Борбор Азия

• Астана Москванын аларды экстрадициялоо тууралуу өтүнүчүн жактырды. Муну менен казак бийлиги аларга башкалка берүүдөн баш тартты.
• Мовлаев айласы кеткен кадамга барып, өз өмүрүнө кол салды.
• Жүздөгөн укук коргоочулар активисттерди мекенине өткөрбөөгө Астананы чакырып, ал жакта аларды кыйнап, өлтүрүп коюшу ыктымал деп кооптонушууда.

Абактагы Мансур Мовлаев азыр Орусияга экстрадиция болуудан кооптонуп жатканын анын адвокаты Елена Жигаленок билдирди.

Жакында адвокат шаар четиндеги тергөө абагында кармалып турган Мовлаев менен жолуккан. Буга чейин чечен активисти өзүнө кол салууга эки жолу аракет кылган.

Анын алдындагы катында Мовлаев "адилетсиздиктен чарчаганын" жазган:

"Сот да, прокуратура да бизди укпай жатат", - деген ал.

Жигаленоктун айтымында, аны Орусияга өткөрүп берүү коркунучу күчтүү. 10-сентябрда кассациялык сот чечен активистинин Казакстандан башпаанек алуу өтүнүчүн канааттандырган эмес.

Адвокат Жогорку сотко арызданып, Башкы прокуратурага да кат жолдогон. Анда чечимди жокко чыгарууну өтүнгөн, экстрадиция болгон учурда активисттин өмүрүнө коркунуч жараларын белгилеген.

"Азыр үмүт эл аралык коомчулукта, укук коргоо уюмдарында, элчиликтерде. Бардык жерге кайрылабыз", - деди Жигаленок.

Мансур Мовлаев ким?

Мансур Мовлаев "Чеченэнерго" энергетикалык камсыздоо компаниясында инженер болуп иштеген. Спортко кызыгып, тхэквондо менен машыккан.

Укук коргоочулар негиздеген "Кавказский узел" басылмасынын маалыматына караганда, Мовлаев чет өлкөлөрдөгү чечен оппозициялык топтору менен жашыруун кызматташып, аларга Чеченстандагы адам уурдоолор, кыйноолор жана жасалма кылмыш иштери тууралуу маалыматтарды берип турган.

2020-жылы күч түзүмдөрүнүн кызматкерлери анын ким экенин аныктап, ага карата баңгизатка байланыштуу иш боюнча айып тагышкан. Укук коргоо уюмдары бул ишти "токулган" деп эсептешет.

2022-жылы ал мөөнөтүнөн мурда шарттуу түрдө эркиндикке чыккан. Бирок көп өтпөй кайра уурдалып, камалган.

Мовлаев качып кетүүгө жетишип, Кыргызстанга келген. 2023-жылы Мовлаевге “мамлекеттик чек арадан мыйзамсыз өткөн” деген айып тагылып, ошол жылы 4-октябрда Бишкектин Биринчи Май райондук сотунун чечими менен алты айга эркинен ажыратылып, өлкөдөн чыгарылмай болгон. Кийин анын Кыргызстандан чыгып кеткени белгилүү болгон.

Кыргызстандан кийин ал Казакстанга барып, ал жерде бир жылдан ашык убакыт башка ысым менен жашаган. 2025-жылдын май айында Мовлаев Орусия тарабынан издөөгө жарыяланган адам катары кармалган. Ошондон бери ал Алматыда тергөө абагында отурат.

Казакстан башпаанек берген жок. Чеченстандагы кысым-басым

Казакстандагы тергөө абагынан Мансур Мовлаев өзүнө башпаанек берүү өтүнүчүн берген. 2025-жылдын аягында казак тарап анын суранычын четке каккан. Астана анын иши башпаанек берүү талаптарына ылайык келбейт деген жүйө келтирген.

2026-жылдын январында Казакстандын Башкы прокуратурасы Орусиянын Мовлаевди экстрадициялоо тууралуу өтүнүчүн канааттандырган.

Бирок 2026-жылдын февралында БУУнун Адам укуктары боюнча комитети Казакстанга Мовлаевди экстрадициялоого тыюу салган. Мындай чечим юрист Вадим Дроздов анын атынан арыз жөнөткөндөн кийин кабыл алынган. Анда активистти Орусияга өткөрүп берүү Казакстандын эл аралык милдеттенмелерине каршы келери белгиленген.

Көп өтпөй Казакстандын Жогорку соту экстрадициялоо жараянын убактылуу токтоткон. Бирок Мовлаев камакта калган. Ал быйыл май айында да, экстрадициялык камактын 12 айлык мөөнөтү аяктагандан кийин да бошотулган эмес.

