Курулуш, архитектура жана турак жай-коммуналдык чарба министри, буга чейин Мамлекеттик курулуш агенттигин жетектеген Нурдан Орунтаев "Азаттыкка" маек курду. Ал курулуш тармагындагы көйгөйлөр, реновация, реформа тууралуу суроолорго жооп берип, өзүн коштогон айрым талаштуу окуяларга комментарий берди.
– Нурдан мырза, сиздин курулуш тармагын башкарганыңызга дээрлик үч жыл болуп калды. Бул жааттагы иштерди тартипке келтирүүнү убада кылып келесиз. Жыйынтык барбы?
– Курулуш министрлиги өлкө аймагында жүрүп жаткан курулуш объектилеринин басымдуу бөлүгүнүн ишин иретке келтирди. Албетте, алдыда дагы жасала турган иштер көп. Реформалар жана жаңылануу пландары бар.
Акыркы беш жылда өлкөдө "курулуш буму" болду. Соңку бир жыл ичинде эле 3,5 миллион чарчы метр турак жай, коммерциялык жана башка объектилер пайдаланууга берилди. Ал эми социалдык объектилердин саны миңден ашты. Мындан тышкары, жүздөгөн өндүрүш объектилери ишке берилүүдө.
Курулуштун сапатын көзөмөлдөөнү күчөтүү үчүн акыркы жылдары бир топ реформаларды жүргүзүп жатабыз. Бул иштер лицензия берүү тартибинен тартып, техникалык көзөмөл жүргүзгөн адистердин ишине чейин камтыйт. Кызматкерлерди заманбап электрондук шаймандар менен камсыздап, кымбат баалуу жабдууларды сатып алып берип жатабыз. Азыр жаңы лабораториябыз бар. Материалдык-техникалык камсыздоо системасы жаңыланды. Жалпылап айтканда, бир топ реформалар ишке ашырылды.
– Сиз курулуш компанияларына лицензия берүү тартибин өзгөртүү аркылуу башаламан курулуштарды токтотуп, тармакты иретке келтирүү ниетиңизди билдирип келгенсиз. Бир катар компаниялардын лицензиялары токтотулуп, айрымдары жокко чыгарылды. Бирок ага карабастан олуттуу өзгөрүү байкалбай жаткандай сезилет. Бул жаатта эмне өзгөрдү?
– Бүгүнкү күндө курулуш лицензиясын алуу минималдуу бюрократиялык жол-жоболор менен жүргүзүлөт. Себеби мурда талап кылынган 26 документтин тогузу гана калтырылды. Ал документтерди алуу да татаал эмес.
Мурда лицензия алууда мамлекеттик алым бир миң сом болсо, азыр ал 1,5 миллион сомго чейин көтөрүлдү. Андан түшкөн каражат мамлекеттик бюджетке которулат.
Мындан тышкары, лицензия берүү процесси толугу менен электрондоштурулган.
Ошол эле учурда мурда чоң көйгөйгө айланган чет элдик курулуш компанияларынын Кыргызстандагы ишмердүүлүгү тууралуу да айткым келет. Алар биздин өлкөдө иш алып баруу үчүн лицензия сатып алууга аргасыз болуп келишкен.
Тилекке каршы, 2024-жылга чейин бизде башка мамлекеттердин лицензияларын же күбөлүктөрүн таануу механизмдери мыйзамда каралган эмес. Биз бул тармакты жаңыладык.
Мисалы, Орусияда алган лицензиясы менен ири компания келсе, биз анын документтерин текшерип, тиешелүү төлөмдөрүн төлөтүп, Кыргызстандын аймагында иш алып баруусуна шарт түзүп беребиз.
Азыр Кыргызстанга Кытай, Казакстан, Өзбекстан, Орусиядан келген 50дөн ашык компания бар. Алардын келиши менен катар эле дасыккан адистер, жаңы технологиялар да Кыргызстандын курулуш тармагына тартылууда. Азыр мисалы Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолунда 20дай чет элдик компания иштеп жатат. Бишкекте болсо "Тянь-Шань", "Нео Сити" деген турак жай комплекстерин Кытай компаниялары салып жатса, Нарын менен Ысык-Көлдө да ушундай эле мекемелер иш алып барууда. Биз мындан кандайдыр бир коркунуч издебегенибиз туура. Маселен Кытай Кыргызстандан жүздөгөн жылдар алдыда, алардын технологиясы өнүккөн, биз ошону алып келишибиз керек. Темирден тургузулган курулуш Кыргызстанда буга чейин жок эле, азыр Кытайлар бул тажрыйбаны киргизди.
