Созылмалы кемшілік. Қызылағаш апаты әсер етпеген су саласы

Қуанышбек ҚАРИ

13 сәуір 2024 жыл, 01:00

Қызылағаш апаты құрбандарына орнатылған ескерткіш. Алматы облысы, 1 қыркүйек, 2019 жыл. Азаттық архивіндегі фото.

2010 жылғы Қызылағаш апатынан бергі су тасқыны мен одан зардап шеккендер, олардың проблемалары Азаттық радиосында қалай қамтылды? Елде су апаты жыл сайын неге қайталана береді? Одан қандай қорытынды түюге болады? Осы және өзге сұрақтарға инженер-гидротехник Әмірхан Кеншімов жауап береді.

Су шаруашылығы. Қызылағаш апаты әсер етпеген сала

Embed

Су шаруашылығы. Қызылағаш апаты әсер етпеген сала

No media source currently available

0:00 0:35:32 0:00

Жүктеп алу

АПАТТАҒЫ ӘБІГЕР

2010 жылғы 12 наурызға ауған түні сол кездегі Алматы облысы Ақсу ауданы аумағындағы Қызылағаш су қоймасының бөгеті жарылып, төмендегі 2600-ден астам тұрғыны бар Қызылағаш ауылын тып-типыл етіп кетті. Жоғарыдан құлдилаған таудай толқындар ауылды тұтастай дерлік жермен-жексен қылды. Ресми дерек бойынша, кемінде 45 адам қаза тапты. 1800-ден астам үйді су алды. Апаттан соң үш адам қызметіне салғырт қарады деген айыппен 5 жылға сотталды. Екі жылдан кейін олар рақымшылыққа ілініп босап шықты.

Тасқыннан кейінгі Қызылағаш

1/22 Қызылағаш ауылы. Су тасқынынан кейін үш күн өтті. Алматы облысының Ақсу ауданы, 14 наурыз 2010 жыл. - Алматы облысында болған нөсер жаңбыр мен қардың еруі, 12 наурызға қараған түні Қызылағаш су қоймасының жарылып, Қызылағаш ауылын шайып кетті. Оқиға орнындағы құтқару жұмыстарының нәтижесінде барлығы 45 адамның оның ішінде 15 баланың мәйіті табылды.

3/22 Қызылағаш тұрғыны су тасқыны салдарынан болған қирандылар жанында. Алматы облысының Ақсу ауданы, 14 наурыз 2010 жыл.

4/22 Су тасқыны кезінде Төрехан Қожағапан әйелінен, қызы мен немересінен айырылып қалды. Қызылағаш ауылы 12 сәуір 2010 жыл.

5/22 Қызылағаштағы су тасқынынан кейінгі екінші күн. 14 наурыз 2010 жыл.

6/22 Су тасқынында ауыл тұрғындарының көбі баспана мен малынан айырылып қалды. Қызылағаш, 15 наурыз 2010 жыл.

7/22 Тасқыннан зардап шеккен Қызылағаш ауылы тұрғындарына тігілген шатырлар. - Тасқын екі мыңнан аса тұрғыны мен 465 ауласы бар Қызылағаш ауылының 80 пайыз баспанасын шайып кетті.

Қайғылы оқиға орнында. Қызылағаш 15 наурыз 2010 жыл. - Офицер министерства по чрезвычайным ситуациям Казахстана сидит у порога разрушенного от наводнения дома.
Қазақстанның төтенше жағдайлар министрлігінің офицері тасқыннан қираған үйдің алдында отыр. — 8/22 Қайғылы оқиға орнында. Қызылағаш 15 наурыз 2010 жыл. - Офицер министерства по чрезвычайным ситуациям Казахстана сидит у порога разрушенного от наводнения дома. Қазақстанның төтенше жағдайлар министрлігінің офицері тасқыннан қираған үйдің алдында отыр.

9/22 Шатырлы қалашықта тасқыннан зардап шеккендерге арнап ас пісірілуде. Қызылағаш, 15 наурыз 2010 жыл.

10/22 Төтенше жағдайлар министрлігі өкілдері шатырлы қалашықта. Қызылағаш, 15 наурыз 2010 жыл.