Активисттин адвокаттары эмне үчүн ал бошотулбай жатат деген суроо көтөрүшкөн. Алар буга чейин ушундай жагдайдагы башка активисттер бир жыл тергөө абагында отургандан кийин эркиндикке чыгып, үчүнчү өлкөлөргө кетүүгө мүмкүнчүлүк алышканын белгилешкен.

Башкы прокуратура 26-майда Мовлаевдин адвокаттарына берген жообунда ал "укуктук коргонуунун бардык жеткиликтүү ички каражаттарын толук колдонуп бүтө элек, анткени Казакстан Республикасында качкын макамын берүүдөн баш тартуу тууралуу ыйгарым укуктуу органдын чечимине каршы соттук даттануу процедурасы аягына чыга элек" деп билдирген.

БУУнун Адам укуктары боюнча комитети Казакстанга өз позициясын билдирүү үчүн 2026-жылдын 24-августуна чейин мөөнөт берген. Бул мөөнөт өтүп кеткенине карабастан, азырынча Казакстандын Мовлаевдин иши боюнча кандай жооп бергени тууралуу маалымат жок.

Ошол эле учурда Казакстандагы соттук жол-жоболор аяктады. Сентябрда кассациялык инстанция Мовлаевге башпаанек берүүдөн баш тартуу тууралуу чечимди күчүндө калтырды. Бул баскычтан кийин Казакстандын ичиндеги укуктук коргонуу мүмкүнчүлүктөрү толугу менен калбады.

Акыркы сот чечиминен беш күн өткөндөн кийин Мансур Мовлаев өз жанын кыюуга аракет кылган.

Казакстандын Ички иштер министрлигине караштуу Жазаларды аткаруу тутуму боюнча комитет бул окуя тууралуу бир жумадан кийин кыскача гана комментарий берди.

"Эки учурда тең аракеттер мекеменин кызматкерлери тарабынан дароо токтотулган. Ага кечиктирилбестен зарыл медициналык жардам көрсөтүлүп, тез жардам чакырылган. Медициналык кароонун жыйынтыгында ооруканага жаткыруунун зарылдыгы аныкталган жок. Анын өмүрүнө жана ден соолугуна эч кандай коркунуч жок", - деп билдиришкен "Азаттык Азияга" аталган комитеттен.

Мекеме окуя боюнча текшерүү жүрүп жатканын да кошумчалаган.

Мовлаев темир тор артында турган учурда Чеченстанда анын жакындарына кысым көрсөтүлүп жатканы тууралуу маалыматтар да бар. Мунун максаты аны мекенине кайтаруу аракети айтылууда. Анын ата-энеси жана бир туугандары буга чейин уурдалган учурлар да болгон.

Мовлаев адвокаты аркылуу билдирүүсүндө коомчулуктагы резонанстан кийин ата-энеси бошотулганын, бирок басым дагы эле уланып жатканын айткан:

"Туугандарымды дайыма полицияга чакырып, мага мекениме кайтып барууга көмөктөшүүгө мажбурлоо үчүн басым көрсөтүп жатышат. Эгер мени экстрадициялашса, туугандарым көргөн басым-кысым түздөн-түз мага каршы колдонулушу мүмкүн деп кооптонуп жатам. Мен 2022-жылы качып кеткенден кийин күч кызматкерлери туугандарымды кармап, менин кайтышымды талап кылып коркутушкан", - деген Мовлаев.

Арзан телефондун уурдоо иши. Юлия Емельянованын тагдыры

Мовлаев өз жанын кыюуга биринчи аракет кылардын алдында калтырган коштошуу катында "жок дегенде Юлияны сактап калгыла" деп жазган. Бул сөз Казакстанда экстрадициялык камакта жаткан орусиялык активист Юлия Емельяновага тиешелүү.

Ал дагы Алматынын четиндеги ошол эле тергөө абагында кармалууда. Емельянова оппозициялык саясатчы, маркум Алексей Навальныйдын Санкт-Петербургдагы штабында иштеген. Emigration for Action жана Just Help долбоорлорунун активисти болгон.

Емельянова 2025-жылдын 31-августунда Алматы аэропортунда кармалган. Ал Грузиядан Вьетнамга Казакстан аркылуу транзиттик каттам менен учуп баратканда Орусия издөөгө жарыялаган адам катары камакка алышкан.

Мекенинде ага 2021-жылы таксисттин баасы 12 миң рубль (болжол менен 143 доллар) турган телефонун уурдаган деген айып коюлган. Емельянова бул айыптоону толугу менен четке кагат.

