсекеге түсе бастағанын жазады. Халықаралық басылымдар латын қарпіне көшудің астарына үңіліп, Қазақстан астанасын Солтүстік Кореядағы «утопия-қаламен» салыстырады.
КӨРШІЛЕРГЕ ЖАҚЫНДАУДЫҢ АРТЫНДА НЕ ТҰР?
Вашингтонда шығатын Diplomat газетінің сайтында жарық көрген «Қазақстан: Орталық Азиядағы көршілермен байланысты жақсарту» атты мақалада автор Нұр-Сұлтанның біртіндеп Мәскеуден алыстап, төрт «станға» қарай жақындап бара жатқанын жазады. Британиядағы Chatham House зерттеу орталығының сарапшысы, қарашаның соңында Лондонда жарық көрген «Қазақстан: транзит сынағы» баяндамасы авторларының бірі Аннет Бор жазған мақалада аймақтағы көршілерімен ынтымақтастықты нығайта түскенімен, Ресей, Қытай және Еуропа Қазақстанның негізгі басымдықтары болып қала береді деген ой айтылады.
Табиғи ресурстарға бай Орталық Азияда мемлекет басшылары әдетте өмірінің соңына дейін билікте қалады, бірақ сексеннің сеңгіріне шыққан Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың (2020 жылы шілде айында 80-ге келеді) ешқандай бағдар бермей, аяқ астынан кетіп қалуын қалағандар болмаған шығар деп жазады сарапшы. Сабақтастық жоспарынсыз сценарийдің соңы инвестициялық хаосқа, элита ішіндегі кикілжіңге және ондаған жылдар бойы құрылған саяси жүйенің ыдырауына алып келуі мүмкін еді. Жағдай бұлайша өрбімеуі үшін Назарбаев 2019 жылдың наурыз айында президент қызметінен кетіп, орнына өз адамы Қасым-Жомарт Тоқаевты отырғызды, «бірақ күш позициясын өз қолында сақтап қалды» деп жазады автор.
«Тоқаевтың президент қызметіне келуі көшедегі наразылық, байлық бойынша теңсіздіктің ұлғаюы, қарапайым қазақстандықтар арасында синофобияның өршуі, мұнайдан түсетін табысқа тәуелділік, бұрынғы әлде қазіргі президенттің қайсысы ел басқаратыны бойынша түсініксіз жағдай сияқты жайттармен қатар жүрді. Бірақ осы көп үрейдің арасында жарық сәуле болып тұрған бір нәрсе – Орталық Азияның ішіндегі ынтымақтастықтың артуы, яғни «Назарбаев-Тоқаев дуэті» аймақтағы диалогты күшейтуге басымдық беріп жатқан сыңайлы деп жазылған Chatham House-тың жақында жарық көрген баяндамасында».
Қазақстанның бірінші президенті Нұрсұлтан Назарбаев (сол жақта) және қазіргі президент Қасым-Жомарт Тоқаев Наурыз мерекесін тойлау шарасында. 21 наурыз 2019 жыл.
Мақалада, сондай-ақ, «Қазақстан Ресейдің сыртқы саясатын неоколониалдық бағытқа ойысып барады деп санағандықтан, Кремль мен Нұр-Сұлтанның саяси көзқарастары алшақтап барады» деп жазады автор. Ресей үстемдік ететін Еуразия экономикалық одағы (ЕАЭО) шабыттандырмайды, керісінше үркітеді, сондықтан Нұр-Сұлтан одақтың экономикалық орбитасымен тым жақын болғысы келмейді деп жазады сарапшы. Ресейдің өз ісіне ықпалын азайтып, Мәскеуден іргесін сәл аулақ салу арқылы Нұр-Сұлтан Орталық Азиядағы аймақтық бастамаларға көп мойын бұра бастады дейді автор.
2016 жылы билікке Шавкат Мирзияев келгелі Ташкент жүргізіп жатқан оқшауланудан бас тарту саясаты Орталық Азияда «жақсы бәсеке» тудырып отыр. Дегенмен бейресми деңгейде Қазақстандағы кейбір сарапшылар инвестицияның Қазақстаннан Өзбекстанға ауып кетуі мүмкін екенін ескере отырып, бұл жағдайды тиімсіз деп санайды. Ташкенттің бір артықшылығы бар, себебі олар «нағыз билік ауысуын» бастан өткерді, ал бірінші президент Назарбаев саяси сахнадан біржола кеткен соң Қазақстанда жағдайдың қалай болары әлі де түсініксіз деп жазады автор.
Ұзақ мерзім тұрғысынан Орталық Азияның экономикалық кіндігі ретінде нығайған Өзбекстан Қазақстанға қауіп төндіреді, себебі оның ЖІӨ-сі үш есе аз болғанымен, халық саны Қазақстандағыдан бір жарым есе көп. Өзбекстанның нарығы анағұрлым үлкен әрі оның өнеркәсіп секторы жақсы дамыған және ол қауіпсіздік деңгейі бойынша аймақтағы көшбасшы саналады. Жаһанның назары Қазақстаннан Өзбекстанға ауып кетеді деп ойлау да дұрыс емес, оның орнына Өзбекстан осыған дейін жіберіп алған мүмкіндіктерінің орнын толтыруға тырысады деген жөн болар.
Оның үстіне, Орталық Азия елдерінде, соның ішінде оқшауланған Түрікменстанда «әсіресе Ресейдегі экономикалық мәселелерде ескерсек, аймақтағы сауданы күшейтудің барлық тарапқа тиімді екендігі туралы түсінік артып келеді» делінген мақалада.
Қазақстан мен Өзбекстан арасында байланыстың нығаюы жалпы аймақтағы әріптестікті жандандырды: алдыңғы жылмен салыстырғанда 2018 жылы Орталық Азия елдерінің арасындағы тауар айналымы 35 пайызға өсті. Осындай оптимистік көрініске қарамастан, Қазақстанның Орталық Азияның басқа елдерімен арадағы сауда көлемі ондағы жалпы тауар айналымының бес пайызына да жетпей тұрғанын ескерген жөн. Бұл сандар Қазақстанның Ресеймен, Қытаймен және Еуропамен арадағы сауда көлемімен салыстыруға келмейді. Сондықтан, Қазақстан өзін аймақтық көшбасшы емес, жаһандық ойыншы етіп таныстыруды жалғастыра бермек деп қорытады Diplomat.
ЛАТЫН ҚАРПІ: СЕПАРАТИСТІК ПРИДНЕСТРОВЬЕДЕГІ СЦЕНАРИЙ ҚАЙТАЛАНУЫ МҮМКІН БЕ?