Ал эми лицензия маселеси бизде бир 90% иретке келтирилди. Акыркы учурда менин кол тамгам коюлуп берилген лицензиялардын айрымдарын да сатыкка чыгарууга аракет кылышты. Бирок бирөөдөн сатып алганча, Курулуш министрлигинин өзүнөн алган жеңил. Эгер буга чейин 1,5 миң лицензия берилген болсо, биз алардын 700гө жакынын жокко чыгардык, алар иштебеген компаниялар болгон. Биз эми дагы бир механизм киргизип атабыз. Салык кызматы менен бирге иштеп, колунда лицензия бар курулуш мекемелеринин салык төлөмдөрүн карап атабыз.
- Өткөн аптанын эле этегинде Бишкекте бир эмес үч турак жай комплексин салып келатып, бирок беш жылдан бери курулуш иштерин бүтүрбөй жаткан "Ханстрой" (Брэнд Хаус) компаниясына нааразы болгондор президентке кайрылды. Андан мурун ошол эле "Дөөлөт курулушка" жана башкаларга нааразылар топтолуп сизге да келип жатты. Азыр Бишкек менен Ош шаарларында канча мыйзамсыз же курулушу токтоп турган объект бар? Алардын кийинкиси кандай болот?
- 2023-жылдын аягында биз бардык курулуштарды карап чыгып, алардын ичинен 200дөн ашыгы ара жолдо калганын аныктаганбыз.
Азыр 150гө жакынынын маселесин чечип, турак жай ээлерине тиешелүү документтерин тапшырдык. Алардын 80ден ашыгы акыркы бир жылда мыйзамдаштырылды.
Бирок бул маселе толук токтогон жок. Тескерисинче, туура эмес салынган, токтоп калган же аягына чыкпай калган жаңы курулуштар улам аныкталып жатат.
Айрым учурларда батир ээлери өздөрү аракет кылып, курулуш иштерин бүтүргөн болсо, айрым объектилерди биз кийлигишип аягына чыгарттык.
Азыр биздин тизмеде мурда көз жаздымда калган же эсепке алынбай калган 50дөн ашык объект бар. Алардын 20сынын маселесин ушул айдын ичинде чечебиз.
«Дөөлөт Курулуш» компаниясынын 1400 үлүшчүсү бар. Алар акчасын төлөгөнү менен курулуш аягына чыккан эмес.
Биз ал жерге 25 миллион долларлык инвестиция тарттык. Азыр курулуш иштери жүрүп жатат. «Дөөлөт Курулуш» толугу менен мамлекеттик башкарууга өткөн мекеме болуп калды.
Убагында шылуундукка жана каражатты дайынсыз пайдаланууга байланыштуу маселелер жаралгандыктан учурда аудит жүргүзүп жатабыз.
Буюрса, объектти келерки жылы пайдаланууга беребиз.
Ал эми сиз айтып жаткан «Ханстрой» («Брэнд Хаус») азыр камакта отурган Эмил Жусупов ээлик кылган «Эмакомдун» туунду компаниясы.
Бул компания убагында курулуш иштерин туура эмес, мыйзамсыз жана тийиштүү каржылык документтери жок баштаган.
Ошто да 3-4 объектиси бар болчу. Алардын айрымдарынын маселесин чечтик. Калгандары каржылык тоскоолдуктардан улам ордунан жылбай турат.
Мына эми биз «Дөөлөт Курулушту» мамлекеттик башкарууга алдык, 1-2 ай иштеп көрөбүз. Эгер аны жакшы жыйынтыкка чыгара алсак, анда ушундай эле маселеси бар башка компанияларды да башкарууга алышыбыз мүмкүн.
– Кызыкчылыктардын кагылышы болуп калбайбы? Маселен, Курулуш министрлиги объектилердин туура же туура эмес салынып жатканына көз салып, башаламан курулуштарды токтотуп, коррупцияны болтурбоого аракет кылган орган да. Эгер министрлик курулуш иштеринин өзүнө аралашып калса, бул коммерциялык кызыкчылык болуп кетпейби?
– Биз мамлекеттик башкарууга алгандан кийин негизги максатыбыз жана президент Жапаровдун талабы – ара жолдо калган үлүшчүлөрдүн маселесин чечип берүү.