Укук коргоочулардын айтымында, уурулук тууралуу арыз болжолдуу окуядан бир ай өткөндөн кийин гана жазылган. Ал эми активист телефонду биринчи жолу полиция бөлүмүндө көргөнүн айткан.

Укук коргоочулар бул ишти да жасалма деп эсептешет. Алардын пикиринде, Емельянова орусиялык саясий туткундарга жардам көрсөтүп келген жана анын куугунтукталышы бийликтин анын коомдук ишмердүүлүгү үчүн өч алуусу болушу мүмкүн.

2025-жылдын февралында Казакстандын Башкы прокуратурасы Орусиянын Юлия Емельянованы экстрадициялоо тууралуу өтүнүчүн канааттандырган. Бирок кийинчерээк анын качкын макамын берүү боюнча арызы каралып бүткөнгө чейин экстрадиция токтотулган. Бирок кийинчерээк качкын макамын берүү өтүнүчү четке кагылган.

Бул чечимди сот аркылуу жокко чыгаруу аракетинен майнап чыккан эмес. Быйыл 24-сентябрда Астанадагы административдик иштер боюнча кассациялык сот Юлия Емельяновага башпаанек берүүдөн баш тарткан. Анын Казакстандагы адвокаты Искандер Алимбаев бул чечимди Жогорку сотко даттанууну көздөп жатканын билдирген.

Адвокат Вадим Дроздов Юлия Емельяновга байланыштуу да БУУнун Адам укуктары боюнча комитетине арыз жолдогон. Ошондой эле ал шашылыш коргоо чараларын колдонууну суранып, комитеттен Казакстанга Емельянованы даттануу каралып бүткөнгө чейин Орусияга экстрадициялоого, депортациялоого же башка жол менен өткөрүп берүүгө тыюу салууну өтүнгөн.

Даттанууда Дроздов Жарандык жана саясий укуктар жөнүндө эл аралык пакттын 6-беренесинин (жашоого укук), 7-беренесинин (кыйноолорго жана ырайымсыз мамилеге тыюу салуу), 9-беренесинин (эркинен негизсиз ажыратууга тыюу салуу) жана 14-беренеси (адилеттүү соттук териштирүүгө укук) бузулуу коркунучу бар экенин белгилеген.

"Кассациялык өндүрүш аяктагандан кийин Юлия Емельянованын экстрадицияланышына тоскоол боло турган ички укуктук механизмдер калган жок. Ошондуктан биз БУУнун Адам укуктары боюнча комитетине шашылыш чараларды көрүү өтүнүчү менен кайрылдык. Азыр эң башкысы, комитет коркунучтарды карап чыкканга чейин Юлиянын экстрадицияланышына жол бербөө", - дейт Вадим Дроздов.

Орусиянын өлкөдөн тышкаркы басымы

21-сентябрда БУУнун Орусиядагы адам укуктарынын абалы боюнча атайын баяндамачысы Мариана Кацарова Женевада баяндама жасаган. Документ дээрлик 400 тастыкталган учур боюнча маалыматтарга негизделген.

Кацарова Москванын чет өлкөлөрдөгү сынчыларынын куугунтукташын атайын түзүлгөн мамлекеттик стратегия деп атаган. Ал өз баяндамасында Мансур Мовлаевдин ишине өзгөчө токтолгон.

Атайын баяндамачы Чеченстанды "Рамзан Кадыровдун катуу көзөмөлүндөгү мамлекет ичиндеги мамлекет" деп мүнөздөгөн. Ал жерде саясий өлтүрүүлөр, журналисттердин өлтүрүлүшү, дайынсыз жоготуулар, сотсуз жазалоолор, кыйноолор жана чечен полициясы менен коопсуздук күчтөрү тарабынан катаал мамилелер катталганын эске салган. Анын айтымында, мындай аракеттер федералдык бийликтин ачык же үнсүз макулдугу менен жүргөн.

Ушуга байланыштуу атайын баяндамачы Казакстандын бийлигин Мансур Мовлаевди Орусияга экстрадициялоого, депортациялоого же мажбурлап кайтаруунун башка түрүнө жол бербөөгө чакырган.

Кацарова Мовлаевдин иши, ошондой эле Орусиянын талабы менен Борбор Азияда кармалган башка адамдардын абалы аймактагы качкындардын канчалык алсыз экенин көрсөтөрүн белгилеген. Анын пикиринде, бул өлкөлөрдүн Орусия менен укуктук жардам боюнча макулдашууларды улантып жатышы жабырлануучуларды коргоосуз калтырууда.