Польшада шығатын NewEasternEurope журналында жарық көрген «Қазақ әліпбиін латын қарпіне көшіру» деп аталған мақалада Қазақстанның латын қарпіне көшу жоспары талданған. Мақала авторы, Амстердам университетінің зерттеушісі Окан Бахтиярдың айтуынша, Қазақстан бұл шешімді экономикалық себеппен түсіндіреді, яғни «әліпбиді ауыстыру шетел инвестициясына оң әсер етеді деп санайды».
Автордың айтуынша, халыққа ұсынылған диграфтармен және апострофтармен жазылған әліпби нұсқалары сынға ұшырады, билік бұл сынға құлақ асты, қазір әліпби жөнделіп жатыр.
Латын тілінде диктант жазу шарасы. Алматы, 14 қараша 2018 жыл.
Сарапшының айтуынша, қазақстандықтардың көбі латынға көшуді мемлекеттік тілдің мәртебесін арттырудағы маңызды қадам деп санайды: «Бұл десоветизация болып санала ма, жоқ па, қазақ тілінің жаңа мәртебесі ұлттық бірегейлікті нығайтады». Қазақстан Қытай, Моңғолия, Түркия және басқа да елдерде тұратындар үшін түсінікті болатын бірыңғай графика жасағысы келеді.
Сонымен бірге мақалада әліпбидің өзгеруі Қазақстандағы орыс ұлтына қалай әсер етуі мүмкін деген мәселе көтеріледі. Автор Молдованың жағдайын еске түсіреді. 1989 жылы бұл ел кириллицадан латын қарпіне көшкенде Приднестровьедегі орыстармен арадағы жағдай нашарлап кеткен еді. Ақыр аяғында бұл шешілмеген күйі қалған. Қазіргі жағдай 1992 жылы Молдова мен Ресей қол қойған қарарға барып тіреледі. Приднестровье 1990 жылы Молдова ССР-інің құрамынан шыққанда Кишинев сепаратистік аймаққа бақылау орнатуға тырысқан, алайда бұған Ресей кедергі жасаған. Сөйтіп, 1992 жылы қарарға қол қойылды, ол бойынша Приднестровьедегі Ресей қарулы күштері «бітімгерлерге» айналды.
«Алайда Қазақстандағы жағдай бөлек. Қазақстан мен Ресей арасындағы әскери-экономикалық қарым-қатынас әлдеқайда берік негізде құрылған. Қос мемлекет те Ұжымдық қауіпсіздік келісім-шарты ұйымы мен Еуразия экономикалық одағы сияқты аймақтағы екі бірдей маңызды халықаралық ұйымның құрамдас бөлігі саналады. Осы тұрғыдан алғанда қазақ тілінің латынға көшуі вестернизацияға емес, ашықтыққа жасалған қадам деуге болады. Оның үстіне, қазақтар мен орыстар арасындағы мәдени-тілдік байланыстардың тамыры тереңде жатыр, сондықтан молдавандардікіндей сценарийдің қайталануы мүмкін емес сияқты көрінеді» деп жазады мақала авторы.
Қазақ әліпбиін ауыстыру – «саяси шешім», бірақ ол Әзербайжан, Өзбекстан және Түркіменстан сияқты СССР-дың басқа елдеріндегіден басқаша жағдайда жүзеге асып жатыр.
«Әлем өзгерді, ол әлдеқайда жаһанданған және цифрланған. Осы тұрғыда цифрлық медиа маңызды факторға айналды әрі олар транслитерация мен халықтың әліпбиді қабылдауы жайлы пікірталасқа ықпал ете бермек. Бұл өзгерістен соң Ресейдің тарихи және мәдени ықпалы жойылып кетпесе де, бұл – Батысқа бет түзеу емес. Иә, экономикалық себептің бар екені рас, дегенмен Қазақстан өзін «мәдени көпір» ретінде көрсеткісі келетін сияқты. Бұл қадам бүкіл әлемге елдің цифрлық қақпасын ашып береді. Қазақ тілінде онлайн оқу және жазу оңайлай түседі» деп жазады New Eastern Europe.
Алматыдағы латын қаріпті қазақша жазулар
1/21Латын қарпіндегі жазуға мемлекеттік мекемелерге қарағанда жеке меншік құрылымдар тезірек өтіп жатқандай әсер қалдырады. Латын қарпіндегі әліпбидің алғашқы нұсқасы қоғам назарына ұсынылғаннан кейін Алматыдағы мейрамханалардың бірі атауын өзгертті. Диграфты (бір дыбысты екі әріппен белгілеу) әліпби қоғамда сынға қалған болатын. Бұл нұсқаны мінегендер мысал ретінде қазақша "сәбіз" атауын saebiz деп жазу орыс тілінде дөрекі естілетін сөзді еске салатынын айтқан. Мейрамхана иесі жұрт назарын аудару үшін бұл сөзді ұтымды пайдалануды ұйғарған сыңайлы. Латын қарпінде жазылған сөздің басқа мағынасы жоқ екенін білдіру үшін сәбіздің суретін салып қойған. Атауынан өзге жазудың барлығы орысша жазылған. Жаңа әліпби нұсқаларынан диаграф қана емес, одан кейін ұсынылған апострофтар да алынып тасталғаннан кейін де бірталай уақыт дейін мейрамхана осы атауымен қалды.
Суретте: Алматыдағы мейрамхана атауы. 5 желтоқсан 2018 жыл.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру туралы ұсыныс жасалған. Түрлі ұйымдар мен жекелеген азаматтар латын қарпіндегі қазақ алфавитінің бірнеше нұсқасын әзірлеп ұсынды. Ширек ғасырдан астам уақыттан кейін, 2017 жылы күзде латын қаріпті жаңа әліпби нұсқасын бекіту туралы сол кездегі ел президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығы шықты. Бірақ қоғам ол жобаны сынағаннан кейін, айтылған ұсыныстарды ескеріп, 2018 жылы ақпанда Назарбаев латын графикасы негізіндегі жаңа әліпби туралы жаңа жарлық қабылдады. Алайда одан кейінгі талқылаулар түпкілікті шешім қабылдауға әлі ерте екенін көрсетті.
