یو شمېر ښځو نن سې شنبه (د لېندۍ ۹مه) په کابل کې له ازموینې پرته لوړو ټولګیو ته د لار موندلو په وړاندې اعتراض وکړ.

دغو ښځو چې شمېر یې شااوخو شلو تنو ته رسېده غوښتنه کوله چې نجونو ته باید د زده کړو اجازه ورکړل نه دا چې ورته ارتقا ورکړل شي.

شېبا روفي یوه له اعتراض کونکو څخه وه چې ازادي راډیو ته یې د خپل اعتراض په اړه داسې وویل: "دا یوه کاذبه ارتقا ده یعنې زده کونکې درس ونه وایي، لوړ ټولګي ته ارتقا ورکړي. موږ د دې لپاره اعتراض کړی چې موږ غواړو چې د زده کړې ظرفیت لوړ شي د یوه زده کونکي د زده کوونکې تحصیلي ظرفیت لوړ شي."

په افغانستان کې واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته د دې هېواد په ډېرو سیمو کې له شپږم ټولګي پورته نجونې زده کوونکې له زده کړو پاتې شوي.

طالب چارواکو په دې وروستیو کې ویلي چې د ښوونځیو نجونې زده کوونکې کولای شي له ازموینې پرته لوړو ټولګیو ته ارتقا وکړي.

د بخښنې نړیوال سازمان ویلي د نړۍ مشران باید د افغان مېرمنو د ۲۰ کلنو لاسته راوړنو د خوندیتوب لپاره ودانګي.

دغه سازمان پرون په دې تړاو یوه مفصله اعلامیه خپره کړې او د طالبانو تر واکمنۍ لاندې یې د افغان مېرمنو د لاسته راوړنو د له‌منځه تلو ګواښ کړی.

د بخښنې نړیوال سازمان ویلي د اګسټ له ۱۵مې د طالبانو په بیا واکمنېدو سره د ټولو افغانانو په تېره بیا د ښځو او نجونو ورځنی ژوند خورا محدود او ستونزمن شوی دی.

په اعلامیه کې راغلي چې له شپږم ټولګي پورته نجونې له ښوونځیو محرومې شوي، د ګڼو برخو ښځینه کارکوونکې په کور کېنول شوي او له دوی ګڼې ازادۍ سلبې شوي.

د بخښنې نړیوال سازمان ویلي که څه هم افغانستان تېر ۲۰ کاله له جګړو سره مخ و، خو د ښځو په برخه کې یې د پام وړ لاسته راوړنې هم درلودې.

سازمان یوه انلاین عریضه هم جوړه کړې او له خلکو یې غوښتي چې امضا یې کړي او د نړۍ مشران د افغان ښځو د حقونو او لاسته راوړنو د خوندیتوب لپاره په طالبانو د فشار راوړلو لپاره اړ کړي.

د طالبانو رئیس‌الوزا محمد حسن اخوند بیا وړمه شپه په خپله وینا کې ویلي چې د دوی حکومت د اسلام په چوکاټ کې د ښځو د حقونو تأمین ته ژمن دی او د تعلیم په برخه کې یې هم لازمې هڅې کوي.

د بي بي سي نړیوال سروېس ویلي، سږکال به د سلو ښځو لړۍ کې سمه نیمایي برخه افغان میرمنو ته ورکړي.

د دغه پروګرام ایډیټرې کلارې ویلیمز ویلي، لومړی ځل دی چې دوی د سلو ښځو پنځوس فیصده ونډه یوه هېواد ته ځانګړې کوي.

نوموړې ویلي، دوی غواړي د دې پروګرام له لارې د افغان مېرمنو زړورتیا او پياوړتیا درک کړي.

په سلو ښځو کې هر کال د نړۍ د هغو مېرمنو ژوند انځور او راپورېږي چې د رهبرۍ او بدلون لپاره یې مبارزه کړې وي او لاسته راوړنې ولري.

نن د نوومبر پنځه ویشتمه د ښځو پر وړاندې د تاوتریخوالي د له‌منځه وړلو نړیواله ورځ ده.

د دې ورځې په مناسبت په افغانستان کې د ملګرو ملتونو استازولۍ یوناما ویلي چې دا هېواد د نړۍ په کچه د ښځو په وړاندې د تاوتریخوالي تر ټولو لوړه کچه لري.

یوناما په دې تړاو اعلامیه کې زیاته کړې چې په هرو لسو افغان مېرمنو کې نهه يې د خپل نږدې شخص له خوا له تاوتریخوالي سره مخامخ شوي دي.