"Көз карандысыз мамлекеттер шериктештигинин мамлекеттер аралык издөө системасы адамды саясий себептер бар-жогун текшербестен эле издөөдө жүргөндөрдүн тизмесине киргизүүгө жана аны каалаган мүчө мамлекеттин аймагында кармоого мүмкүндүк берет", - деген Кацарова.

Ал дал ушул механизмдер Мовлаев менен Емельянованы кармоодо колдонулганын белгилеген.

Астана Кацарованын билдирүүсүнө жооп берген эмес.

Казакстандагы орусиялыктарды "тынчсыздандырган жагдайлар"

Орусия Украинага каршы толук масштабдуу согуш баштагандан бери Казакстандын Адам укуктары боюнча бюросуна Казакстанда кармалган 20дан ашык орусиялык жардам сурап кайрылган.

Алардын эч бири качкын макамын алган эмес. Бирок көбү үчүнчү өлкөлөргө чыгып кетүүгө жетишкен.

2025-жылы укук коргоочулар мобилизациядан качкан алты орусиялык аскер кызматкерин Казакстандан Францияга чыгарып кетүүгө жардам беришкен. Алар европалык визаларды алып, Францияга жетип, ал жактан саясий башпаанек сурашкан.

Ошондой эле Францияга Бурятиядан чыккан журналист Евгения Балтатарова да кеткен. Ал Орусия Украинага каршы согуш баштагандан кийин Казакстанга келип, качкын макамын ала алган эмес.

Москва аны армия тууралуу "жалган маалымат таратуу" айыбы боюнча издеп жаткан. 2024-жылдын декабрында Балтатарова Парижде башпаанек алган.

Якутиядан чыккан согушка каршы активист Айхал Аммосов (паспорттогу аты-жөнү — Игорь Иванов) Казакстанда бир жыл экстрадициялык камакта болгондон кийин гуманитардык виза менен Германияга кеткен.

Ал эми Мансур Мовлаев менен Юлия Емельянова экстрадициялык камактын 12 айлык мөөнөтү аяктагандан кийин да эркиндикке чыгарылбай турат.

Адвокаттардын айтымында, Мовлаев жана Емельянованын тагдыры "саясий жүйө менен куугунтукка кабылган орусиялыктар үчүн олуттуу кооптондуруучу белги" болуп саналат. Алардын белгилешинче, мурда Казакстан саясий жактан аялуу адамдарды иш жүзүндө Орусияга өткөрүп берүүдөн көбүнчө карманып келген болсо, акыркы айларда кырдаал өзгөрдү.

Орусияга мамлекеттик чыккынчылыкка айыпталган теги крымдык IT адиси Александр Качкуркин жана Казакстандан башпаанек сураган качкын Семен Бажуков өткөрүлүп берилген.

Бул Казакстан Кремлдин сынчылары үчүн өтө кооптуу өлкөгө айланып баратканын билдиреби?

"2026-жылдын башынан тартып биз практиканын байкаларлык өзгөргөнүн көрүп жатабыз. Орусияга адамдарды өткөрүп берүү учурлары пайда болду. Казакстан Мансур Мовлаев менен Юлия Емельянованы экстрадициялоого макул болду. Бирок мен өлкөлөрдү "коопсуз" жана "кооптуу" деп бөлүүдөн этият болууга чакырат элем. Мындай тизмелер ар бир иштин жеке жагдайларын эске албай, чындыгында жок жерде коопсуздук элесин жаратат. Эл аралык коргоо маселелеринде коопсуздук ар дайым адамдын жеке абалына жана өз убагында көрсөтүлгөн укуктук жардамга жараша болот. Казакстан боюнча сөз кылганда азыр Орусия менен укук коргоо органдарынын тыгыз кызматташтыгын жана соңку практикадагы өзгөрүүлөрдү да эске алуу зарыл", деп эсептейт адвокат.

2026-жылга чейин деле Орусиядан Казакстанга качып келгендердин баары коопсуз башпаанек таба алышкан эмес.

Воронеждик согушка каршы чыккан активист Павел Владимиров Казакстанда 12 ай экстрадициялык камакта отургандан кийин Орусияга кайтарылган.

Орусиянын Федералдык күзөт кызматынын мурдагы офицери Михаил Жилин жана Украинадагы согушка катышкысы келбеген орусиялык аскер Камил Касимов да орус бийлигине өткөрүлүп берилген.