11/22 Студенттер Қызылағаш тұрғындарына жөнелту үшін азық-түлік көтеріп барады. Алматы, 18 наурыз 2010 жыл. - Үкімет тасқыннан зардап шеккен әр бір отбасы мүшесіне 121 мың теңгеден (шамамен 800 доллардан), ал қаза болғандар үшін 500 мың теңге (шамамен 3,3 мың доллар) көлемінде көмек беруді уәде еткен. Одан өзге, республика бойынша тасқыннан аман қалғандарға арнап азық-түлік пен киім-кешек жинастырылды.

12/22 Қызылағаштың аман қалған тұрғындарына арнап жинастырылған азық-түлік тиеліп жатыр. Алматы, 18 наурыз 2010 жыл.

13/22 Қызылағаштағы тасқынның салдары. 19 наурыз 2010 жыл.

14/22 Қызылағаштағы жойқын тасқынның салдары. 19 наурыз 2010 жыл.

15/22 Қызылағаш тұрғыны Елтай Бекбосынов зират маңына уақытша баспана салып алған. - Сурет 12 сәуірде тасықынан кейін тура бір ай өткенде түсірілген. 2010 жыл.

16/22 Қызылағаш тұрғындарымен кездесу барысы. 12 сәуір 2010 жыл. - Қызылағаш тұрғыны ауданның бас дәрігері Әшімғали Жұмагелдіні мерзімі өтіп кеткен сүтті таратуға рұқсат бергендігі үшін айыптауда.

17/22 Қызылағаш ауылының жаңа әкімі Саулеш Әмітова тұрғындармен кездесу кезінде. 12 сәуір 2010 жыл.

18/22 Шенеуніктер Қызылағаш ауылының тұрғындарымен кездесуде. 12 сәуір 2010 жыл. - Алматы облысы әкімінің орынбасары Серік Мұқанов тасқыннан зардап шеккен ауыл тұрғындарымен сөйлесіп тұр

19/22 Қызылағаш тұрғыны Нүргүл Тұрсын баласымен бірге. 12 сәуір 2010 жыл.

20/22 Оралман Сейітқазы Ыдырыс өзін жәрдемақы алу құқынан айырғандығын айтып, наразы. 12 сәуір 2010 жыл.

21/22 Ауылдың екі тұрғыны көмір салыған дорбаны көтеріп барады. Қызылағаш, 12 сәуір 2010 жыл.

22/22 Қызылағаш тұрғыны шенеуніктермен кездесу барысында. 12 сәуір 2010 жыл. - Алматы облысы әкімшілігінің өкілімен кездесу барысында, ауыл тұрғыны тасқыннан кейін Қызылағаштың қалпына келтіру жұмыстары өзінің көңілінен шықпайтындығын айтты.

Жергілікті тұрғындар Қызылағаш бөгетінің қандай жағдайда екені апаттан бұрын да белгілі болған дейді. Бірақ бөгет қақырап жарылып, ондаған адамды мерт қылып, бүтін ауылды толық күйреткенге дейін ешқандай шара қарастырылмаған.

Қызылағаштықтардың кейбірі 11 наурыз күнгі кешкі он жарымнан бастап, бөгет тесіліп, су кете бастағанын байқаған. Содан кейін екі жарым сағаттан соң су бөгетті бұзып-жара ауылға лап қойған. Сол аралықта бөгет басындағылар ауыл халқына телефон соғып, хабар беруге тырысқан. Бірақ сол күні боран соғып, Қызылағашта біраз үйде жарық сөніп қалған. Жұрттың апат кезінде толық хабардар болмауының бір себебі осы болса керек.

Embed

Апатта ерлік жасаған

Embed

width px height px

No media source currently available

0:00 0:03:22 0:00

Азаттықтың 2010 жылғы 8 сәуірде жасаған репортажында Қызылағаш қоймасына су толған кезде механикалық тоспа – шлюзді қолмен ашу қияметке айналғаны баяндалған. Сонда бөгеттегі үш тоспаның екеуі ғана жұмыс істеп тұрған.