Латын қаріптеріне негізделген қазақ әліпбиінің жаңа нұсқасы жақын болашақта қабылданады деп жоспарланған. Қазақстанға дейін төл жазуын латын гарфикасына көшірген Әзербайжан мен Өзбекстанның тәжірибесі көрсеткендей, бұл процесс ұзақ уақытқа жалғасуы әбден мүмкін.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
2/21Әйткенмен кейін Saebiz мейрамханасы атауындағы жазу өзгерді. 2019 жылы 1 қарашада түсірілген суреттен мейрамхана атауы латын графикасындағы әліпбидің жаңа нұсқасына сай жазылғанын байқауға болады.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру туралы ұсыныс жасалған. Түрлі ұйымдар мен жекелеген азаматтар латын қарпіндегі қазақ алфавитінің бірнеше нұсқасын әзірлеп ұсынды. Ширек ғасырдан астам уақыттан кейін, 2017 жылы күзде латын қаріпті жаңа әліпби нұсқасын бекіту туралы сол кездегі ел президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығы шықты. Бірақ қоғам ол жобаны сынағаннан кейін, айтылған ұсыныстарды ескеріп, 2018 жылы ақпанда Назарбаев латын графикасы негізіндегі жаңа әліпби туралы жаңа жарлық қабылдады. Алайда одан кейінгі талқылаулар түпкілікті шешім қабылдауға әлі ерте екенін көрсетті.
Латын қаріптеріне негізделген қазақ әліпбиінің жаңа нұсқасы жақын болашақта қабылданады деп жоспарланған. Қазақстанға дейін төл жазуын латын гарфикасына көшірген Әзербайжан мен Өзбекстанның тәжірибесі көрсеткендей, бұл процесс ұзақ уақытқа жалғасуы әбден мүмкін.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
3/21Диграфты әліпби жарияланғаннан кейін бір айдан соң (2017 жылы 26 қазанда) қазақ тіліне ғана тән кей дыбыстарды апостроф (дәйекше) арқылы белгілеуді ұсынған жаңа нұсқа ұсынылды. Кейін, 2018 жылы ақпанда одан да бас тартты. 2018 жылы 4 желтоқсанда түсірілген суреттегі сән салоны сыртына ілінген жазу сол нұсқа бойынша жазылған.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру туралы ұсыныс жасалған. Түрлі ұйымдар мен жекелеген азаматтар латын қарпіндегі қазақ алфавитінің бірнеше нұсқасын әзірлеп ұсынды. Ширек ғасырдан астам уақыттан кейін, 2017 жылы күзде латын қаріпті жаңа әліпби нұсқасын бекіту туралы сол кездегі ел президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығы шықты. Бірақ қоғам ол жобаны сынағаннан кейін, айтылған ұсыныстарды ескеріп, 2018 жылы ақпанда Назарбаев латын графикасы негізіндегі жаңа әліпби туралы жаңа жарлық қабылдады. Алайда одан кейінгі талқылаулар түпкілікті шешім қабылдауға әлі ерте екенін көрсетті.
Латын қаріптеріне негізделген қазақ әліпбиінің жаңа нұсқасы жақын болашақта қабылданады деп жоспарланған. Қазақстанға дейін төл жазуын латын гарфикасына көшірген Әзербайжан мен Өзбекстанның тәжірибесі көрсеткендей, бұл процесс ұзақ уақытқа жалғасуы әбден мүмкін.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру туралы ұсыныс жасалған. Түрлі ұйымдар мен жекелеген азаматтар латын қарпіндегі қазақ алфавитінің бірнеше нұсқасын әзірлеп ұсынды. Ширек ғасырдан астам уақыттан кейін, 2017 жылы күзде латын қаріпті жаңа әліпби нұсқасын бекіту туралы сол кездегі ел президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығы шықты. Бірақ қоғам ол жобаны сынағаннан кейін, айтылған ұсыныстарды ескеріп, 2018 жылы ақпанда Назарбаев латын графикасы негізіндегі жаңа әліпби туралы жаңа жарлық қабылдады. Алайда одан кейінгі талқылаулар түпкілікті шешім қабылдауға әлі ерте екенін көрсетті.
Латын қаріптеріне негізделген қазақ әліпбиінің жаңа нұсқасы жақын болашақта қабылданады деп жоспарланған. Қазақстанға дейін төл жазуын латын гарфикасына көшірген Әзербайжан мен Өзбекстанның тәжірибесі көрсеткендей, бұл процесс ұзақ уақытқа жалғасуы әбден мүмкін.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
5/21Құрманғазы атындағы қазақ мемлекеттік академиялық халық аспаптары оркестрі де атауын латын қаріптерімен жазуға ертерек көшкен. Алматы, қараша, 2018 жыл.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру туралы ұсыныс жасалған. Түрлі ұйымдар мен жекелеген азаматтар латын қарпіндегі қазақ алфавитінің бірнеше нұсқасын әзірлеп ұсынды. Ширек ғасырдан астам уақыттан кейін, 2017 жылы күзде латын қаріпті жаңа әліпби нұсқасын бекіту туралы сол кездегі ел президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығы шықты. Бірақ қоғам ол жобаны сынағаннан кейін, айтылған ұсыныстарды ескеріп, 2018 жылы ақпанда Назарбаев латын графикасы негізіндегі жаңа әліпби туралы жаңа жарлық қабылдады. Алайда одан кейінгі талқылаулар түпкілікті шешім қабылдауға әлі ерте екенін көрсетті.
Латын қаріптеріне негізделген қазақ әліпбиінің жаңа нұсқасы жақын болашақта қабылданады деп жоспарланған. Қазақстанға дейін төл жазуын латын гарфикасына көшірген Әзербайжан мен Өзбекстанның тәжірибесі көрсеткендей, бұл процесс ұзақ уақытқа жалғасуы әбден мүмкін.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
6/212018 жылы 28 маусымда Қазақстанда кейбір конституциялық заңдарға өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы заң қабылданды. Мысалы, "Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздері" туралы заңға өзгерістер енгізіліп, 1 қарашадан бастап Қазақстан елтаңбасындағы "Қазақстан" жазуы "Qazaqstan" деп жазылатын болды. Алайда, мемлекеттік органдар ғимаратының сыртына ілінген елтаңбаларға қарап, латын қарпіндегі жаңа жазуға көшу барлық жерде бірдей емес екенін байқауға болады. 2019 жылы 27 наурызда түсірілген фотодағы Алматы қаласы әкімдігінің сыртына ілінген елтаңбадағы мемлекет атауы кириллица әріптерімен жазылған.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру туралы ұсыныс жасалған. Түрлі ұйымдар мен жекелеген азаматтар латын қарпіндегі қазақ алфавитінің бірнеше нұсқасын әзірлеп ұсынды. Ширек ғасырдан астам уақыттан кейін, 2017 жылы күзде латын қаріпті жаңа әліпби нұсқасын бекіту туралы сол кездегі ел президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығы шықты. Бірақ қоғам ол жобаны сынағаннан кейін, айтылған ұсыныстарды ескеріп, 2018 жылы ақпанда Назарбаев латын графикасы негізіндегі жаңа әліпби туралы жаңа жарлық қабылдады. Алайда одан кейінгі талқылаулар түпкілікті шешім қабылдауға әлі ерте екенін көрсетті.