Жилин мамлекеттик чек араны бузган адам катары депортацияланган, ал эми Касимовду орусиялык күч кызматкерлери уурдап кетишкен. Экөө тең кийин түрмөгө кесилген.

Бир жыл мурун Казакстан Ингушетиянын тургуну Якуб Арчаковду да Орусияга экстрадициялаган.

Укук коргоо уюмдары буга чейинки жылдарда эле Казакстан саясий көз карашынан улам Орусияда куугунтукка кабылган адамдар үчүн коопсуз өлкө болбой калганын бир нече жолу белгилешкен.

150дөн ашуун укук коргоочу, окумуштуу, журналист жана жарандык коомдун өкүлдөрү Казакстандын бийлигин активисттер Юлия Емельянова менен Мансур Мовлаевди Орусияга экстрадициялоону токтотууга чакырышты.

19-сентябрда Нью-Йорк шаарында Казакстандын консулдугунун алдында алардын экстрадицияланышына каршы акция өттү. Буга чейин аларды колдоо акциялары Европанын бир катар шаарларында, Австралияда жана Арменияда да уюштурулган.

Азырынча Астана активисттер менен укук коргоочулардын чакырыктарына расмий жооп бере элек.

Алардын пикиринде, инновацияларды ар кыл тармакта — эгин талааларын сугаруунун жаңы ыкмаларынан тартып инсульттун белгилерин тезирээк аныктай ала турган технологияларга чейин, колдонсо болот.

Өсүү өнүгүүдөн эмнеси менен айырмаланат?

Алган маянасы көбөйө түшкөн адамды элестетиңиз: мурда анын эсебине ай сайын 500 доллар келип турса, азыр 800 доллар түшө баштады. Балким, ал жаңы жумуш тапкандыр, же, мурдагыдан көбүрөөк товар өндүрө баштагандыр, же болбосо, чет өлкөдөн акча алгандыр. Эмнеси болсо да, колуна тийген каражат көбөйдү. Экономикалык өсүш деген мына ушул.

Ал эми эгер адамдын кирешеси ал кайсы бир жаңы нерселерди өздөштүрө алганына байланыштуу өсүп жаткан болсочу? Бул болсо экономикалык өнүгүү.

Өлкөнүн экономикасында деле дал ушундай логика. Мисалы, мунайды же алтынды кымбат баада көбүрөөк сатканы үчүн өсүшү мүмкүн. Ошондой эле чет элдик инвестициялардын көбөйүшү же туристтердин агымынын артуусу да өсүшкө түрткү берет. Бирок мындай өсүш туруктуу эмес. Анткени чийки заттын баасы өзгөрүп турат, инвестициялар токтоп калышы мүмкүн, ал эми дүйнө жаңы пандемияга туш болсо, чек аралар кайрадан жабылышы ыктымал.

Расмий маалыматтарга караганда, 2026-жылдын биринчи жарым жылдыгында Казакстандын реалдуу ИДПсы 4,1%, Кыргызстандыкы 11,9%, ал эми Өзбекстандыкы 8,5% өстү.

Бирок 2026-жылдын август айында Британиядагы Legatum институту жарыялаган дүйнөлүк бакубаттуулук индексинин жаңы рейтингинде таптакыр башка көрүнүштү байкоого болот. Бул рейтингде адатта экономика гана эмес, саламаттык сактоо, билим берүү, коопсуздук жана жашоо сапатын аныктаган башка көрсөткүчтөр да бааланат.

Мында Казакстан 161 өлкөнүн ичинен 66-орунду, Кыргызстан 87-орунду, Өзбекстан 94-орунду, ал эми Тажикстан 129-орунду ээлеген.

Башкача айтканда, ИДПнын өсүү темпи боюнча Борбор Азия өлкөлөрүндө көрсөткүч жакшы, а, бирок адамдардын реалдуу бакубат жашоосу боюнча дүйнөлүк рейтингде ортоңку же эң акыркы орундардын катарында калууда.

Өзбекстандык экономист талдоочу Юлий Юсуповдун айтымында, ИДП көрсөткүчү дайым эле калктын жашоосу жакшырды дегенди билдирбейт.

«ИДП сиз көбүрөөк танк өндүрө баштасаңыз деле өсүштү көрсөтө берет. Сиз көбүрөөк танк жасай баштасаңыз элдин жашоо деңгээли, албетте, жакшырып кетпейт да. Же, мисалга айтсак, ИДПга инвестициялар да кирет, а, бирок, инвестиция деген түрдүү болот. Мисалы, мамлекеттик. Мамлекет кайсы бир тармакка көп каражат жумшап, бирок ал кийин эч кандай пайда алып келбеши, «кумга сиңгендей» эле натыйжасыз сарпталышы тмүмкүн. Бирок баары бир ал каражаттар ИДПнын эсебине кошулат да, расмий статистикада экономиканын өсүшү катары көрсөтүлөт», — дейт Юлий Юсупов.