"ҚАНДАСТАРДЫҢ ЕҢБЕГІ СІҢГЕН ЖОҚ..."

Арада 5 ай өтеді. Сонда ғана сол кездегі ел басшысы Нұрсұлтан Назарбаев осынша адам қаза тапқан оқиға болған жерге барады. Дұрысы – апат құрбандарына тұрғызылған ескерткішті ашуға барған. Ауыл сырттай қалпына келтірілгенімен, әлі де инфрақұрылым жұмыстары бітпей жатқан еді.

Жойқын жер сілкінісінен қираған ғимараттарды аралап жүрген Режеп Ердоғанның Қаһраманмараш қаласына сапары. Түркия, 8 ақпан, 2023 жыл.

ОҚИ ОТЫРЫҢЫЗ

Автократтар апаттан да ұпай жинауға үйір

Тамыз айында Қызылағашқа сапарлаған Назарбаев биліктің жауапсыздығы, қайғылы оқиғаның себебі жөнінде емес, оның салдары туралы айтады. Жылу жинап, жауапты мекемелердің жауапсыздығын жапқан әрекетті үздік тәжірибе ретінде атайды. Назарбаев қызды-қыздымен жылу жинап жұмылуды "тәуелсіздіктің нәтижесі" деп бағалайды. Одан да зорғысы – "бұл халық осындай үйлерде тұрамын деп ойламаған шығар" деген президент өктем сөйлеп.

"Менің білуімше, сол ауылдағы судың астында қалған елдің жартысына жуығы – біздің сырттан келген қандастарымыз. Қазақстан дүниежүзіндегі өзінің қандастарын, оралмандарды алып келіп жатқан бірден-бір мемлекет. Мемлекеттен қаражат шығарып, шақырып, тарыдай шашырап кеткен қазағымыздың басын қосайық деп мен көп шаруа жасап жатырмын. Ол азаматтардың, әрине, Қазақстанға әлі еңбегі сіңген жоқ. Қазақстанның бүгінгі өркендеп-өскеніне олардың ешқандай еңбегі жоқ..." – деген еді президент Назарбаев.

Embed

Президент Назарбаевтың Қызылағашта сөйлеген сөзі

No media source currently available

0:00 0:08:02 0:00

СУ ҚОЙМАСЫН ҚАЙТА САЛУҒА ҚАРЖЫ БӨЛІНДІ МЕ?

Арада 2 жыл өтеді. Адамы қайтса да, ауыл қалпына келеді. Бірақ бөгеттің бұзылуы көп жайға бөгет болады.

Азаттық радиосы 2012 жылғы 12 наурыздағы хабарында Қызылағаш өзенінің суы шаруаларға су көзі болудан қалғанын айтады. Қызылағаштықтарға бұл да ауыр соққы болған. Азаттық тілшісі Мақпал Мұқанқызының хабарлауынша, апаттан кейін игерілген егістік көлемі бар болғаны 100-200 гектар аралығын құраған. Су қоймасы жарылмай тұрған кезде Қызылағаш маңында игерілуге тиісті алқап 2400 га деп шамаланатын.

Embed

Қызылағаш. Тасқыннан кейінгі он жыл

Embed

width px height px

No media source currently available

0:00 0:11:38 0:00

Апаттан кейін Қызылағашта бөгенді қалпына келтіру туралы да сөз болған. Алайда сол кезде Азаттықтың сауалына ресми мекемелер мен тиісті шенеуніктер нақты жауап бермеген. Кейбір мәліметке қарағанда, 2011 жылы бөгет құрылысына қаржы бөлінген көрінеді. Бірақ оны ешкім не растамады, не жоққа шығармады. Ал апаттан бері 15 жылдай уақыт өтсе де Қызылағаш су қоймасы қалпына келтірілмеді.

ТАСҚЫННАН СОҢ САЛЫНҒАН ҮЙДІ ТАҒЫ СУ БАСҚАН

Азаттық радиосы 2010 жылғы Қызылағаш апатынан кейін 2011 жылы Батыс Қазақстанда, Жайық бойында болған су тасқындары туралы да хабарлаған. Оралда адамдарды эвакуациялау кезінде аяғы ауыр әйелдерді қонақүйге орналастырған. Ал адам шығыны жөнінде нақты мәлімет айтылмайды. Алайда су бетінде қалқыған мәйіттер байқалған.