Биздин ал жерде кызыкчылыгыбыз же пайда көрүү максатыбыз жок. Болгону банкрот болуп калган компаниялардын ишин ордунан жылдырып, үлүшчүлөрдүн маселесин чечүүгө аракет кылып жатабыз.
Албетте, мамлекеттик орган жеке бизнеске кийлигише албайт. Бирок бул аргасыздан болуп жаткан иш.
Ошондуктан «Дөөлөт Курулуштун» мисалы жакшы натыйжа берсе, башка токтоп калган курулуштардын маселеси да чечилиши мүмкүн. Жетекчилерине болсо бара албайбыз, ал жеке бизнес.
Айтор, бул прецедент болбошу керек. Бардык компаниялар ошого көнүп калбашы керек.
Себеби биздин ички да, тышкы да инвесторлор мамлекеттик башкарууга алып жатканыбызды көрүп, «мамлекет каалаган учурда алып коё алат турбайбы» деген ойдо калбашы керек. Бул биздин эң акыркы кадамыбыз болушу зарыл.
Азыр курулуштун өз наркы 800 долларды түзөт. Үч-төрт жылдан бери үйүнө жете албай жүргөндөр болсо убагында 450 доллардан алганын айтып жатышат.
Бирок бул баага токтоп калган үйдү бүтүрүү кыйын, дээрлик мүмкүн эмес.
Ошол эле учурда бул жерде үлүшчүлөрдүн күнөөсү жок экенин да билип жатабыз. Четинен кандайдыр бир механизмдерин табарбыз.
– Ушундай учурда үйүн же акчасын кайтарып ала албай ара жолдо калган катардагы жарандардын укугу кандай корголот? Кандайдыр бир жаңы механизм киргизилгенби? Качан үй алып жаткандардын укугу толук коргоого алынат? Кепилдик болобу?
– 2024-жылдан тартып курулуш объектисин баштар алдында ар бир компаниянын банктык эсебинде 100 млн сомдук уставдык капиталы болушу керек деген механизмди киргизгенбиз.
Бул каражатты пайдаланууга болбойт. Эгер курулуш аягына чыкпай токтоп калса же соттук териштирүүлөр жаралса, ал акча үлүшчүлөргө кайра кайтарып берүү үчүн кепилдик катары турушу керек.
Экинчиден, документтештирүүнү электрондук форматка өткөрүп, ачык-айкындуулукка жеттик.
Ар бир курулуштун мыйзамдуулугун текшерүү үчүн QR-код берилет. Эгер тигил же бул объекттин QR-коду жок болсо, ал курулуш мыйзамсыз дегенди билдирет.
Тагыраагы, QR-коду бар объекттин техникалык паспорту бар.
Бул жаңылануунун аркасында арыз менен кайрылгандардын саны кескин азайды. Азыр жарандар телефон аркылуу эле өз алдынча мыйзамдуулугун текшерип жатышат.
– Мамлекеттик курулушта коррупция жоюлдубу? Буга чейин «Бишкек арена» баш болгон ири долбоорлор боюнча алгач бир сумма айтылып, кийин ал миллиондогон долларга көбөйгөнү коомчулукта шек жараткан.
– Башында 60 миллион доллар деп айтылып калган экен. Бирок бул жерде эске ала турган жагдай бар. Ал кезде чакан эле стадион курулат деп пландалган.
Азыркы турган стадионду 60 млн долларга куруу мүмкүн эмес. Жаркыраган имарат эң ири инфраструктуралык объект болуп турат.
Буга туура мамиле жасап, башка мамлекеттер мындай курулуштарды канча каражатка салып жатканын да карап көрсөк болот.
Азыр 300 млн доллардан ашык каражат тууралуу айтылып жатат. Бирок комиссия ишин жыйынтыктай элек. Алар бардыгын эсептеп чыгып, жыйынтыктагандан кийин баары ачык айтылат.
«Бишкек аренаны» курууда Кытай менен Европанын тажрыйбасы колдонулуп, жаңы технологиялар киргизилген.
Себеби Кыргызстан сейсмикалык жактан активдүү аймакта жайгашкандыктан ар бир жагдайды эске алышыбыз керек болду.
Абдан машакаттуу иштер аткарылды.
– Эмне үчүн курулуш бүткөндөн кийин гана анын наркы эсептелип жатат? Адатта башында сметалык баа эсептелип, андан кийин гана иш башталат да?
