Кыргызстан космоско спутник учурду

Кыргызстан 2-октябрда космоско аппарат чыгарган өлкөлөрдүн катарына расмий кошулду. Өлкөдө жасалган «наноспутник» SpaceX ракетасынын борту менен орбитага көтөрүлдү.

Учуруу АКШнын Калифорния штатындагы Ванденберг аскердик-аба базасынан SpaceX компаниясынын Falcon 9 ракета алып жүрүүчүсү аркылуу ишке ашырылганын президенттин басма сөз кызматы билдирди.

Мамлекет башчы Садыр Жапаров АКШдагы иш сапары алкагында Кыргызстандын биринчи улуттук спутнигин учуруу аземине катышты.

Маалыматта айтылгандай, спутник бир ракета алып жүрүүчү менен учурулган космостук аппараттар тобунун курамында орбитага чыгарылды. Аны учуруу Кыргызстандын жана Бириккен Араб Эмираттарынын биргелешкен ишинин натыйжасы болду. Спутникти Бишкек шаарында жайгашкан Башкаруу борборунан ишке ашырылат.

"Спутниктин учурулушу Кыргызстан үчүн ар кандай тармактарда космостук маалыматтарды пайдалануунун жаңы мүмкүнчүлүктөрүн ачат. Алынган маалыматтар айыл чарба жерлерине, мөңгүлөргө, суу объекттерине, токойлорго жана жайыттарга мониторинг жүргүзүүгө, ошондой эле жаратылыш экосистемаларындагы өзгөрүүлөргө көз салууга мүмкүндүк берет. Спутниктен алынган маалыматтар жер казынасын мыйзамсыз пайдалануу фактыларын, уруксатсыз таштанды төгүүчү жайларды жана булгануунун башка булактарын аныктоо, ошондой эле логистикалык каттамдарды оптималдаштыруу үчүн колдонулат", - деп билдирди президенттин басма сөз кызматы.

Спутниктик технологиялар жаратылыш коркунучтарына мониторинг жүргүзүү жана аларды эрте аныктоо үчүн өзгөчө мааниге ээ болору белгиленди. Алынган маалыматтар кургакчылыктын, суу ташкындарынын, жер көчкүлөрдүн, селдердин жана токой өрттөрүнүн белгилерин ыкчам аныктоого мүмкүндүк берет. Бул өз убагында чара көрүү жана мүмкүн болуучу зыянды азайтуу үчүн кошумча мүмкүнчүлүктөрдү түзөт.

Мамлекет башчынын басма сөз кызматы белгилегендей, келечекте спутниктен алынган маалыматтар мамлекеттик санариптик системалар менен интеграцияланып, мейкиндик карталарын жана аналитикалык моделдерди түзүү үчүн колдонулат. Бул мамлекеттик чечимдерди кабыл алууда, инвестициялык пландаштырууда жана мамлекеттик программалардын аткарылышын көзөмөлдөөдө объективдүү маалыматтарды пайдаланууга мүмкүндүк берет.

Спутниктик маалыматтарды суперкомпьютердик технологиялардын мүмкүнчүлүктөрү менен айкалыштырып пайдалануу Кыргызстандын экономикалык жана жаратылыш ресурстарын кыйла так жана натыйжалуу башкаруу үчүн негиз түзөрү да айтылды.

Долбоор тууралуу маалымат

Кыргызстандын Суу ресурстары, айыл чарба жана кайра иштетүү өнөр жайы министрлигинин 24-сентябрдагы билдирүүсүнө ылайык, көлөмү бир бөлкө нандай болгон спутник айыл чарба өсүмдүктөрүнө байкоо жүргүзүү, табигый кырсыктардын кесепеттерин баалоо жана «кургакчылыктын алгачкы белгилерин аныктоо» үчүн камералардын жана сенсорлордун комплексин колдонот.

Спутниктин баасы болжол менен 10-12 миллион сом деп бааланган. Бирок бул суммага аны АКШга жеткирүү, ракетага интеграциялоо жана космоско учуруу чыгымы киреби же жокпу расмий такталган эмес.

SpaceXтин чакан спутниктерди чогуу учуруучу программасында орбитага 50 килограммга чейинки жүктү жеткирүүнүн базалык баасы 350 миң доллардан башталат. Бирок бул жалпы коммерциялык тариф жана Кыргызстандын беш килограммдык спутнигин учуруу үчүн SpaceXке канча төлөнгөнү ачык жарыяланган жок.