Азаттық радиосының 2011 жылғы 15 сәуірдегі тікелей эфирдегі хабарының модераторы Сағат Батырхан Прагадағы студиядан аймақтағы тілші Әбдібек Бекмырзамен байланысып, тікелей хабар таратқан.

Азаттық радиосы 2011 жылғы 6 мамыр күнгі хабарында Алматы маңындағы табиғи апат зардаптарына тоқталады. Онда Алматы облысында көктем кезінде су тасып, оның соңынан жерасты дүмпуінен қабырғасы жарылып кеткен үйлеріне кіре алмай жүрген адамдарды сөйлетеді.

Кейіннен Азаттық радиосы эфирде хабар таратуын тоқтатып, веб-сайт форматына көшкен кезде "Азаттық арнасы" подкасы ашылған. Су тасқыны жөніндегі мәліметтердің кейбірі осы "Азаттық арнасында" да қамтылып отырған.

Мұстафин ауылындағы тасқын зардабы

1/14 Төтенше жағдай қызметінің мамандары Мұстафин ауылында көшені судан тазартып жатыр. Қауіпсіздік шарасы үшін ауылда электр қуаты тұтастай ажыратылған. Ұрлық, тонау болмас үшін кезекшілік ұйымдастырылған.

2/14 Мұстафин ауылының кейбір көшелерін әлі су басып жатыр. Бұл үйлердің тұрғындары Қарағанды, Теміртау қалаларындағы арнайы орталықтар мен туған-туыстарына орналастырылған.

3/14 Ауыл шетінде құрылған жедел штаб тұрғындарды тізімге алып, ауыз су және азық-түлік, дәрі-дәрмекпен қамтамасыз етумен шұғылданады.

4/14 Мұстафин ауылындағы мына қойманың қабырғасында су деңгейінің ізі анық көрінеді. Ауылдың кейбір жерінде қызылсудың биіктігі екі метрге дейін жеткен.

5/14 Сәуірдің 11-і күні болған тасқын салдарынан бір бұрышы құлап қалған үй. Тұрғындардың айтуынша, Мұстафин ауылындағы көп үйлер 1950-жылдары саман кірпіштен салынған.

6/14 Тасқыннан зардап шеккен ауылда ауыз су тасып жүрген жігіт. Селден кейін велосипед сенімді көлікке айналған.

7/14 Үй шатырындағы ит. Тасқын қаупінен баспаналарын асығыс тастап шыққан тұрғындар ит-мысықтарын үйдің төбесіне тастап кетуге мәжбүр болған.

8/14 Ауылдағы су басқан көше. Мамандардың айтуынша, сәуірдің 16-ы күнгі жағдай бойынша, су деңгейі 25 сантиметр түскен.

9/14 Табиғи апат салдарынан бүлінген үйіндегі жарамды дүние-мүліктерін алып кетуге көлікке тиеп жатқан тұрғын.

10/14 Ауласына кіре алмай қалған итке тамақ беріп жатқан ер адам.

11/14 Тасқынға шыдас бере алмаған үйдің бірі. Мұстафин ауылында селден 700-дей үй зақымданып, бүлінген.

12/14 Үйінің ішіне кірген суды, бүлінген үй қабырғасын көрсетіп тұрған ауыл тұрғыны.

13/14 Есік алдындағы судан үйге кіріп шығу қиындаған. Төселген көпір үстінен өтіп бара жатқан әйелге ер адам жердемдесіп тұр.

14/14 Ғабиден Мұстафин ауылында су тасқыны салдарынан құлаған үйлер мен бұзылған мүліктердің шығынын есептеу комиссиясы жұмысын әлі бастамаған. Олар судың кеткенін күтіп отыр.