Латын қаріптеріне негізделген қазақ әліпбиінің жаңа нұсқасы жақын болашақта қабылданады деп жоспарланған. Қазақстанға дейін төл жазуын латын гарфикасына көшірген Әзербайжан мен Өзбекстанның тәжірибесі көрсеткендей, бұл процесс ұзақ уақытқа жалғасуы әбден мүмкін.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
7/21Келесі жолы Алматы қаласы әкімдігіне 2019 жылы 22 сәуірде барған автор ғимараттың кіреберісіндегі елтаңба жаңартылғанын байқады. Жақын барып қараған кезде ондағы Қазақстан атауы латын графикасындағы қазақша қаріптермен жазылғанын көрді.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру туралы ұсыныс жасалған. Түрлі ұйымдар мен жекелеген азаматтар латын қарпіндегі қазақ алфавитінің бірнеше нұсқасын әзірлеп ұсынды. Ширек ғасырдан астам уақыттан кейін, 2017 жылы күзде латын қаріпті жаңа әліпби нұсқасын бекіту туралы сол кездегі ел президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығы шықты. Бірақ қоғам ол жобаны сынағаннан кейін, айтылған ұсыныстарды ескеріп, 2018 жылы ақпанда Назарбаев латын графикасы негізіндегі жаңа әліпби туралы жаңа жарлық қабылдады. Алайда одан кейінгі талқылаулар түпкілікті шешім қабылдауға әлі ерте екенін көрсетті.
Латын қаріптеріне негізделген қазақ әліпбиінің жаңа нұсқасы жақын болашақта қабылданады деп жоспарланған. Қазақстанға дейін төл жазуын латын гарфикасына көшірген Әзербайжан мен Өзбекстанның тәжірибесі көрсеткендей, бұл процесс ұзақ уақытқа жалғасуы әбден мүмкін.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
8/21Алматыда қала әкімдігінің сыртындағыдай үлкен көлемдегі елтаңба сирек болғанымен, мемлекеттік мекеме атауы жазылған тақтайшалар өте көп (әкімдік бөлімдері, мектеп, балабақша, емхана, аурухана, т.б.) кездеседі. Олардың әрқайсысында елтаңба бейнеленген. Қазіргі кезде олардың көбінде QAZAQSTAN жазу бар.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру туралы ұсыныс жасалған. Түрлі ұйымдар мен жекелеген азаматтар латын қарпіндегі қазақ алфавитінің бірнеше нұсқасын әзірлеп ұсынды. Ширек ғасырдан астам уақыттан кейін, 2017 жылы күзде латын қаріпті жаңа әліпби нұсқасын бекіту туралы сол кездегі ел президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығы шықты. Бірақ қоғам ол жобаны сынағаннан кейін, айтылған ұсыныстарды ескеріп, 2018 жылы ақпанда Назарбаев латын графикасы негізіндегі жаңа әліпби туралы жаңа жарлық қабылдады. Алайда одан кейінгі талқылаулар түпкілікті шешім қабылдауға әлі ерте екенін көрсетті.
Латын қаріптеріне негізделген қазақ әліпбиінің жаңа нұсқасы жақын болашақта қабылданады деп жоспарланған. Қазақстанға дейін төл жазуын латын гарфикасына көшірген Әзербайжан мен Өзбекстанның тәжірибесі көрсеткендей, бұл процесс ұзақ уақытқа жалғасуы әбден мүмкін.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
9/212019 жылдан бастап мемлекеттік ұйымдар латын графикасындағы қазақ қаріптерін белсендірек қолдануға көшті. Мысалы, Наурыз мейрамы кезінде Орталық мемлекеттік музей алдындағы мерекелік экспозиция алғаш рет осындай жазумен жасалды.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру туралы ұсыныс жасалған. Түрлі ұйымдар мен жекелеген азаматтар латын қарпіндегі қазақ алфавитінің бірнеше нұсқасын әзірлеп ұсынды. Ширек ғасырдан астам уақыттан кейін, 2017 жылы күзде латын қаріпті жаңа әліпби нұсқасын бекіту туралы сол кездегі ел президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығы шықты. Бірақ қоғам ол жобаны сынағаннан кейін, айтылған ұсыныстарды ескеріп, 2018 жылы ақпанда Назарбаев латын графикасы негізіндегі жаңа әліпби туралы жаңа жарлық қабылдады. Алайда одан кейінгі талқылаулар түпкілікті шешім қабылдауға әлі ерте екенін көрсетті.
Латын қаріптеріне негізделген қазақ әліпбиінің жаңа нұсқасы жақын болашақта қабылданады деп жоспарланған. Қазақстанға дейін төл жазуын латын гарфикасына көшірген Әзербайжан мен Өзбекстанның тәжірибесі көрсеткендей, бұл процесс ұзақ уақытқа жалғасуы әбден мүмкін.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
10/21Әбілхан Қастеев атындағы мемлекеттік өнер музейі де жақында мекеме атауын кириллицадан латын қарпіндегі жазуға көшірді. Сурет 2019 жылы қыркүйекте түсірілген.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру туралы ұсыныс жасалған. Түрлі ұйымдар мен жекелеген азаматтар латын қарпіндегі қазақ алфавитінің бірнеше нұсқасын әзірлеп ұсынды. Ширек ғасырдан астам уақыттан кейін, 2017 жылы күзде латын қаріпті жаңа әліпби нұсқасын бекіту туралы сол кездегі ел президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығы шықты. Бірақ қоғам ол жобаны сынағаннан кейін, айтылған ұсыныстарды ескеріп, 2018 жылы ақпанда Назарбаев латын графикасы негізіндегі жаңа әліпби туралы жаңа жарлық қабылдады. Алайда одан кейінгі талқылаулар түпкілікті шешім қабылдауға әлі ерте екенін көрсетті.