Инвестиция — Борбор Азия мамлекеттеринн экономикасынын маанилүү бөлүгү. Бирок аймактагы өлкөлөр үчүн дагы бир жалпы өзгөчөлүк бар. Ал — мунай, газ, металл же алтын сыяктуу чийки заттардын сырьелук экспортунун байкаларлык ролу.

Мындай өлкөлөр көп учурда экономикадагы «голланд оорусу» деп аталган көрүнүшкө туш болушат. Экспорттон түшкөн чоң киреше улуттук валютанын бекемделишине алып келет. Натыйжада жергиликтүү өндүрүүчүлөр үчүн импорттук товарлар менен атаандашуу, ошондой эле өз продукциясын чет өлкөлөргө сатуу кыйындайт.

Дагы караңыз

Токаев Путинди "прагматикалык лидер" деп атап, Украинага "урмат-сыйын" билдирди

Инновациялык ишкердик

Мына ошондуктан экономика канча пайызга өскөнүнө гана эмес, ал өсүш эмненин эсебинен камсыз болгонун да карап чыгуу маанилүү. Ушул жерден дагы бир суроо жаралат: экономикалык өсүштүн жаңы булактарын эмне түзө алат?

Массачусетс технологиялык институтунун Инновациялар жана ишкердикти өнүктүрүү борборунун изилдөөлөр боюнча директору Шамил Ибрагимовдун айтымында, экономикалык өсүүдөн жаралган байлыкты коомдун кеңири катмарына жеткирүүнүн эң натыйжалуу механизмдеринин бири болуп инновациялык ишкердик саналат.

Инновация сөзсүз эле дүйнөлүк деңгээлдеги ири ойлоп табуу дегендик эмес. Кээде ал бар болгон өнүмдү же кызматты тезирээк, арзаныраак же сапаттуураак кылуунун жаңы жолу болушу мүмкүн.

Мындай мисалдардын бири катары АКШнын Ford корпорациясын айтууга болот. Компания автомашиналарды конвейердик ыкма менен чыгарууга өтүп, жапырт өндүрүлүүчү товарга айландырган. Натыйжада автоунаа миллиондогон адамдар үчүн жеткиликтүү боло баштаган.

Дагы бир мисал — штрих-коддун пайда болушу. Ал өзүнчө товар эмес, бирок чекене соода тармагынын иштөө тартибин олуттуу өзгөрткөн жөнөкөй чечим болгон. Бүгүнкү күндө Борбор Азияда кеңири колдонулуп жаткан QR код аркылуу төлөм жүргүзүү да ушундай жаңычыл чечимдердин катарына кирет.

«Эгер сиз тигүүчү машина жасоону үйрөнсөңүз жана бул адегенде тигүү өндүрүшүнөн киреше таап, андан кийин машиналарды сатып алып, аларды оңдоону өздөштүрүп, кандай иштей турганын түшүнүп, акырында өзүңүз курап жана сата баштаган болсоңуз, демек, мындай билим кийин жөн гана тигүүчү машина чыгарбастан, аларга жаңы функцияларды кошууга, компьютерге туташтырууга жана башка мүмкүнчүлүктөрдү өнүктүрүүгө жол ачат», — дейт Шамил Ибрагимов.

Бул маселе негизги тармактарга да тиешелүү. Экономист Юлий Юсупов мисал катары дүйнөдөгү эң ири мунай запастарына ээ Венесуэланы келтирүүдө. Мунайы көп болгонуна карабастан өлкө азыр терең экономикалык кризисти баштан кечирүүдө. Батыштын санкцияларынан улам Каракас заманбап технологияларга жете албай, натыйжада өз мунайын толук көлөмдө өндүрүү жана кайра иштетүү мүмкүнчүлүгү кыйындаган.

«Ал жактын мунайы оор, аны казып алуу да, кайра иштетүү да оңой эмес. Мындай мунайды өндүрүп, кайра иштетүү үчүн мунай тармагында деле инновациялар керек. Ал эми инновациялык сектор кен казуу өнөр жайына альтернативабы деген суроого келсек, бул жерде бир өзгөчөлүк бар. Ал альтернатива эмес, ал заманбап постиндустриалдык экономиканын өзөгү», — дейт Юсупов.