"Азаттық арнасы" подкасының 2016 жылғы 12 қаңтардағы шығарылымында Астана төңірегінде болған селдің зардабы, Оразақ ауылындағы ахуал сөз болады. 2015 жылғы селден кейін үйлері құлаған адамдарға жаңа баспана салынған. Алайда оның сапасыз екенін көрген адамдар жаңа үйге кіруден бас тартқан.Бұл туралы Азаттық тілшісі Мәншүк Асаутай хабарлаған.

Атырауда су жайылды

1/9 Пәтерінен су шыққан Айгүл Жанғалиева "Әбден берекеміз кетті, үйдің қабырғалары мүжіліп, құлап жатыр. Түнде құдайға сыйынып ұйықтаймыз басымызға құлай ма деп" дейді. Атырау, 1 наурыз 2016 жыл.

2/9 Төрт баласы бар Айгүл Жанғалиеваның мектепте оқитын балалары үйдегі сыз бен борсыған судың иісінен ауырып қалған. Атырау, 1 наурыз 2016 жыл.

3/9 Айгүл Жанғалиеваның үйінің қазіргі жағдайы. Атырау, 1 наурыз 2016 жыл.

5/9 Атырау тұрғыны Әділет Жолдығұлов өзінің су жайылған үйін көрсетті.

6/9 Атырау тұрғыны Назгүл Жолдығұолваның үйін де су алып кеткен. Атырау, 1 наурыз 2016 жыл.

Атырау облыстық төтенше жағдайлар департаменті өкілі "Су сору міндетіміз болмаса да, «Атырау су арнасы» [коммуналдық мемлекеттік мекемесі] көлігі кіре алмайтын жерге барып, суды тазалап беріп отырмыз" дейді. — 7/9 Атырау облыстық төтенше жағдайлар департаменті өкілі "Су сору міндетіміз болмаса да, «Атырау су арнасы» [коммуналдық мемлекеттік мекемесі] көлігі кіре алмайтын жерге барып, суды тазалап беріп отырмыз" дейді.

<p>Үйлері былтыр мамыр айындағы нөсер кезінде де суға кеткенін айтқан тұрғын "Кейін Атырау қаласы әкімдігі пәтер жөндеуге көмектесті, үйімізді майлап, сылап, реттегендей болдық. Бірақ, міне, көктем шыға сол жағдай тағы қайталанды" дейді.</p> — 8/9
Үйлері былтыр мамыр айындағы нөсер кезінде де суға кеткенін айтқан тұрғын "Кейін Атырау қаласы әкімдігі пәтер жөндеуге көмектесті, үйімізді майлап, сылап, реттегендей болдық. Бірақ, міне, көктем шыға сол жағдай тағы қайталанды" дейді.

9/9 Атырау тұрғындары баспаналарын су алғаны жайлы арыз түсірген соң қаланың тұрғын үй бөлімі бір рет техника жіберіп, суды тазартқан. Үйін су алған Айгүл Жанғалиева "Бірақ су азаяр емес. Қардың суы, қоқыстың суы бәрі үйдің сыртына да жиналып тұр. Үйдегі суды резеңке етікпен кешіп жүреміз" дейді.

"Азаттық арнасы" 2016 жылғы 22 тамыздағы шығарылымында көктемде су жайылғаннан кейін бірнеше ай өтсе де жағдайы оңалмай отырған адамдардың өмірін суреттеген. Азаттық тілшісі Қасым Аманжол Солтүстік Қазақстан облысы Мәмлүт ауданы Чистое ауылындағы ахуалды баяндайды. Көктемде жиналған су балдырға айналып, төңірекке мүңкіген иіс жайылған. Ауыл адамдарының жиған-терген жем-шөбі көгеріп кеткен. Сол кезде ауылдағы судың әлі тізеден келетіні айтылады. Ал су соратын құралдан хабар жоқ...

Садовое ауылындағы күнкөріс

1/14 Садовое ауылына жаяу бара жатқан әйелдер мен балалар. Олар ауылды тасқыннан қорғайтын жал үйіп жатқан техникалардың жанынан өтіп барады.

Садовое тұрғындарының шағымы көп: мектеп, балабақша, медпункт, көшеде жарық, малға жайылым жоқ. Бұлардың сыртында, ауылды көктемде су алып кете береді. — 2/14 Садовое тұрғындарының шағымы көп: мектеп, балабақша, медпункт, көшеде жарық, малға жайылым жоқ. Бұлардың сыртында, ауылды көктемде су алып кете береді.