د یوناما مشرې او د ملګرو ملتونو د سرمنشي ځانګړې استازې دېبرا لاینز له قوله لیکل شوي: "د تاوتریخوالي مخه باید ونیول شي، موږ باید له دې ناڅرګندې وبا سره د مبارزې لپاره په ګډه کار وکړو. "

په ورته وخت کې د بښنې نړیوال سازمان په افغانستان کې د ښځو پر وړاندې روان وضعیت د اندېښنې وړ بللی او له طالبانو يې غوښتنه کړې ده چې د ښځو او نجونو حقونو ته درناوی وکړي.

د ښځو د ټېنس نړيوالې ټولنې ويلي چې د چين د ټېنس د مشهورې څېرې پنګ شوای او د المپيک نړيوالې کمېټې د رييس ترمنځ خبرو د اغلې شوای د امنيت په تړاو د دوی اندېښنې نه دي حل کړي.

پنګ شوای درې اوونۍ دمخه د چين حکومت پر يو لوړ پوړي غړي او د دغه هېواد د کمونېست ګوند پر یو غړي د جنسي زورونې تور پورې کړ او له دې تورونو وروسته هغه نه وه ليدل شوې.

د اغلي شوای تري تم کېدو د ورزش نړيوالو بنسټونو او حکومتونو اندېښنې راوپارولي او دوی له چينه وغوښتل چې د ټېنس د دغه مشهورې لوبغاړې د ژوندون په اړه دې دوی ته ډاډ ورکړي.

که څه هم چې د المپيک نړيوالې کمېټې په يوه اعلاميه کې وليکل چې نوموړې د يادې کمېټې له رييس توماس باخ سره په ويډيوي خبرو کې د خپل روغتيا او امنيت په باب هغه ته ډاډ ورکړی او ويلي یې دي چې په بيجينګ کې خپل کور کې اوسي، خو د ښځو د ټېنس نړيوالې ټولنې ويلي چې دغه ويډيوي خبرې نه شي کولی د اغلې شوای په تړاو د دوی اندېښنې لېرې کړي.

په ملګرو ملتونو کې د افغانستان دایمي استازی غلام محمد اسحاقزی وايي، د ښځو د حقونو په څېر ارزښتونه باید له طالبانو سره د نړیوالې ټولنې د تعامل اصلي خبره وي.

ښاغلي اسحاقزي دغه څرګندونې تېره شپه په نیویارک کې د دغه سازمان د امنیت شورا په غونډه کې وکړې.

دی زیاتوي: "د نړیوالې ټولنې لپاره مهمه ده چې له طالبانو سره د ملګرو ملتونو او د عمومي اسامبلې په پرېکړه‌لیکونو کې د شویو ژمنو په اساس له طالبانو سره مخته ولاړ شي، دا د زور له لارې د افغانستان د اسلامي امارت د بیا راژوندي کېدو او یا د بل هر ډول تحمیل شوي حکومت د رسميت پېژندلو په معنی نه‌ده. د ښځو حقونه، د نجونو تعلیم، د رسنیو ازادي او د ښځو په ګډون د ټول‌شموله حکومت جوړول باید له طالبانو سره د نړۍ د اړیکو په زړه کې وي."

ښاغلی اسحاقزی د افغانستان د لیرې کړای شوي ولسمشر محمد اشرف غني د واکمنۍ پر مهال په ملګرو ملتونو کې د افغانستان دایمي استازی ټاکل شوی و.

وروسته له هغه چې د اګسټ په ۱۵مه کابل د طالبانو لاس ته ولوېد، هېڅ هېواد طالبان په رسمیت نه‌پېژني.

د طالبانو حکومت په قطر کې د دې ډلې د سیاسي دفتر پخوانی ویاند سهیل شاهین په ملګرو ملتونو کې د خپل استازي په توګه نومولی، خو تر اوسه ملګرو ملتونو په دې اړه کومه پرېکړه نه‌ده کړې.

په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندوی ماموریت یا 'یوناما' وايي، د دې ادارې مرستیالې میتي کنوډسن (Mette Knudsen) په بلخ ولایت کې د ښځو له بېلابېلو استازو سره په کتنه کې د دوی زړورتیا وستایله.

یوناما پرون ناوخته په یو لړ ټویټونو کې ویلي، مېرمن کنوډسن په دې کتنه کې څرګنده کړې چې هر افغان د خپلې وړتیا د څرګندولو حق لري.

د یوناما په حواله، د یوناما مرستیالې په بلخ ولایت کې د طالبانو له والي مولوي قدرت الله حمزه سره په کتنه کې د بلخ د اوسېدونکو پر اړتیاوو هم خبرې وکړې.