Долбоорду жетектеген «Кыргыз Электроника» технологиялык компаниясынын директору Илья Черныйдын айтымында, салмагы 5 кг болгон космостук аппаратты 10дой кыргызстандык инженер эки жарым жыл бою жасап чыкты. Аппараттын болжолдуу кызмат мөөнөтү 15 жыл. Борбор Азиядагы жергиликтүү маалымат каражаттары анын баасын болжол менен 130 миң доллар деп баалашты.

Кыргызстандын расмий өкүлдөрү аппарат өлкө ичинде чогултулганын кабарлашкан. Черный наноспутниктин ичиндеги «технологиялардын көбү» орусиялык экенин айтып, муну «бардыгын нөлдөн баштап иштеп чыгууга 5-10 жыл кетери» менен түшүндүрдү.

Кыргыз спутнигинин Калифорниядан орбитага учурулушу Борбор Азияда күч алып жаткан космостук атаандаштыктын дагы бир маанилүү этабы болууда.

Борбор Азия аймагы

Борбор Азияда космоско өз спутниктерин чыгаруу тажрыйбасы буга чейин да болгон.

Кыргызстандын азыркы аппаратынын өзгөчөлүгү анын өлкө ичинде иштелип чыгып, чогултулганы.

Казакстан 2006-жылы алгачкы KazSat-1 байланыш спутнигин учурган. Андан кийин өлкө байланыш жана Жерди байкоочу бир нече аппаратты орбитага чыгарды.

Түркмөнстандын биринчи улуттук байланыш спутниги TurkmenAlem 52.0E 2015-жылы Falcon 9 ракетасы менен космоско чыгарылган. Салмагы 4,7 тоннадан ашкан аппаратты Франциянын Thales Alenia Space компаниясы жасаган.

Өзбекстан да өзүнүн биринчи илимий спутнигин түзүү боюнча иш жүргүзүп жатат. Август айында Өзбекстан орбитага Кытайда жасалган спутникти учурган. Анын курамында «Өзбеккосмос» агенттигинин адистери иштеп чыккан жасалма интеллект модулу бар экени айтылган. Мындан тышкары, Ташкент 2028-жылга чейин өзүнүн спутнигин чыгарууну пландап жатканын жарыялаган.

Казакстандын азыркы тапта орбитада өзүндө өндүрүлгөн бир нече спутниги бар. Сентябрь айында өлкө «Жерге байкоо жүргүзүүчү тогуз спутниктен турган эл аралык топ түзүү» планын жарыялаган. Ага Монголия, Конго Республикасы жана Нигерия берген спутниктерди киргизүү пландалууда.

Англиядагы Эксетер университетинин Борбор Азия боюнча эксперти Нелли Бекус "Эркин Европа/Азаттык" радиосуна курган маегинде жеке космостук инфраструктурасын түзө алган мамлекеттер үчүн мындай аракеттер жана чыгымдар улуттук коопсуздук жагынан өзүн актай турганын айткан.

«Акыркы жылдары дүйнө жүзүндө геосаясий чыңалуу күчөгөн сайын жергиликтүү адистер башкарган спутниктик маалыматтарга эркин жетүү мамлекеттик коопсуздук үчүн барган сайын маанилүү болуп калды», - деген ал.

Бекустун айтымында, «космостук мүмкүнчүлүктөр көптөн бери өнүккөн мамлекеттүүлүктүн белгиси катары кабыл алынып, өлкөнүн технологиялык дараметин жана дүйнөлүк аренадагы ордун көрсөтүп келет».

Батыштагы айрым талдоочулар авторитардык өкмөттөр өлкөсүндө жарандык башаламандык чыгып кетсе байланыш каражаттарын көзөмөлдөп же өчүрүп коюу мүмкүнчүлүгүнө ээ болууга кызыкдар экенин белгилешет.

Казакстан 2022-жылдын башындагы кандуу "Каңтар окуясында" интернетти бир нече күнгө өчүргөн. Ал эми Өзбекстан 2028-жылга пландалган өзүнүн спутниги өлкөгө «эгемен жана объективдүү маалымат булагын» камсыздай турганын билдирген.

