Ініцыятыву прызнаць ЭГУ «экстрэмісцкай арганізацыяй» праявіла Генэральная пракуратура Беларусі. У жніўні 2025 году «экстрэмісцкімі матэрыяламі» прызналі зьмест сайту і сацыяльных сетак унівэрсытэту.
«Унівэрсытэт, пазыцыянуючы сябе ў якасьці беларускай ВНУ ў выгнаньні, праводзіць мэтанакіраваную работу для дэстабілізацыі сацыяльна-палітычнай абстаноўкі ў краіне, аказвае мэтадычную, арганізацыйную і фінансавую дапамогу прадстаўнікам радыкальна палітызаваных груповак і дэструкцыйных замежных няўрадавых арганізацыяў у палітычнай, гуманітарнай і інфармацыйнай сфэрах. Мэты, якія дэкляруюцца, — падрыхтоўка беларускай моладзі да рэалізацыі заходніх сцэнароў трансфармацыі палітычнай сыстэмы, прасоўваньне так званых дэмакратычных каштоўнасьцяў, „альтэрнатыўных“ трактовак гістарычных, культурных і іншых падзеяў», — гаворыцца ў заяве Генэральнай пракуратуры, апублікаванай 14 красавіка.
«ЭГУ — гэта міжнародная акадэмічная супольнасьць студэнтаў, выкладчыкаў і дасьледнікаў, аб’яднаных каштоўнасьцямі адкрытага дыялёгу, ведаў і свабоды слова. Унівэрсытэт працягвае сваю дзейнасьць у адпаведнасьці з гэтымі прынцыпамі і застаецца прасторай для адукацыі і разьвіцьця», — гаворыцца ў заяве адміністрацыі ўнівэрсытэту на сайце ўстановы 15 красавіка.
Свабода з нагоды прызнаньня ЭГУ «экстрэмісцкай арганізацыяй» зьвярнулася па камэнтр у праваабарончы цэнтар «Вясна». Юрыдычная служба «Вясны» падрыхтавала адпаведную заяву, якую мы публікуем цалкам:
«Рашэньне аб прызнаньні ЭГУ „экстрэмісцкай арганізацыяй“ адлюстроўвае ўстойлівую тэндэнцыю пазначэньня як „непажаданых“, забароны і перасьледу ня толькі палітычных, але і культурных, аналітычных, адукацыйных, дыяспарных і падобных ініцыятываў, — гаворыцца ў ёй. — ЭГУ як адукацыйная ўстанова вышэйшай адукацыі — прэцэдэнт, але раней і іншыя проста адукацыйныя ініцыятывы былі прызнанымі „экстрэмісцкімі“.
Гэтае рашэньне не мае нічога агульнага з „гвалтоўным экстрэмізмам“ і зьяўляецца выключна палітычным. На жаль, гэтае рашэньне мае ня толькі сымбалічную або дэкляратыўную функцыю, але і цалкам практычнае прымяненьне.
Як паказвае рэпрэсіўная практыка, існуе даволі высокая рызыка прымяненьня артыкулаў 361-4 („садзейнічаньне экстрэмісцкай дзейнасьці“) і 361-2 („фінансаваньне экстрэмісцкай дзейнасьці“). Таксама ў тэорыі можа прымяняцца і арт. 361-5 („праходжаньне навучаньня або іншай падрыхтоўкі для ўдзелу ў экстрэмісцкай дзейнасьці“).
Гэта значыць, што ўлады фактычна крыміналізавалі выкладаньне, навучаньне, плату за навучаньне, удзел у праектах, супрацоўніцтва з унівэрсытэтам і іншыя, менш відавочныя дзеяньні. Пад рызыку падпадае практычна ўсякая дзейнасьць або нават адно дзеяньне, зьвязанае з ЭГУ або ў межах ЭГУ.
Фармальна для прыцягненьня да адказнасьці ўладам неабходна даказаць сувязь з ЭГУ, аднак у цяперашніх умовах дастатковымі могуць аказацца і прызнаньні, атрыманыя пад катаваньнямі. У сувязі з гэтым мы не рэкамэндуем вяртацца ў Беларусь выкладчыкам, студэнтам і асобам, якія маюць усякія іншыя сувязі з ЭГУ, а таксама ўзаемадзейнічаць зь яго сацыяльнымі сеткамі.
Гэтыя артыкулы шырока прымяняюцца на практыцы менавіта паводле наступнай схемы: прызнаньне арганізацыі або фармаваньня „экстрэмісцкім“ і наступнае (а нярэдка і папярэдняе) прыцягненьне да крымінальнай адказнасьці асобаў, так ці інакш зь ім зьвязаных.