Латын қаріптеріне негізделген қазақ әліпбиінің жаңа нұсқасы жақын болашақта қабылданады деп жоспарланған. Қазақстанға дейін төл жазуын латын гарфикасына көшірген Әзербайжан мен Өзбекстанның тәжірибесі көрсеткендей, бұл процесс ұзақ уақытқа жалғасуы әбден мүмкін.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
11/21Әзірге Алматыда көше атауы латын қарпімен жазылған белгілер жоққа тән деуге болады. Тіпті жаңа үлгідегі әліпбидің алғашқы нұсқасы қабылданғаннан кейін бір айдан соң, 2017 жылы атауы өзгертілген Назарбаев даңғылындағы көрсеткіштердегі жазу да бұрынғыдай кириллицамен жазылған. Бәлкім, қала билігі әліпбидің түпкілікті нұсқасы қабылданды деуге әлі ерте екенін түсініп, көше атауын латын қарпіне көшіруге асықпағанды жөн көрген болар. Әйткенмен бір жолы көше атауы латын графикасындағы қазақ қаріптерімен жазылған көрсеткішті кездестірудің сәті түсті. 2019 жылы 2 мамырда негізінен жалғыз қабатты жеке меншік үйлер орналасқан көшеде түсірілген суретте көше атауы үш тілде жазылған. Екі қабатты өндіріс ғимараты сыртындағы бұл жазу біреудің жеке бастамасымен пайда болғанға ұқсайды.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру туралы ұсыныс жасалған. Түрлі ұйымдар мен жекелеген азаматтар латын қарпіндегі қазақ алфавитінің бірнеше нұсқасын әзірлеп ұсынды. Ширек ғасырдан астам уақыттан кейін, 2017 жылы күзде латын қаріпті жаңа әліпби нұсқасын бекіту туралы сол кездегі ел президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығы шықты. Бірақ қоғам ол жобаны сынағаннан кейін, айтылған ұсыныстарды ескеріп, 2018 жылы ақпанда Назарбаев латын графикасы негізіндегі жаңа әліпби туралы жаңа жарлық қабылдады. Алайда одан кейінгі талқылаулар түпкілікті шешім қабылдауға әлі ерте екенін көрсетті.
Латын қаріптеріне негізделген қазақ әліпбиінің жаңа нұсқасы жақын болашақта қабылданады деп жоспарланған. Қазақстанға дейін төл жазуын латын гарфикасына көшірген Әзербайжан мен Өзбекстанның тәжірибесі көрсеткендей, бұл процесс ұзақ уақытқа жалғасуы әбден мүмкін.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
12/21Қазір қолданыста жүрген кириллица әліпбиінде орысшадан көшкен ь, э, я әріптері бар. Мысалы, Баян деген сөзде я әрпі кездеседі. Суреттегі "Гыньяз" дүкенінің сыртындағы жазуда жіңішкелік белгісі [ь] мүлде жоқ. Ы және я дыбыстарының әрқайсысы қос таңбамен берілген – yi және ya. Ал соңғы әріп тіпті доллар белгісімен таңбаланыпты. Бұл дыбыстардың кейбірі қазақ тілінде кездеспесе де, лингвист мамандарға э, ю, я, ь, щ дыбыстары бар сөздерді жазу ережесін ойлап табу үшін тер төгуге тура келеді. Мысалы, фонетика теориясынан ғылыми мақалаларда академик Щербаның аты-жөнін, немесе қазақ тіліндегі БАҚ-та Щербаков деген фамилияны жазуға тура келген кезде бұл мәселе алдан шығары даусыз.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру туралы ұсыныс жасалған. Түрлі ұйымдар мен жекелеген азаматтар латын қарпіндегі қазақ алфавитінің бірнеше нұсқасын әзірлеп ұсынды. Ширек ғасырдан астам уақыттан кейін, 2017 жылы күзде латын қаріпті жаңа әліпби нұсқасын бекіту туралы сол кездегі ел президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығы шықты. Бірақ қоғам ол жобаны сынағаннан кейін, айтылған ұсыныстарды ескеріп, 2018 жылы ақпанда Назарбаев латын графикасы негізіндегі жаңа әліпби туралы жаңа жарлық қабылдады. Алайда одан кейінгі талқылаулар түпкілікті шешім қабылдауға әлі ерте екенін көрсетті.
Латын қаріптеріне негізделген қазақ әліпбиінің жаңа нұсқасы жақын болашақта қабылданады деп жоспарланған. Қазақстанға дейін төл жазуын латын гарфикасына көшірген Әзербайжан мен Өзбекстанның тәжірибесі көрсеткендей, бұл процесс ұзақ уақытқа жалғасуы әбден мүмкін.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
13/21Кей жердегі жазулардағы қате бірден көзге түседі. Мысалы, қазақ тілінде Ішік салоны деп айтылып, жазылады. Латын графикасындағы қазақ қаріптерінің үшінші (әзірге соңғы) нұсқасында [ы] дыбысы y таңбасымен берілген. Ал мына жазудағы соңғы әріп [і] басқа дыбысты білдіреді.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру туралы ұсыныс жасалған. Түрлі ұйымдар мен жекелеген азаматтар латын қарпіндегі қазақ алфавитінің бірнеше нұсқасын әзірлеп ұсынды. Ширек ғасырдан астам уақыттан кейін, 2017 жылы күзде латын қаріпті жаңа әліпби нұсқасын бекіту туралы сол кездегі ел президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығы шықты. Бірақ қоғам ол жобаны сынағаннан кейін, айтылған ұсыныстарды ескеріп, 2018 жылы ақпанда Назарбаев латын графикасы негізіндегі жаңа әліпби туралы жаңа жарлық қабылдады. Алайда одан кейінгі талқылаулар түпкілікті шешім қабылдауға әлі ерте екенін көрсетті.
Латын қаріптеріне негізделген қазақ әліпбиінің жаңа нұсқасы жақын болашақта қабылданады деп жоспарланған. Қазақстанға дейін төл жазуын латын гарфикасына көшірген Әзербайжан мен Өзбекстанның тәжірибесі көрсеткендей, бұл процесс ұзақ уақытқа жалғасуы әбден мүмкін.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
14/21Латын қаріптерімен қазақша атау жазғанда жиі кездесетін тағы бір қателік - [ү] дыбысын таңбалау. Қазіргі бекітілген нұсқа бойынша Gúlder болып жазылуы керек. Ал суреттегі жазуда екінші әріп бұл сөзде жоқ дыбыспен [ы] таңбаланған.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру туралы ұсыныс жасалған. Түрлі ұйымдар мен жекелеген азаматтар латын қарпіндегі қазақ алфавитінің бірнеше нұсқасын әзірлеп ұсынды. Ширек ғасырдан астам уақыттан кейін, 2017 жылы күзде латын қаріпті жаңа әліпби нұсқасын бекіту туралы сол кездегі ел президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығы шықты. Бірақ қоғам ол жобаны сынағаннан кейін, айтылған ұсыныстарды ескеріп, 2018 жылы ақпанда Назарбаев латын графикасы негізіндегі жаңа әліпби туралы жаңа жарлық қабылдады. Алайда одан кейінгі талқылаулар түпкілікті шешім қабылдауға әлі ерте екенін көрсетті.