Казакстан айыл жергесиндеги калкка Starlink кызматын киргизүү тууралуу сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп жатканда Илон Масктын SpaceX компаниясы менен мамиле туңгуюкка кептелген. Буга Казакстандын спутниктерге сигнал жөнөтүп жана кабыл алган жер үстүндөгү байланыш станцияларын өлкө ичинде куруу талабы себеп болгон. Мындай шарт Астанага байланыш инфраструктурасын өз көзөмөлүндө кармоого мүмкүндүк бермек.

Макаланын англис тилиндеги түп нускасы бул жерде

Армияда бир жылдай кызмат өтөгөн 14 аскердин өмүрүн алган каргашадан үч күн өткөндөн кийин Казакстандын президенти Касым-Жомарт Токаев коргоо министри Даурен Косановду кызматтан бошотту. Анын ордуна буга чейин армиянын Атайын күчтөрүн жетектеген Айдос Мырзахметов дайындалды.

Бир күн мурда Коргоо министрлигин комплекстүү текшерүү үчүн комиссия түзүлгөн. Ага башка маселелер менен катар аскердик түзүмдөрдү каржылык жана материалдык-техникалык жактан камсыздоону ар тараптуу иликтөө милдети да жүктөлгөн. Комиссия алгачкы жыйынтыгын жети күндүн ичинде жарыялоого тийиш. Жекшемби күнү Жогорку аудитордук палата да Коргоо министрлигин текшере баштаганын билдирди.

Атайын машыгуу учурунда курман болгон жоокерлерге мамлекеттик сыйлыктар ыйгарылды. Олжас Мухтар уулу II даражадагы "Айбын" ордени менен сыйланды. Дагы 13 аскерге III даражадагы "Айбын" ордени ыйгарылды.

Мындан тышкары, президент Токаев аман калган үч жоокерди кызматтык милдетин аткаруудагы каармандыгы үчүн "Эрдик" медалы менен сыйлады.

Дагы караңыз

Каспийде каза болгон аскерлерге мамлекеттик сыйлык ыйгарылды

Социалдык тармактарда эксперттер менен адистер Каспийдеги трагедиянын себептери менен кесепеттерин, ошондой эле мындай кырсык дагы кайталанбашы үчүн кандай чараларды көрүү зарыл экенин талкуулай баштады. Алар министрди алмаштыруу жана жаңы түзүлгөн комиссия боюнча да ойлорун бөлүштү.

"Жаңы Казакстандагы" бешинчи министр

Мурдагы дипломат Казбек Бейсебаев соңку төрт жылда коргоо министри бешинчи жолу алмашып жатканын белгилеп, жетекчилердин бат-бат алмашуусу аскердик мекеменин ишинде көйгөйлөр көптүгүнөн кабар берерин жазды.

Аскердик эксперт Амангелди Курмет уулу министрди алмаштыруу коргонуу тармагында жылдар бою топтолгон маселелерди чече алабы деген суроого жооп издеген. Анын пикиринде, түзүлгөн комиссия кеминде бир жыл иштеп, ишти ийне-жибине чейин иликтеп чыгышы абзел.

"Армиядагы кемчиликтер министрдин алмашуусу менен эле жоюлбайт. Президенттин жарлыгы менен түзүлгөн комиссия бир катар көйгөйлөрдүн бетин ачышы мүмкүн, бирок баарын эмес. Анткени ал өтө чукул график менен иштеп жатат жана негизинен Коргоо министрлигинин абалын текшерет. Бул болсо бир гана багыт.

Чындыгында, өлкөдөгү бардык аскердик түзүмдөрдө көйгөйлөр бар. Ошондуктан президенттин алдында аскер бөлүктөрүн каалаган убакта текшерүүгө укуктуу атайын комиссия түзүлүп, жок дегенде бир жыл иштеши керек деп эсептейм. Ал комиссия армияны да, Улуттук гвардияны да, Чек ара кызматын да кылдат текшерүүгө тийиш.

Анткени бардык аскердик түзүмдөрдө өзгөчө кырдаалдар жана адам өлүмү катталган. Эскирген техника, жоопкерчилиги төмөн адистер бардык жерде кездешет. Адам өмүрү эң жогорку баалуулук экенин түшүнгөн жоопкерчилик көпчүлүк учурда жетишсиз", - деп жазды эксперт.