Дагы караңыз

"Өтө кооптуу тенденция". Орусиячыл эксперттердин көздөгөнү эмне?

«Он миллиондогон долларлык оюн»

Борбор Азияда жаңы технологияларды толук иштеп чыгуунун мисалдары азыртан эле бар. Бул тууралуу казакстандык MOST холдингинин башкы директору жана венчурдук инвестор Павел Коктышев айтып берет.

«Булардын катарында жер казынасын пайдалануу, бургулоо процесстери жана салттуу экономиканы санариптештирүү боюнча инновациялык чечимдерди иштеп чыккан Dolon компаниясы бар. Ошондой эле көпчүлүккө белгилүү Cerebra долбоору бар. Ал инсультту ыкчам аныктап, дарылоо ыкмасын тууралоого жардам берген система. Бул өз багыты боюнча дүйнөдөгү эң мыкты өнүмдөрдүн бири», — дейт Коктышев.

Бул технологияларды жараткан адистер Борбор Азиядан чыкканы менен, алардын көптөгөн компаниялары АКШда же Батыштын башка өлкөлөрүндө жайгашкан. Себеби аймакта инвестициялар, лабораториялык база жана мындай долбоорлордун кеңири өсүшү үчүн зарыл шарттар жетишсиз.

Ушуга окшош мисалдардын бири — кыргызстандык Асель Сартбаева. Ал вакциналарды «муздак чынжыр» талаптарын катуу сактабастан сактоого жана ташууга мүмкүнчүлүк бере турган технологияны иштеп чыккан. Бирок анын компаниясы Улуу Британияда жайгашкандыктан бул долбоорду толугу менен кыргызстандык деп атоо кыйын.

«Бул жерде сөз бир-эки миллион доллар тууралуу эмес, ондогон миллион долларлар жөнүндө болуп жатат. Казакстанга жыл сайын кошумча болжол менен 50 миллион доллар каржылоо керек. Өзбекстанда да абал дээрлик ушундай», — дейт Коктышев.

Дагы караңыз

БУУда Жапаров санкция саясатын, Ысык-Көлдү коргоону айтты

«Биз илимди коммерцияга айландырганды билбейбиз»

Шамил Ибрагимовдун айтымында, АКШ илимге жана илимий изилдөөлөргө ИДПсынын 3,4 пайызын жумшайт, ал эми Израилде бул көрсөткүч дээрлик 6 пайызга жетет. Борбор Азия өлкөлөрүндө болсо абал таптакыр башкача. Массачусетс технологиялык институтунун изилдөөсүндө айтылгандай, Кыргызстанда илимий изилдөөлөргө жана иштеп чыгууларга ИДПнын 0,08 пайызы, Казакстанда 0,13 пайызы, Өзбекстанда 0,16 пайызы гана бөлүнөт.

Аймактагы мамлекеттер ортосунда айырма чоң эмес. Бардык өлкөлөрдө илимге бөлүнгөн каражат өтө аз. Натыйжада өзүнчө бир туюк айлампа жаралат. Илимди каржылоого каражат жетишсиз болсо илимпоздор иштеп чыккан аз сандагы идеяларды бизнеске айланта турган механизмдер да өнүкпөй калат.

«Биз мурдагы Советтер Союзунун бир бөлүгү болгондуктан ар дайым күчтүү илимий базага ээ элек. Бирок илимди коммерциялаштырууну эч качан үйрөнгөн эмеспиз. Совет мезгилинен бери экономика пландуу жана борборлоштурулган болгондуктан илимий изилдөөлөрдүн негизги керектөөчүсү мамлекет эле. Бул процесске рынок катышкан эмес. Ошондуктан бүгүнкү күнгө чейин илимди коммерциялаштыруунун натыйжалуу механизми түзүлгөн жок», — дейт Ибрагимов.

Илимий идеяны чыныгы бизнеске айландырууга жардам берген куралдардын бири — венчурдук капитал. Бул багытта Казакстан коңшу өлкөлөрдөн кыйла алдыда. Массачусетс технологиялык институтунун маалыматы боюнча, 2023-жылы Казакстандагы венчурдук келишимдердин жалпы көлөмү 80 миллион долларды түзгөн. Кыргызстанда бул көрсөткүч 1,1 миллион доллар, Өзбекстанда 6,3 миллион доллар болгон.

Азырынча Кыргызстанда венчурдук рынок дээрлик өнүгө элек, ал эми Өзбекстанда жаңыдан калыптанып жатат. Казакстанда болсо тобокелдиги бар стартаптарга инвестиция салууга даяр болгон жаңы фонддор улам көбөйүүдө. Коктышев аймактагы абалга оптимисттик көз карашта.