Латын қаріптеріне негізделген қазақ әліпбиінің жаңа нұсқасы жақын болашақта қабылданады деп жоспарланған. Қазақстанға дейін төл жазуын латын гарфикасына көшірген Әзербайжан мен Өзбекстанның тәжірибесі көрсеткендей, бұл процесс ұзақ уақытқа жалғасуы әбден мүмкін.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
15/21Алматыда полиция көлігінің сыртында кириллицаның орнына латын әріптерімен қазақша жазу пайда болғанына біраз уақыт өтті. 2019 жылы қарашаның басында түсірілген сурет.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру туралы ұсыныс жасалған. Түрлі ұйымдар мен жекелеген азаматтар латын қарпіндегі қазақ алфавитінің бірнеше нұсқасын әзірлеп ұсынды. Ширек ғасырдан астам уақыттан кейін, 2017 жылы күзде латын қаріпті жаңа әліпби нұсқасын бекіту туралы сол кездегі ел президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығы шықты. Бірақ қоғам ол жобаны сынағаннан кейін, айтылған ұсыныстарды ескеріп, 2018 жылы ақпанда Назарбаев латын графикасы негізіндегі жаңа әліпби туралы жаңа жарлық қабылдады. Алайда одан кейінгі талқылаулар түпкілікті шешім қабылдауға әлі ерте екенін көрсетті.
Латын қаріптеріне негізделген қазақ әліпбиінің жаңа нұсқасы жақын болашақта қабылданады деп жоспарланған. Қазақстанға дейін төл жазуын латын гарфикасына көшірген Әзербайжан мен Өзбекстанның тәжірибесі көрсеткендей, бұл процесс ұзақ уақытқа жалғасуы әбден мүмкін.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
16/21Қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру әлеуметтік желіде әлі күнге қызу талқыланады. Оны қолдайтындар да, үзілді-кесілді қабылдамайтындар да бар. Әйткенмен көбіне латынша әліпбиді тұтас емес, кей тұсын ғана сынайтындар жиі кездеседі. Мысалы, кейбіреу латын қарпімен жазылған аshana сөзін немесе Ashat деген адам есімін асхана, Асхат деп емес, [ашана], [ашат] деп оқуы мүмкін деген уәж айтады. Себебі, латынша әліпбиде қазақша ш дыбысын sh диграфымен таңбалау ұсынылған, ал ағылшын тілінде бұл қос әріп қатар келгенде [ш] болып оқылады. Суреттегі латын әріптерімен жазылған Duken сөзі де 2017 жылғы қыркүйектен бері ұсынылған латын графикасындағы қазақ әліпбиінің үш нұсқасының бір де біреуінің ережесіне сай келмейді. Қазіргі нұсқа бойынша екінші әріп ú таңбасымен берілуі тиіс.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру туралы ұсыныс жасалған. Түрлі ұйымдар мен жекелеген азаматтар латын қарпіндегі қазақ алфавитінің бірнеше нұсқасын әзірлеп ұсынды. Ширек ғасырдан астам уақыттан кейін, 2017 жылы күзде латын қаріпті жаңа әліпби нұсқасын бекіту туралы сол кездегі ел президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығы шықты. Бірақ қоғам ол жобаны сынағаннан кейін, айтылған ұсыныстарды ескеріп, 2018 жылы ақпанда Назарбаев латын графикасы негізіндегі жаңа әліпби туралы жаңа жарлық қабылдады. Алайда одан кейінгі талқылаулар түпкілікті шешім қабылдауға әлі ерте екенін көрсетті.
Латын қаріптеріне негізделген қазақ әліпбиінің жаңа нұсқасы жақын болашақта қабылданады деп жоспарланған. Қазақстанға дейін төл жазуын латын гарфикасына көшірген Әзербайжан мен Өзбекстанның тәжірибесі көрсеткендей, бұл процесс ұзақ уақытқа жалғасуы әбден мүмкін.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
17/21Қазақстанның басқа аймақтарындағы сияқты Алматыда да латынша қаріптерге тұрғындардың көзі үйрене бастаған. Бірақ бұрын батыс брендтерінің, шет тілінде жазылған мекеме, ұйым атауларында кездесетін. Кей сөздерді кириллицадағы жазуды латын әріптеріне транслитерация арқылы аударып берген. Мысалы, мына сән салонының атауы Гүлжан деген қазақша адам есімінің орысша айтылуынан солай аударылған.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру туралы ұсыныс жасалған. Түрлі ұйымдар мен жекелеген азаматтар латын қарпіндегі қазақ алфавитінің бірнеше нұсқасын әзірлеп ұсынды. Ширек ғасырдан астам уақыттан кейін, 2017 жылы күзде латын қаріпті жаңа әліпби нұсқасын бекіту туралы сол кездегі ел президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығы шықты. Бірақ қоғам ол жобаны сынағаннан кейін, айтылған ұсыныстарды ескеріп, 2018 жылы ақпанда Назарбаев латын графикасы негізіндегі жаңа әліпби туралы жаңа жарлық қабылдады. Алайда одан кейінгі талқылаулар түпкілікті шешім қабылдауға әлі ерте екенін көрсетті.
Латын қаріптеріне негізделген қазақ әліпбиінің жаңа нұсқасы жақын болашақта қабылданады деп жоспарланған. Қазақстанға дейін төл жазуын латын гарфикасына көшірген Әзербайжан мен Өзбекстанның тәжірибесі көрсеткендей, бұл процесс ұзақ уақытқа жалғасуы әбден мүмкін.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
18/21Әлеуметтік желі қолданушылар кейде орысша сөздердің латын қаріптерімен жазылғанын көріп таңданыс білдіріп жатады. Бәлкім бұл тұтынушы назарын аударудың бір амалы болар. Алайда, Қазақстанда тек қазақ тілі ғана латын графикасына ресми түрде көшетінін коммерсанттардың кейбірі білмеуі де мүмкін. Мына суреттегі сауда орнындағы сатушы өзі сатып тұрған тауардың орысша атауларының латын әріптерімен жазу себебін қазір елде жаңа әліпбиге көшіп жатқандықтан деп түсіндірді.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру туралы ұсыныс жасалған. Түрлі ұйымдар мен жекелеген азаматтар латын қарпіндегі қазақ алфавитінің бірнеше нұсқасын әзірлеп ұсынды. Ширек ғасырдан астам уақыттан кейін, 2017 жылы күзде латын қаріпті жаңа әліпби нұсқасын бекіту туралы сол кездегі ел президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығы шықты. Бірақ қоғам ол жобаны сынағаннан кейін, айтылған ұсыныстарды ескеріп, 2018 жылы ақпанда Назарбаев латын графикасы негізіндегі жаңа әліпби туралы жаңа жарлық қабылдады. Алайда одан кейінгі талқылаулар түпкілікті шешім қабылдауға әлі ерте екенін көрсетті.