Журналист Ирина Петрушова болсо мындай пикирин билдирди:

"Маселе өлкөдө иш жүзүндө кесипкөй адистер дээрлик калбаганына байланыштуу. Андай адистер азыркы бийликке толук ишенбейт. Кызматка кесипкөйлүгү үчүн эмес, бийликке берилгендиги үчүн дайындалат. Тагыраагы, принциптерине жана абийирине карабайт, кандай буйрук түшсө дагы аны аткарууга даяр болгону үчүн кызмат алат".

24-сентябрда Каспий деңизинде аскердик машыгуу учурунда катуу шамалдан улам 17 аскер кызматкери (алгач бийлик 19 деп билдирген, кийин маалымат такталган) сууга чөгүп кеткен. Алардын 14ү курман болуп, үчөө аман калган.

25-сентябрда коңшу өлкөнүн калкы аза күттү.

Окуя боюнча "Кызматтык милдетине кайдыгер мамиле кылуу" жана "Кемени айдоо эрежелерин бузуу" беренелери менен кылмыш иши козголгон. Мекемелер аралык ыкчам тергөө тобу түзүлгөн.

Бул трагедиядан кийин Аскер-деңиз күчтөрүнүн кол башчысынын биринчи орун басары, штабдын башчысы, эки аскер бөлүгүнүн командири, деңиз жөө аскерлер ротасынын командири жана "Кайсар" бөлүгүнүн командири болуп, жалпысынан беш адам кармалган.

Дагы караңыз

"Машыгуу учурунда 14 аскер каза болду". Казакстан аза күтүүдө

"Эмне үчүн командир тапшырманы коопсуздуктан өйдө коет?"

Саясат таануучу Досым Сатпаев эгер тергөө органдары офицерлердин шалаакылыгын аныктаса, анда омоктуу суроо жараларын белгиледи:

"Командир эмне үчүн машыгууда тапшырма аткарууну аскерлердин коопсуздугунан өйдө койду?"

Серепчи чечимдер кандай тартипте кабыл алынганын дагы тактоо зарыл экенин белгилейт:

• Аба ырайын жана иш шарттарына ким баа берген?
• Машыгууну улантуу чечимин ким кабыл алган?
• Куткаруу кызматы канчалык деңгээлде даяр болгон?
• Сууда коргоочу күрмөлөрдү кийишкенби?
• Коопсуздук боюнча колдонулчу процедуралар эмнеге натыйжасыз болуп чыккан?

"Жалпысынан бул машыгуулардын канчалык зарыл болгону да маанилүү суроо. Эгер алар жөн гана отчет берүү үчүн өткөрүлгөн болсо анда бул жасалмалуулуктай сезилет. Эгер биздин генералдар өткөн доордогу согуштарга даярданып, азыркы согуш жүргүзүү ыкмалары тез өзгөрүп жатканын эске алышпаса, анда бул дагы жасалмалуулук болуп калат. Мындай учурда Коргоо министрлигине олуттуу суроолор жаралат", - деп жазды ал.

Сатпаевдин пикиринде, заманбап армияда кооптуу операцияны ички тартиптик жазага кабылабыз деген коркунучка карабай токтото ала турган механизмдер болушу керек.

"Мындай кырсык кайталанбашы үчүн бир гана жаза чегерүү жетишсиз. Бизге адамдын коопсуздугу абсолюттук артыкчылык деп караган система керек.

Ар бир аскердик машыгуунун алдында тобокелдикти ар тараптан анализдөө зарыл. Кооптуу жагдай жаралганда операцияны дароо токтотуунун так критерийлери болушу керек. Бул эрежелерди бузган командирлердин жеке жоопкерчилигин карап, куткаруучулардын даярдыгы такай текшерилип, кемчиликтер жөнүндө билдиргендерди коргой турган механизм түзүлүшү зарыл.

Бул трагедиянын бир сабагы - жоокер окуу программасын аткаруу үчүн колдонулуучу материал эмес. Армия адам өмүрү план аткаруу көрсөткүчүнүн бир бөлүгүнө айланган система болбошу керек. Аскердик тартип буйрукту аңдабай туруп аткаруудан эмес, ал буйрукту берген адамдын толук жоопкерчилигинен башталат", - деп жыйынтыктады саясат таануучу.