3/14 Садовое тұрғыны Ислам Әбіп ауылға журналист келгенін көріп қуанып кетті. Ол "ауылда проблема көп, оларды бұқаралық ақпарат құралдары арқылы жариялау керек" дейді.

4/14 Ауылда бұрын мектеп болған, 1990 жылдары ол жабылып қалған. Қазір Садовое оқушылары көрші ауылға қатынап оқиды. Қыстың боранды күндері көлік жүре алмай, оқушылар бірнеше күн сабақтан қалады.

5/14 Садовое ауылының жолы жақсы. Жолдан бөлек, тұрғындар ауылға орталық су құбыры тартылғанына шүкіршілік етеді. Әрбір үйге су кіріп тұрғаны бұл ауылдағы жалғыз жұбаныш сияқты.

Бірнеше тұрғын бірігіп былтыр ауыл кооперативін құрған. Олар мал шаруашылығымен шұғылдануға несие алған. Алайда сөздеріне қарағанда, кәсіптің дамуына ауыл маңында бос жердің болмауы кедергі. Тұрғындар әр әулеттің өз жері болса, ауыл шаруашылығын дамытуды армандайтын адамдардың тұрмысы жақсара түсер еді дейді. Мал бағуға бейім тұрғындардың көбі ауылда тұрғысы келеді. Бірақ Садовое ауылында мал ұстамайтын үйлер де бар. — 6/14 Бірнеше тұрғын бірігіп былтыр ауыл кооперативін құрған. Олар мал шаруашылығымен шұғылдануға несие алған. Алайда сөздеріне қарағанда, кәсіптің дамуына ауыл маңында бос жердің болмауы кедергі. Тұрғындар әр әулеттің өз жері болса, ауыл шаруашылығын дамытуды армандайтын адамдардың тұрмысы жақсара түсер еді дейді. Мал бағуға бейім тұрғындардың көбі ауылда тұрғысы келеді. Бірақ Садовое ауылында мал ұстамайтын үйлер де бар.

7/14 Су тасқыны кесірінен көп үйлердің малы мен құсы шығын болған. Қазір олардың саны тасқынға дейін болған мал мен құстың қарасынан аз.

8/14 Тұрғындар бұл жерден көшіруді немесе ауылдың жағдайын жақсартуды сұрайды. Жұрттың дені ауылда көктем сайын болатын тасқын қаупінен зәрезап болған, кейбірінің үйінен тасқынның зардабы әлі білініп тұр.

9/14 Садовое тұрғыны Құрмет Уәжіп ауылды қауіпсіз жерге көшіру туралы жергілікті билікке өтініш жасау ісін ұйымдастырған адамдардың бірі.

10/14 Садовое ауылындағы қараусыз қалған ғимарат. Ондаған үй бұзылған 2015 жылғы тасқыннан кейін бұл ауылдан он шақты әулет көшіп кеткен. Олар тасқын кезінде құрылған көмек қорына қазақстандықтар аударған қаражатты көшу үшін пайдаланған. Көшкен отбасылар бұзылған үйлерінің өздерінікі екенін дәлелдейтін құжаттары болмай, бюджет көмегін ала алмаған еді.

11/14 2015 жылы Садовое ауылында тасқыннан бұзылған үйлердің орнына жаңалары салынған. 2017 жылы да ауылды су алып кетіп, кейбір үйлер зардап шекті.

12/14 Жергілікті билік өкілдерінің сөзіне қарағанда, ауылды көшіру мәселесі қаралып жатқан жоқ. Қазір ауылды қоршай тасқыннан қорғайды деген топырақ жал үйіп жатыр. Бірақ кейбір жерлерінде топырақ жал үйлердің іргесіне тым тақау үйілген.