– Мындай объектилердин сметалык долбоорун даярдап чыгууга кеминде эки жыл керектелет. Андай болсо курулушту биз жаңы гана баштап жаткан болмокпуз.
Ошондуктан долбоорлоону да, курулушту да бир убакта алып бардык (параллелдүү долбоорлоо). Ошол себептен сметасы аягында эсептелип жатат.
Биз бул кадамга барууга аргасыз болдук, болбосо жетишпей калмакпыз. Калкыбыз «бизге чоң стадион керек» деген талап койгондуктан, президент бул кадамга барууга уруксат берген.
– Жер титирөө коркунучу бар өлкөдө курулуштун сапаты жана коопсуздугу өзгөчө маанилүү. Министрлик бүгүн жаңы курулуп жаткан көп кабаттуу үйлөрдүн сейсмикалык талаптарга жооп берерине кандай кепилдик бере алат?
– Толук кепилдик бере алабыз. Себеби бүгүнкү күндө курулушка коюлган талаптар өтө катаал.
Ошол эле техникалык көзөмөл жүргүзгөн адистерибиз жана инспекторлорубуз да электрондук форматка өткөн. Биз алардын кандай текшерүү иштерин жүргүзүп жатканын онлайн көзөмөлдөй алабыз. Бул үчүн өзүнчө чоң башкармалык ачылган.
Андан тышкары, көрсөтүлгөн долбоор менен курулуштун дал келүүсү текшерилет. Курулуштун ар бир этабын инспекторлор көзөмөлдөп турушат. Ошонун негизинде гана бүткөн курулуш кабыл алынат.
Мындан тышкары, бизде «запас прочности» деген түшүнүк бар. Ар бир долбоорлоочу адис кийинки жоопкерчилигин эске алуу менен ишти дыкат аткарат.
Бизде арматурага коюлган эң төмөнкү талап - ал кеминде 500 деген маркада болушу керек. Курулушка болгон талап өтө катуу. Муну башка өлкөлөрдөн келген компаниялардын өкүлдөрү да белгилеп жашытат.
Өзгөчө акыркы жылдары көп салынып жаткан мектептерде арматура абдан көп колдонулууда.
– Бишкекте курулуш көбөйүп жатат, бирок, ошол эле учурда, жол, суу, канализация, электр энергиясы, мектеп жана бала бакча сыяктуу инфраструктурага байланыштуу көйгөйлөр да айтылууда. Курулушка уруксат берип жатканда инфраструктуранын мүмкүнчүлүгү кандай эсепке алынат? Бишкектин четиндеги Ак-Ордо конушундагы мектепте, мисалы, балдар бир эмес, төрт нөөмөттө окууга мажбур.
– Ак-Ордо конушундагы мектеп, бала бакча жана ооруканаларды Курулуш министрлиги салып жатат.
Бүгүнкү күндө бир мектептин, эки бала бакчанын жана бир оорукананын курулушу жүрүүдө.
Ушул жылдын ноябрь айында 750 орундуу мектеп толук бүтүп, пайдаланууга берилет.
Ал жерде мурда такыр мектеп болгон эмес. Сиз айтып жаткан мектепте 4,5 миң бала окуп жатат. Алардын ата-энелери мурда балдарын башка мектептерге ташып барып жүрүшсө, азыр үйүнүн жанында окуп жатышат.
Буюрса, мен айтып жаткан 750 орундуу билим уясы бүтсө, азыркы мектептин жүгү жеңилдеп, окуучулардын тең жарымы жаңы мектепке көчөт.
Инфраструктуралык объектилерди куруу боюнча өлкө жетекчилигинен быйыл тапшырма түшкөн. Ага ылайык, Бишкекте 20, Ошто 10, Манас шаарында 6 мектепти капиталдык салымдар беренесинен сырткары өзүнчө фонд аркылуу куруу керектиги айтылган.
Азыр биз ошол мектептердин 17син ишке берүү алдында турабыз. Алардын ичинен Бишкекте 10, Манас шаарында 3 жана Ошто 2 мектеп бар.
– Реновация боюнча «жер тар, эски үйлөрдү бузуп, ордуна жаңысын куруу керек» деген позицияңызды билдиргенсиз. «Азаттыкка» соңку маегиңизде да анын жоболору даяр болуп калганын айткансыз. Ошол эски үй жашоочуларынын укугу, компенсациясы жана жаңы батир алуу кепилдиги мыйзамда кандай корголот? Бул жаатта иш кандай жүрүп жатат? Реновация башталса анын каржылык жүгү кандай болот?
