Орусиянын президенти Владимир Путин 1-сентябрда Бишкекте Шанхай кызматташтык уюмунун (ШКУ) мамлекет башчыларынын саммитинде ШКУ Евразия чөлкөмүндө эле эмес жалпы дүйнөдө эң ири уюмдардын бир экенин айтты.
Ал ШКУга мүчө мамлекеттердин ортосундагы соода алака жана инвестиция салуу өсүп жатканын, 2025-жылы Орусиянын уюмга мүчө өлкөлөр менен соода жүгүртүүсү 400 миллиард доллардан ашканын кошумчалады. Андан тышкары 1-сентябрда Экинчи дүйнөлүк согуш башталганын эске салды.
“Бишкектеги биргелешкен ишибиз Шанхай кызматташтык уюмунун алкагындагы кызматташтыкты өнүктүрүүгө, бүткүл Евразия боюнча коопсуздукту, тынчтыкты жана гүлдөп-өнүгүүнү бекемдөөгө салым кошот деп ишенем. Буга байланыштуу урматтуу достор, бүгүн, 1-сентябрь Экинчи дүйнөлүк согуштун башталган күнү экенин эске салгым келет. Биз куралдуу жаңжалдарга алып келиши мүмкүн болгон ар кандай аракеттерди дүйнөлүк практикадан толугу менен четтетүү үчүн колдон келген бардык чараларды көрүшүбүз керек. Биздин ишибиз дал ушуга алып баратат деп ишенем”, - деди ал.
Өзбекстандын президенти Шавкат Мирзиёев "ШКУ+" форматындагы практикалык өз ара аракеттенүүнү кеңейтүүнү жана "ШКУ+ Маданияттар жана цивилизациялар" туруктуу форумун түзүүнү сунуштады.
Бул тууралуу ал 1-сентябрда Бишкектеги "Ырыс Ордодо" өткөн "ШКУ+" форматындагы кеңейтилген курамдагы жыйында билдирди.
Мирзиёев Бириккен Улуттар Уюму эл аралык мамилелерде борбордук координациялоочу ролун сактап калышы керектигин, ал эми аймактык уюмдар айрым аймактардын өзгөчөлүктөрүн жана муктаждыктарын эске алуу менен анын ишин толуктай аларын айтты.
Анын белгилешинче, "ШКУ+" форматы мамлекеттер, аймактар жана эл аралык уюмдар ортосундагы диалог үчүн аянтча болуп бере алат жана ар кандай демилгелерди шайкеш келтирүүгө көмөктөшөт.
Өзбекстандын президенти "ШКУ+" алкагындагы ишти туруктуу экономикалык өсүшкө, жогорку технологияларды киргизүүгө, климатка адаптациялашууга, адам капиталын өнүктүрүүгө, жеткиликтүү билим берүүгө жана жаштарды колдоого багыттоону сунуштады.
"ШКУ+" аймактык уюмдардын өнөктөштүк тармагын түзүү үчүн платформа катары чыгат. Мирзиёев аймактар аралык долбоорлорду ишке ашыруу үчүн алардын катчылыктары менен тармактык органдарынын ортосунда туруктуу жумушчу байланыштарды түзүү зарыл деп эсептейт.
Мындан сырткары, өзбек лидери табиятты пайдалануу, жашыл энергетика, санариптик кызматтар жана саламаттык сактоо тармагында аймактар аралык долбоорлордун жана технологиялардын ачык банкын түзүүнү сунуштады. Анын айтымында, бул мамлекеттерге айрым аймактарда буга чейин ийгиликтүү колдонулуп келген чечимдер менен алмашууга мүмкүндүк берет.
Мирзиёев "ШКУ+ Маданияттар жана цивилизациялар" туруктуу форумун уюштурууну сунуштап, Өзбекстан аны БУУнун кызыкдар түзүмдөрү менен биргеликте Хива шаарында өткөрүүгө даяр экенин билдирди.
"Өлкөлөр менен аймактардын ортосундагы тийишүү чекиттери канчалык көп болсо, туруктуулук жана өз ара ишеним үчүн пайдубал ошончолук бекем болот", - деди Мирзиёев.
Өзбекстандын президенти Евразия мейкиндигинде ачык жана өз ара пайдалуу кызматташтыкты өнүктүрүүнү, мамлекеттер менен аймактардын өз ара аракеттенүү мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүүчү көп уюлдуулукту жактай турганын баса белгиледи.
Өз кезегинде президент Садыр Жапаров Өзбекстандын Бириккен Улуттар Уюмунун ролун чыңдоо боюнча мамилеси өзгөчө көңүл бурууга татыктуу экенин айтты.
"БУУнун Уставы жана эл аралык укук нормалары калыптанып жаткан көп уюлдуу дүйнөнүн негизи болуп калышы керек деп ишенем", - деди Садыр Жапаров.