Гэтыя артыкулы былі ўведзеныя ў дзеяньне 19.06.2021 году, таму супраца з ЭГУ да гэтай даты, мы спадзяемся, ня можа быць крыміналізаваная. Інакш гэта будзе парушэньнем прынцыпу „закон зваротнай моцы ня мае“, замацаваным у арт. 9 Крымінальнага кодэксу. А вось да прызнаньня ЭГУ „экстрэмісцкай арганізацыяй“ — цалкам могуць. Падобныя прыклады ўжо вядомыя ў практыцы беларускіх рэпрэсіяў: у шэрагу крымінальных справаў факты падпісак, рэпостаў, ахвяраваньняў або іншага ўзаемадзеяньня з ініцыятывамі і мэдыя, прызнанымі „экстрэмісцкімі“, выкарыстоўваліся як падстава для перасьледу, нават калі былі зьдзейсьненыя да моманту іх афіцыйнага прызнаньня такімі».
ЭГУ заснаваны ў Менску ў 1992 годзе, але з 2004 году працуе ў Вільні, бо ў Беларусі ад установы адабралі ліцэнзію. Каля 80% цяперашніх студэнтаў ЭГУ — беларусы. Беларусаў шмат і сярод выкладчыкаў. Агулам ва ўнівэрсытэце каля 1500 студэнтаў і каля 100 выкладчыкаў.
Як рэжым Лукашэнкі выкарыстоўвае ярлык «экстрэмізму», каб душыць свабоду слова і змагацца з палітычнымі апанэнтамі
Пасьля сфальшаваных прэзыдэнцкіх выбараў 2020 году і сілавога здушэньня агульнанацыянальных пратэстаў аўтарытарны рэжым Аляксандра Лукашэнкі пачаў сыстэматычна выкарыстоўваць антыэкстрэмісцкае заканадаўства для барацьбы з іншадумствам, ліквідацыі незалежных мэдыя і перасьледу палітычных апанэнтаў.
Улады заблякавалі сайты незалежных мэдыя і спынілі публікацыю непадкантрольных друкаваных выданьняў, пазбавілі акрэдытацыі журналістаў іншаземных мэдыя і разграмілі офісы самых уплывовых СМІ. Сотні беларускіх рэпартэраў прайшлі праз арышты, дзясяткі застаюцца ў турмах. Усе незалежныя мэдыя, якія асьвятляюць грамадзка-палітычны парадак дня ў Беларусі, цяпер працуюць выключна з-за мяжы.
Ад 2021 году ўлады пачалі масава абвяшчаць вэб-сайты і асобныя ўліковыя запісы ў сацыяльных сетках незалежных мэдыя, палітычных і грамадзкіх арганізацый, ініцыятыў і проста блогераў «экстрэмісцкімі матэрыяламі», а іх аўтараў «экстрэмісцкімі фармаваньнямі» — часта без судовага разгляду.
Рэспубліканскі сьпіс экстрэмісцкіх матэрыялаў вядзе Міністэрства інфармацыі Беларусі. На дадзены момант у сьпісе на 1469 старонках пералічаны тысячы «экстрэмісцкіх матэрыялаў», за выкарыстаньне якіх прадугледжаная адказнасьць. У сьпісе — сайты, тэлеграм-каналы, акаўнты, старонкі ў сацыяльных сетках, відэаролікі і артыкулы ў інтэрнэце, маркі, значкі, CD-дыскі, а таксама кнігі, у тым ліку мастацкія.
На канец 2024 году больш за 6500 онлайн-рэсурсаў былі забароненыя такім чынам. За любое ангажаваньне з уключанымі ў экстрэмісцкі сьпіс рэсурсамі — ці гэта «падабайка», ці камэнтар, ці падпіска на канал — у Беларусі пагражае крымінальная адказнасьць. Удзел у «экстрэмісцкім фармаваньні» можа карацца турэмным зьняволеньнем да 10 гадоў.
Ужо тысячы беларусаў прайшлі праз штрафы, арышты і турэмнае зьняволеньне за «экстрэмізм».
Паводле ацэнкі Ўпраўленьня Вярхоўнага камісара ААН у правах чалавека, улады Беларусі «выкарыстоўваюць ярлык „экстрэмізм“ для падаўленьня іншадумства, адвольна клясыфікуючы дзеяньні, апісаныя як распаўсюд ілжывай інфармацыі, абразу службовых асобаў, дыскрэдытацыю інстытутаў, арганізацыю масавых беспарадкаў, заклікі да санкцый і распальваньне сацыяльнай варожасьці, як „экстрэмісцкія“, якія падлягаюць крымінальнаму перасьледу».
Форум