– Азыр реновация такыр баштала элек деп айта албайбыз. Себеби жеке компаниялар эски үйлөрдү сатып алып, ордуна көп кабаттуу үйлөрдү салып жатышат.
Биз болгону буга мыйзам аркылуу кепилдик бере турган механизмди иштеп чыгышыбыз керек.
Бул иш дароо башталып кетпейт. Биз азыр талкуу жүргүзүп жатабыз. Алар бүткөндөн кийин өкмөткө, андан ары парламентке киргизебиз.
Негизги маселе – мамлекеттик органдар реновацияны кантип көзөмөлдөй алат деген суроо. Ар бир шаар ар кандай сунуштарды берип жатат, биздин да сунуштарыбыз бар.
Бирок баарына ылайык келе турган бирдиктүү механизм иштелип чыгышы керек болот. Мунун өзүнүн тартиби жана оорчулуктары бар экен.
Бул жерде менден да кемчилик кетти. Бул тармактагы айрым оорчулуктарды толук эске албай калыптырмын. Бирок иш токтогон жок, аракет көрүлүп жатат.
– Быйыл Эгемендик күнү Талас шаарында белгиленди. Ага карата бир катар курулуш жүрүп, сиз бул аймакка тез-тез каттап турдуңуз. Ошол учурда сиз менен куруучулар ортосунда чыккан чырдан кийин Министрлер кабинетинин төрагасы сизге сөгүш жарыялаган. Ал чыр эмнеден улам чыккан?
– Ал жерде чыр чыккан, туура. Мен ал окуяны мойнума алам жана ал үчүн тиешелүү адамдардан кечирим сурайм.
Бул окуя үчүн жетекчиликтен сөгүш алдым. Эми, адам болгондон кийин, кемчилик кетпей койбойт экен.
Ал маселе азыр жабылган.
Окуянын себеби – менин курулуш иштериндеги кемчиликтерим жана чыр-чатакка алып келген кемчиликтерим болду.
Ар бир адамдын тилин табуу да оңой эмес. Бирок мамлекеттик кызматкер катары аларга туура мамиле кылууга аракет кылып жатам.
Айрымдар мыйзамсыз иштерге да барып жатканын жашырбайм. Башкалары болсо жаман сөз айтып, түрдүү маселелерди жаратышат. Кээ бирлери айтылган сынды кабыл алгысы келбей, түшүнүүгө да аракет кылбайт. Айрымдары болсо акчанын гана башын ойлоп, пайда көрүүнүн аракетинде болот.
– Сизди мактаган да, сындаган да билдирүүлөр, видеолор жана социалдык тармактардагы пикирлер соңку учурда көп болуп жатат. Алардын арасында сиз кызматтык ыйгарым укуктарыңыздан аша чаап жатканыңыз, реалдуу иштерди жасабай эле көбүнчө пиар менен алек болуп жатканыңыз тууралуу да сөздөр айтылууда. Мисалы, МИК куруп жаткан үйлөрдүн айланасындагы унаа токтотуучу жайлардын жоктугу... Ал тургай сөгүш да алгансыз. Бул окуя боюнча эмне дейсиз?
– МИК боюнча жаралган маселеде мен оюмду туура эмес жеткирип алыпмын. Ал үчүн кечирим сурайм. Бул боюнча да эскертүү алгам.
Мындай окуялардын кайталанбашына аракет кылам. Эми ушул үйлөрдүн унаа токтотуучу жайларына байланыштуу маселе жолго салынып, бир нукка түшөт.
– Сиздин башка мамлекеттик кызматка өтөрүңүз тууралуу акыркы убакта ар кандай кептер айтылып жатат. Башка кызмат сунушталдыбы?
– Мага башка кызмат сунушталган жок. Кызматтын тагдырын президент чечет, ал кандай десе, мен аны кабыл алууга даярмын.
Бирок башка кызмат сунушталып же мен башка бирөөнүн ордуна барайын деген оюм жок.
Бүгүнкү күндө мен эң жаш министрмин. Ээлеп турган кызматыма, бул тармакты жетектеп, чоң чечимдерди кабыл алып жатканыма сыймыктанам.
Эгер «иште» десе иштей берүүгө, «кет» десе ордумду бошотуп кетүүгө да даярмын.