«Инвестициялар Борбор Азиянын дээрлик бардык өлкөлөрүндө бар. Тажикстанда бир көрүнүш мени таң калтырат: сапаттуу долбоорлордун жалпы саны Өзбекстан менен Казакстанга салыштырганда азыраак болгону менен алардын үлүшү жогору. Кыргызстанда да жагдай окшош. Башкы айырма экономиканын көлөмүндө жана мамлекеттин бул багытка жетиштүү ресурс бөлүштүрүү мүмкүнчүлүгүндө», — дейт инвестор.

Шамил Ибрагимов инновациялык ишкердик ийгиликтүү өнүгүшү үчүн мамлекеттер туура экосистеманы түзүшү керек деп эсептейт. Анын пикиринде, мамлекет, жеке сектор, илимий мекемелер, ишкерлер жана инвесторлор бири-бири менен натыйжалуу кызматташкан шартта гана мындай тармак өсөт.

Павел Коктышев Борбор Азияга инвестициялык фонддорду кесипкөй башкарган институттар да керек экенин белгилейт:

«Башкаруучулардын милдети жөн гана акча берип коюп, андан кийин унутуп калуу эмес. Муну, негизинен, мамлекет да жасай алат. Эң башкысы — министр ким болгонуна карабай, инвестициялык портфелди жылдан жылга системалуу өнүктүрүү, инвесторлорго киреше алып келүү жана ишкерлерге өнүгүү мүмкүнчүлүгүн түзүү. Тилекке каршы, бул багытта алдыда дагы көп иштер турат».

Дагы караңыз

Түштүк Корея -Борбор Азия: табигый заттар, атом энергетикасы, миграция жана хайтек өндүрүш

Ишеним — башкы валюта

Дагы бир маанилүү фактор бар. Ал мамлекеттеги институттарга болгон ишеним жана бизнес жүргүзүүнүн эрежелеринин туруктуулугу. Технологиялык компания түзүп, өнүктүрүүгө кээде 10-15 жыл убакыт кетет. Ошондуктан инвестор үчүн ушул мезгил аралыгында анын менчик укугу корголоруна, келишимдер күчүндө каларына жана бизнес жүргүзүү шарттары кескин өзгөрбөсүнө ишенүү абдан маанилүү. Эгер мындай кепилдик болбосо инвесторлор капиталды тез чыгарып кетүүгө мүмкүн болгон долбоорлорго артыкчылык бере баштайт.

«Тилекке каршы, Кыргызстанда бизнесиңди эч ким тартып албайт деген ишеним жок. Акыркы эки жылда 30 жыл бою курулган ишканалардан ажырап калган учурларды көп көрдүк. Адамдар чоң каражат жумшайт, бирок кийин аны коргой турган эч кандай кепилдик болбой калат. Өзүңдү коргоо мүмкүнчүлүгү да чектелүү. Мыны ушундай "кустуруу" экономиканын өнүгүү динамикасына олуттуу терс таасирин тийгизди», — дейт Шамил Ибрагимов.

Дагы караңыз

Кыргызстанды дүйнөлүк базарга чыгарчу жолдор: Иран, Пакистан жана Кытайдын сунуштары

Өсүүдөн кийинкиси

Борбор Азия өлкөлөрүнүн экономикасы чындап эле жогорку темп менен өсүп жатат. Бирок ИДПнын көрсөткүчү "Бул өсүштөн кийин эмне калат?" деген эң негизги суроого жооп бере албайт. Эл аралык рынокто атаандаша алган жаңы технологиябы? Ийгиликтүү компаниябы? Иштей турган шарттары бар инженерлер менен окумуштууларбы? Же болбосо чийки заттын баасы өзгөргөндө эле жок болуп кетиши мүмкүн болгон убактылуу кирешелерби?

Чыныгы өнүгүү мунайды, газды же алтынды кымбат баада көбүрөөк саткан жерден эмес, жаңы нерсе жаралган жерде башталат. Ал технология, жаңы продукт же кандайдыр бир көйгөйдү чечүүнүн натыйжалуу жолу болушу мүмкүн.

Борбор Азияда мындай идеялар жетиштүү. Маселе алардын андан аркы тагдырында. Аларга суроо-талап барбы, иш жүзүнө ашырылып жатабы жана, эң башкысы, ошол идеялар аймактын өзүндө калып, анын өнүгүшүнө кызмат кылып жатабы деген суроолор маанилүү бойдон калууда.

Макаланын түп нускасы бул жерде

Автору Камилла Валиева