Казакстандын президенти Касым-Жомарт Токаев Евразиянын заманбап транспорттук-логистикалык каркасын түзүүнү тездетүүнү сунуштады.
Акордодон билдиришкендей, 1-сентябрда Бишкекте өткөн ШКУнун саммитинде Токаев мамлекеттердин географиялык жактан байланышы ШКУнун стратегикалык артыкчылыгы болуп саналарын белгиледи.
"Казакстан "Бир алкак, бир жол" мегадолбоорун, Транскаспий эл аралык транспорттук маршрутун, "Түндүк-Түштүк" коридорун, ошондой эле Борбордук жана Түштүк Азия ортосундагы келечектүү соода жолдорун айкалыштырууга чоң маани берет. Казакстан Шанхай кызматташтык уюмунун бүткүл мейкиндигинде транспорттук демилгелерди илгерилетүүгө көмөктөшүүгө даяр. Бажы процедураларын санариптештирүүнү, электрондук документтерди өз ара таанууну, "жашыл коридорлор" принцибин жана башка заманбап механизмдерди колдонууну колдойбуз. Жүктөрдү жөнөтүлгөн жеринен акыркы алуучуга чейин тоскоолдуксуз коштоо үчүн ШКУнун Бирдиктүү санариптик транзиттик платформасын түзүү натыйжалуу чечим болушу мүмкүн. Шанхай кызматташтык уюмунун 2035-жылга чейинки транспорттук өз ара байланыш стратегиясын иштеп чыгууну жана кабыл алууну сунуштайбыз", - деди Токаев.
Токаев муну менен катар жасалма интеллекттин жана санариптик технологиялардын тездик менен өнүгүшү ШКУ өлкөлөрүнөн болуп жаткан өзгөрүүлөргө көнүүнү гана эмес, алдыңкы чечимдерди кабыл алууну да талап кылат деп эсептейт.
"Олуттуу илимий жана инновациялык потенциалга ээ болуу менен ШКУ мамлекеттери тажрыйба алмашуудан биргелешип технологияларды түзүүгө жана компетенцияларды жогорулатууга өтүүнү тездетип, жасалма интеллекттин өздүк экосистемасын ырааттуу түрдө калыптандыра алмак. Казакстан бул тармакта эл аралык кызматташтыкты кеңейтүүнү жактайт. Быйыл биздин өлкө Кытайдын демилгеси менен түзүлгөн Жасалма интеллект тармагындагы кызматташуу боюнча бүткүл дүйнөлүк уюмдун уюштуруучуларынын катарына кирди. Ошондуктан мүчө мамлекеттердин алдыңкы университеттеринин, илимий мекемелеринин жана технологиялык компанияларынын катышуусу менен ШКУнун колдоосу астында Жасалма интеллект борборлорунун тармагын түзүүнү сунуштоо орундуу деп эсептейбиз", - деген Токаев.
Казак президенти Шанхай кызматташтык уюмун реформалоо маселесинин актуалдуулугун белгилеп, бул ишти тышкы саясий мекемелерге тапшырууну сунуштады.
Беларус лидери Александр Лукашенко ШКУ менен БУУнун ортосундагы өз ара аракеттенүүнү күчөтүү зарыл деп эсептейт.
Бул тууралуу ал Бишкекте өтүп жаткан "ШКУ+" жыйынында айтты.
Лукашенко БУУ уникалдуу уюм экенин белгилеп, анын "универсалдуу мандатка ээ жана курамы чоң экенин" белгиледи.
БУУнун аянтчасы мамлекеттердин көйгөйлөрүнө көңүл бурууга жана зарыл болсо аларды чечүүдө жардам суроого мүмкүндүк бере турганын айтты.
Беларус лидеринин пикиринде, саясий пикир келишпестиктер БУУнун чечилбеген жаңжалдарды, анын ичинде ШКУга мүчө Иранга байланыштуу маселелерди жөнгө салуусуна бөгөт коюп жатканын билдирди.
"Уюмду канча кааласак ошончо сындасак болот, жетекчиликти жана катчылыкты сындай турган жүйөлөр бар. Бирок БУУ эң оболу өзүбүздөн көз каранды", - деди ал.
Лукашенко ШКУга мүчө төрт мамлекет БУУнун Коопсуздук Кеңешинин курамына, анын ичинде экөө туруктуу мүчөлүгүнө кирерин белгиледи. Анын айтымында, бул мүчөлүк глобалдык көйгөйлөр боюнча чечимдерди кабыл алууда чоң роль ойнойт.
"Биз өз форматыбызда Нью-Йоркту да тартуу менен терроризмге каршы аракеттенүү, терроризм менен күрөшүү маселелерин илгерилете алабыз. Экономикалык планда ШКУ стимулдаштырууну, бажы процедураларын жөнөкөйлөтүүнү илгерилетип, бекем пайдубал түптөй алат", - деди Лукашенко.
Шерине