Латын қаріптеріне негізделген қазақ әліпбиінің жаңа нұсқасы жақын болашақта қабылданады деп жоспарланған. Қазақстанға дейін төл жазуын латын гарфикасына көшірген Әзербайжан мен Өзбекстанның тәжірибесі көрсеткендей, бұл процесс ұзақ уақытқа жалғасуы әбден мүмкін.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
19/21Алматыдағы емханалардың бірінің сыртындағы жазудың қазақшасы қазіргі кириллицада, ал орыс тілінде – латын қаріптерімен жазылған. Бұл жазу бұдан бірталай уақыт бұрын, қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру туралы шешім қабылданбай тұрып пайда болған. Қазақстанның тіл туралы заңы бойынша, мекеме, ұйым атауының қазақ және орыс тіліндегі нұсқасы бір көлемде жазылуы шарт.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру туралы ұсыныс жасалған. Түрлі ұйымдар мен жекелеген азаматтар латын қарпіндегі қазақ алфавитінің бірнеше нұсқасын әзірлеп ұсынды. Ширек ғасырдан астам уақыттан кейін, 2017 жылы күзде латын қаріпті жаңа әліпби нұсқасын бекіту туралы сол кездегі ел президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығы шықты. Бірақ қоғам ол жобаны сынағаннан кейін, айтылған ұсыныстарды ескеріп, 2018 жылы ақпанда Назарбаев латын графикасы негізіндегі жаңа әліпби туралы жаңа жарлық қабылдады. Алайда одан кейінгі талқылаулар түпкілікті шешім қабылдауға әлі ерте екенін көрсетті.
Латын қаріптеріне негізделген қазақ әліпбиінің жаңа нұсқасы жақын болашақта қабылданады деп жоспарланған. Қазақстанға дейін төл жазуын латын гарфикасына көшірген Әзербайжан мен Өзбекстанның тәжірибесі көрсеткендей, бұл процесс ұзақ уақытқа жалғасуы әбден мүмкін.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
20/21Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл институты директорының орынбасары Сәрсенбай Құлмановтың пікірінше, латын графикасына негізделген қазақ әліпбиі нұсқасындағы sh және ch диграфтары бір таңбалы әріпке алмастырылуы мүмкін. Ал [і] және [и], [й] әріптері екі бөлек әріппен белгіленуі ықтимал. Қазіргі нұсқада бұл екеуі I әрпімен берілген. Сонымен бірге төбесінде қос нүкте бар әріптер (ä, ö, ü) енгізілуі мүмкін.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру туралы ұсыныс жасалған. Түрлі ұйымдар мен жекелеген азаматтар латын қарпіндегі қазақ алфавитінің бірнеше нұсқасын әзірлеп ұсынды. Ширек ғасырдан астам уақыттан кейін, 2017 жылы күзде латын қаріпті жаңа әліпби нұсқасын бекіту туралы сол кездегі ел президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығы шықты. Бірақ қоғам ол жобаны сынағаннан кейін, айтылған ұсыныстарды ескеріп, 2018 жылы ақпанда Назарбаев латын графикасы негізіндегі жаңа әліпби туралы жаңа жарлық қабылдады. Алайда одан кейінгі талқылаулар түпкілікті шешім қабылдауға әлі ерте екенін көрсетті.
Латын қаріптеріне негізделген қазақ әліпбиінің жаңа нұсқасы жақын болашақта қабылданады деп жоспарланған. Қазақстанға дейін төл жазуын латын гарфикасына көшірген Әзербайжан мен Өзбекстанның тәжірибесі көрсеткендей, бұл процесс ұзақ уақытқа жалғасуы әбден мүмкін.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
21/21Сәрсенбай Құлмановтың айтуынша, Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл институтында қазір қазақ тілінің орфографиялық сөздігінің жаңа нұсқасы әзірленіп жатыр. Оның әр беті екі бөліктен тұратын болады. Онда қазақша кириллицада жазылған сөздің латын графикасындағы нұсқасы қоса берілетін болады. Бұл сөздік жаңа әліпби нұсқасы түпкілікті бекітілген соң баспадан жарық көрмек.
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру туралы ұсыныс жасалған. Түрлі ұйымдар мен жекелеген азаматтар латын қарпіндегі қазақ алфавитінің бірнеше нұсқасын әзірлеп ұсынды. Ширек ғасырдан астам уақыттан кейін, 2017 жылы күзде латын қаріпті жаңа әліпби нұсқасын бекіту туралы сол кездегі ел президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығы шықты. Бірақ қоғам ол жобаны сынағаннан кейін, айтылған ұсыныстарды ескеріп, 2018 жылы ақпанда Назарбаев латын графикасы негізіндегі жаңа әліпби туралы жаңа жарлық қабылдады. Алайда одан кейінгі талқылаулар түпкілікті шешім қабылдауға әлі ерте екенін көрсетті.
Латын қаріптеріне негізделген қазақ әліпбиінің жаңа нұсқасы жақын болашақта қабылданады деп жоспарланған. Қазақстанға дейін төл жазуын латын гарфикасына көшірген Әзербайжан мен Өзбекстанның тәжірибесі көрсеткендей, бұл процесс ұзақ уақытқа жалғасуы әбден мүмкін.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
Previous slide
Next slide
КИМ ЧЕН ЫННЫҢ «УТОПИЯ» ҚАЛАСЫ ЖӘНЕ ҚАЗАҚСТАН АСТАНАСЫМЕН САЛЫСТЫРУ
Америкада шығатын WashingtonPostбасылымында жарық көрген «Солтүстік Корея социалистік «утопия» қаласын ашты» деп аталған мақалада желтоқсанның басында Ким Чен Ын ресми түрде ашқан Самчжиен қаласы туралы жазылған.