Тұрғындар ауылда жұмыс жоқ екенін айтады. Еңбекке жарамды азаматтардың көбінің жұмыстары қалада. Әйелдердің дені балалар мен үй шаруасына қарайды. Кей тұрғындар ауылдағы маусымдық жұмыстарға шығады. Қазір бірнеше адам салынып жатқан бордақы базындағы құрылыста жүр. Бұл ауылдағы жұрттың көпшілігі - оралмандар. — 14/14 Тұрғындар ауылда жұмыс жоқ екенін айтады. Еңбекке жарамды азаматтардың көбінің жұмыстары қалада. Әйелдердің дені балалар мен үй шаруасына қарайды. Кей тұрғындар ауылдағы маусымдық жұмыстарға шығады. Қазір бірнеше адам салынып жатқан бордақы базындағы құрылыста жүр. Бұл ауылдағы жұрттың көпшілігі - оралмандар.

"Азаттық арнасы" 2017 жылғы 19 сәуірдегі шығарылымында Қарағанды облысы Бұхар жырау ауданы Садовое ауылындағы тасқын судың зардаптарын баяндаған. Осы ауылда 2015 жылғы тасқыннан кейін жаңадан салынған үйлерді 2017 жылы тағы да су басып қалған.

ҚАЙТАЛАНАТЫН ҚАМСЫЗДЫҚ

Жылда дерлік қайталанатын оқиғалар нені білдіреді? Сол кезде мамандар не деп еді? Эколог Мұсағали Дуамбеков жергілікті биліктің дұрыс жұмыс істемеуі салдарынан кейінгі жылдары өзендердің төменгі жағы бітеліп қалатынын айтады.

2017 жылы Қазақстанның барлық аймағында қар қалың жауғанына мән берген су маманы Оразхан Қарлыханов та жергілікті жердегі қамсыздықты сынайды. Саяси белсенді Зәуреш Батталова болса, мәселені жаһандық жылынумен байланыстырып, Қазақстанда оның алдын алуға әрекет болмағанын айтады.

Төтенше жағдай саласының маманы Ғабдолла Шағыров сол жылы наурыз айында жергілікті әкімдермен бірге әуеден бақылау жүргізілгенін, соған сай шешімдер қабылданатынын атап өтеді.

Ақтөбедегі су тасқыны

Ақтөбе қаласының іргесінен ағатын Елек өзенінің сағасында орналасқан кей елді мекендер мен саяжайлар су астында қалды. — 1/13 Ақтөбе қаласының іргесінен ағатын Елек өзенінің сағасында орналасқан кей елді мекендер мен саяжайлар су астында қалды.

2/13 Әсіресе қала іргесіндегі Кірпішті, Келешек, Махамбет, Қарғалы, Заречный-2 елді мекендерінде күрделі жағдай қалыптасқан.

3/13 Кірпіштінің "Эко" деп аталатын бөлігінің тұрғындары жексенбіге қараған түні үйлерінен шұғыл кетуге мәжбүр болған. "Түнгі сағат үште көршім есігімді қағып, эвакуация басталғанын айтты. Құжаттарымызды қолымызға ұстап үйден шығып үлгердік" дейді Армангүл есімді тұрғын Азаттыққа.

4/13 Судың беті қайтпай, үй-жайына алаңдай бастаған Кірпішті ауылының тұрғындары резеңке қайықтармен суда қалған үйлерінен керек-жарақтарын тасып алып жатыр.

5/13 Келешек елді мекені тұрғындарынң сөзінше, тасқын су сәуірдің 14-іне қараған түні келген. Тұрғындар Азаттық тілшісіне екі тәуліктен бері үйлеріне кіре алмай жүргендерін айтты.

6/13 Ақтөбе облыстық төтенше жағдайлар қызметінің мәліметінше, тасқын салдарынан 290 аула су астында қалған.

7/13 Суда алған кей үйлердің ауласында суда қалған автокөліктердің төбесі ғана көрінеді.

8/13 Тасқын су басқан ауыл ішін қайықпен ғана аралауға болады.

Ақтөбе облыстық төтенше жағдайлар департаментінің мәліметінше, сәуірдің 16-сына қараған түні су басқан аймақтардан 743 адам қауіпсіз жерге көшірілген.<br /> — 9/13 Ақтөбе облыстық төтенше жағдайлар департаментінің мәліметінше, сәуірдің 16-сына қараған түні су басқан аймақтардан 743 адам қауіпсіз жерге көшірілген.