دا څرګندونې داسې مهال کېږي چې ټاکل شوې، د ملګرو ملتونو امنیت شورا نن چهارشنبه د افغانستان په باب خبرې وکړي.

د لرن افغانستان په نوم بنسټ اجرایي رئیسې پښتنې درانۍ د ټالبرګ بنسټ د ۲۰۲۱م کال د نوي رهبر کلنۍ جایزه واخیسته.

تالبرګ په ټویټر کې لیکلي دي چې پښتنې درانۍ ته د دې لپاره دا جایزه ورکړل شوه چې دې په انلاین توګه د ماشومانو د زده‌کړو د خپرېدو لپاره هڅې کړې دي.

د ټالبرګ په ټویټر کې د اغلې درانۍ وېډیویي پیغام هم خپور شوی دی چې وایي: "موږ په پنځو ډیجیټال ښوونځیو او ۹۰۰ زده‌کوونکو کار پيل کړ، په تېرو درې څلورو کلونو کې مو ډېره وده وکړه چې د نجونو شمېر اووه زرو ته ورسېد. یو زر ۸۰۰ ښوونځي مو لرل، پنځه کلیوال ښوونځي مو هم وو. د اګسټ په میاشت کې مو دا هر څه له لاسه ووتل."

د طالبانو تر واکمنۍ وروسته په افغانستان کې په ملیونونو نجونې له زده‌کړو محرومې شوې، خو په وروستیو کې طالبانو په هرات او څلورو شمالي ولایتونو کې د نجونو ښوونځي پرانیستل.

په کابل کې یو شمېر ښځینه فعالانو ملګرو ملتونو ته یو لیک استولی او له دوی یې غوښتي چې په افغانستان کې د ښځو او نجونو د حقونو د سرغړونې په اړه چوپه خوله پاتې نه‌شي.

یوې فعالې وحیدې امیري ازادي راډیو ته وویل چې دغه لیک د پنجشنبې په ورځ په افغانستان کې د ملګرو ملتونو مرستندویه پلاوي (یوناما) ته سپارل شوی دی.

هغې زیاته کړه: "ښځې هم بشر دي او ملګري ملتونه باید د نجونو زده‌کړو ته پام وکړي، دا باید بې‌تفاوته نه‌وي. په هغه لیک کې موږ د افغانستان د ټولو دردونو که هغه سیاسي، اقتصادي او کلتوري وي یادونه کړې ده."

د ښځو دې ډلې په کابل کې څو ځلې لاریونونه کړي او پر طالبانو یې غږ کړی چې د ښځو حقونو او ازادۍ ته درناوی وکړي.

د افغانستان په پلازمېنه او نورو ولایتونو کې تر شپږم ټولګي پورته نجونې لا هم ښوونځي ته نه‌شي تلی.

ښځې هم په ډېرو دولتي ادارو کې د پخوا په څېر کار نه‌شي کولای.

د طالبانو حکومتي چارواکو ویلي دي چې دوی پر یوې داسې کړنلارې کار کوي چې له مخې به‌یې په هېواد کې ټولو نجونو ته د زده‌کړو زمینه برابره شي.

د طالبانو په وینا دوی د اسلامي شریعت په چوکاټ کې د ښځو حقونه رعایتوي.

فوزیه کوفي د پټ ټېلمن (PAT TILLMAN) بنسټ له‌خوا د اتلولۍ اوارډ ګټلی دی.

دغه امریکايي بنسټ په دې تړاو بېګا په خپله اعلامیه کې ویلي چې فوزیه کوفي ته د سولې او د ښځو د حقونو د دفاع په برخه کې د هغې د فعالیتونو لپاره دا جایزه ورکړل شوې ده.

فوزیه کوفي د افغانستان د سولې د مرکچي ټيم غړې وه چې څو میاشتې یې د دولت په استازیتوب له طالبانو سره ناستې وکړې.

کوفي د طالبانو له راتګ لږ وروسته له افغانستان ووتله.

پټ ټېلمن بنسټ چې د امریکا د متقاعدو پوځیانو د درنښت لپاره غونډې نیسي، دا وار یې د پنجشنبې په ورځ په یوه غونډه کې د فوزيې کوفي لاسته راوړنې وستایلې.

په دې غونډه کې د هغو کسانو درناوی او یادونه هم وشوه چې له افغانستانه‌یې د خلکو د را ایستلو په لوی مأموریت کې رول درلود.

پټ ټېلمن بنسټ د پخواني امریکايي پوځي په درنښت جوړ شوی. پټ ټېلمن په ۲۰۰۴ کال کې د خوست په سپېرې ولسوالۍ کې وژل شوی و.