«Мемлекеттік үгіт-насихатқа сенсек, шаңғы тебетін таулары, коммерциялық нысандары және мыңдаған отбасыға арналған тұрғын үйлері бар қала Солтүстік Кореяның зорлық-зомбылықтан соң елден қашып шыққандар суреттеп жүрген қатаң режимнен мүлде өзге келбетін дәріптеу үшін салынған сияқты» деп жазылған мақалада.
Автор курортты қаланы бұрын басқа елдерде пайда болған осы тақылеттес елдімекендермен салыстырады. Солтүстік Кореяның мемлекеттік ақпарат құралдары үлгі боларлық қала деп сипаттағанымен, бұл қаланың мақсаты Еуропадағы аналогтары – Шығыс Германиядағы Айзенхю́ттенштадт пен Польшадағы Нова Хуттікінен өзгеше болуы мүмкін дейді сарапшылар.
Бұрынғы социалистік утопиялар қаланың өзегі саналатын өнеркәсіп нысандарымен бірге құрылып, ол салалар құрдымға кеткен соң жоғалып кеткенін ескерсек, «Самчжиённың саяси басшыларды мадақтау үшін салынған утопиялық қалалармен ұқсастығы бар». Мысал ретінде «Кремль мен Венециядағы Сан-Марко алаңынан шабыт алған» аймақтың бұрынғы губернаторы Леонид Маркелов қирап жатқан тұрғын үйлердің қасында жарқыраған ғимараттар салғызған Ресейдегі Йошкар-Ола қаласы мен Қазақстанның астанасы аталады.
«Қазақстанды ұзақ уақыт басқарып, жыл басында биліктен кеткен Нұрсұлтан Назарбаев биыл көктемде Астана қаласын өз атына өзгерткізген. Футуристік қала қазір Нұр-Сұлтан деп аталады» деп жазады америкалық басылым.
Нұр-Сұлтан қаласындағы "Бәйтерек" монументі.
Газет сәулетші Филипп Мейзердің «Көп басшылардың мұрасы архитектура мен қаладан көрініс табады. Жаңа қала арқылы олар өз даңқын асқақтатуға тырысады» деген пікірін келтірген.
![Қазір қолданыста жүрген кириллица әліпбиінде орысшадан көшкен <strong>ь, э, я</strong> әріптері бар. Мысалы, <strong>Баян</strong> деген сөзде <strong>я</strong> әрпі кездеседі. Суреттегі <strong>"Гыньяз"</strong> дүкенінің сыртындағы жазуда жіңішкелік белгісі <strong>[ь]</strong> мүлде жоқ. <strong>Ы</strong> және <strong>я</strong> дыбыстарының әрқайсысы қос таңбамен берілген – <strong>yi</strong> және <strong>ya</strong>. Ал соңғы әріп тіпті доллар белгісімен таңбаланыпты. Бұл дыбыстардың кейбірі қазақ тілінде кездеспесе де, лингвист мамандарға <strong>э, ю, я, ь, щ </strong>дыбыстары бар сөздерді жазу ережесін ойлап табу үшін тер төгуге тура келеді. Мысалы, фонетика теориясынан ғылыми мақалаларда академик <strong>Щербаның</strong> аты-жөнін, немесе қазақ тіліндегі БАҚ-та <strong>Щербаков</strong> деген фамилияны жазуға тура келген кезде бұл мәселе алдан шығары даусыз.](https://gdb.rferl.org/abb8592c-b08a-41e4-9edc-043dfd86d08f_w1024_q10_s.jpg)
![Кей жердегі жазулардағы қате бірден көзге түседі. Мысалы, қазақ тілінде <strong>Ішік салоны</strong> деп айтылып, жазылады. Латын графикасындағы қазақ қаріптерінің үшінші (әзірге соңғы) нұсқасында <strong>[ы]</strong> дыбысы <strong>y</strong> таңбасымен берілген. Ал мына жазудағы соңғы әріп <strong>[і]</strong> басқа дыбысты білдіреді.](https://gdb.rferl.org/c6440dcd-f7cc-4b2d-8f2b-512144545a18_w1024_q10_s.jpg)
![Латын қаріптерімен қазақша атау жазғанда жиі кездесетін тағы бір қателік - <strong>[ү] </strong>дыбысын таңбалау. Қазіргі бекітілген нұсқа бойынша <strong>Gúlder</strong> болып жазылуы керек. Ал суреттегі жазуда екінші әріп бұл сөзде жоқ дыбыспен <strong>[ы] </strong>таңбаланған.](https://gdb.rferl.org/f99d7ce2-ba03-4968-b693-18371327535c_w1024_q10_s.jpg)
![Қазақ әліпбиін латын графикасына көшіру әлеуметтік желіде әлі күнге қызу талқыланады. Оны қолдайтындар да, үзілді-кесілді қабылдамайтындар да бар. Әйткенмен көбіне латынша әліпбиді тұтас емес, кей тұсын ғана сынайтындар жиі кездеседі. Мысалы, кейбіреу латын қарпімен жазылған <strong>аshana</strong> сөзін немесе <strong>Ashat</strong> деген адам есімін <strong>асхана, Асхат</strong> деп емес, <strong>[ашана], [ашат]</strong> деп оқуы мүмкін деген уәж айтады. Себебі, латынша әліпбиде қазақша <strong>ш</strong> дыбысын <strong>sh</strong> диграфымен таңбалау ұсынылған, ал ағылшын тілінде бұл қос әріп қатар келгенде <strong>[ш]</strong> болып оқылады. Суреттегі латын әріптерімен жазылған <strong>Duken</strong> сөзі де 2017 жылғы қыркүйектен бері ұсынылған латын графикасындағы қазақ әліпбиінің үш нұсқасының бір де біреуінің ережесіне сай келмейді. Қазіргі нұсқа бойынша екінші әріп <strong>ú</strong> таңбасымен берілуі тиіс.](https://gdb.rferl.org/7ff4cefa-d886-4fc2-8697-643297f3366e_w1024_q10_s.jpg)
![Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл институты директорының орынбасары Сәрсенбай Құлмановтың пікірінше, латын графикасына негізделген қазақ әліпбиі нұсқасындағы sh және ch диграфтары бір таңбалы әріпке алмастырылуы мүмкін. Ал [і] және [и], [й] әріптері екі бөлек әріппен белгіленуі ықтимал. Қазіргі нұсқада бұл екеуі I әрпімен берілген. Сонымен бірге төбесінде қос нүкте бар әріптер (ä, ö, ü) енгізілуі мүмкін.](https://gdb.rferl.org/d0d6e9e6-4d6e-4e2d-9560-a2ae42d1a40b_w1024_q10_s.jpg)