10/13 Су басқан аймақтан көшірілген 196 адам қазір қаладағы орта білім беретін мектептердің базасында ұйымдастырылған 12 эвакуациялық пунктті паналап отыр. 419 тұрғын туыстарының үйлеріне кеткен.

11/13 Ақтөбенің "Сүт зауыты" ауданындағы №15 мектептің жанынан ұйымдастырылған эвакуациялық пунктті уақытша паналаған 61 адамның он алтысы - балалар. Бұл адамдардың "Горсетьсвет", "Ақсүт" және "Геолог" саяжайлары аумағындағы тұрғын үйлерін су алған.

12/13 Облыстық төтенше жағдайлар департаменті сәуірдің 16-сы күні SMS арқылы таратқан хабарламада тұрғындарға Қарғалы өзені де арнасынан шығып, тасуы ықтимал екендігін ескертті.

13/13 Су басқан аймақтарда төтенше жағдайлар қызметі мен құтқарушылар тобы жұмыс істеп жатыр деп хабарлады жергілікті билік.

Азаттықтың хабарлауынша, 2017 жылғы 11 сәуірде Қазгидромет ауа райын болжау қызметі күннің күрт жылынатынын, су тасқыны күшейе түсетінін ескерткен. Сол күні су Петропавлдың шеткері жағындағы үйлерді басып қалған.

14-16 сәуір аралығында Ақтөбе, Ақмола, Қарағанды және Солтүстік Қазақстан облыстарындағы ондаған елді-мекенге су жайылып, жүздеген адам эвакуацияланған.

"Азаттық арнасы" осы хабарында 2015 жылғы су тасқынынан зардап шеккендердің арада екі жыл өтсе де өтемақы ала алмай әуре-сарсаңға түсіп келе жатқанын да баяндаған.

Мақтааралдағы ауылдар. Тасқынға дейін және су басқан кез

1/3 Өзбекстанның Сардоба су қоймасы жарылған соң Мақтаарал ауданындағы бес ауылды су басты. Сол аймақтағы елдімекеннің тасқынға дейінгі және су басқан кездегі көрінісі. Сардоба су қоймасына 922 млн куб метр су сияды. Maxar Technologies ұсынған суреттер.

KAZAKHSTAN -- A satellite image shows the flooded village of Nurbek, following the collapse of the Sardoba dam in Uzbekistan, May 3, 2020 — 1/3 Өзбекстанның Сардоба су қоймасы жарылған соң Мақтаарал ауданындағы бес ауылды су басты. Сол аймақтағы елдімекеннің тасқынға дейінгі және су басқан кездегі көрінісі. Сардоба су қоймасына 922 млн куб метр су сияды. Maxar Technologies ұсынған суреттер.

2/3 Мақтаарал ауданындағы ауылдың тасқынға дейінгі және су басқан кездегі көрінісі. Maxar Technologies ұсынған суреттер. 3 мамырда Түркістан облысы әкімінің орынбасары Сәкен Қалқаманов су тасқынының алдын ала шығыны 404 млн теңгені (950 мың доллар) құрайды деп мәлімдеді.

Kazakhstan - A satellite image shows a flooded village south of Myrzakent, Kazakhstan, following the collapse of the Sardoba dam in Uzbekistan, May 3, 2020. Picture taken May 3, 2020. Satellite image ©2020 Maxar Technologies/Handout via REUTERS ATTENTION — 2/3 Мақтаарал ауданындағы ауылдың тасқынға дейінгі және су басқан кездегі көрінісі. Maxar Technologies ұсынған суреттер. 3 мамырда Түркістан облысы әкімінің орынбасары Сәкен Қалқаманов су тасқынының алдын ала шығыны 404 млн теңгені (950 мың доллар) құрайды деп мәлімдеді.

Қазақ-өзбек шекарасы маңындағы ауылдың тасқынға дейінгі және су басқан кездегі көрінісі. Түркістан облысы әкімі Өмірзақ Шөкеев мәселені аймақ деңгейінде шеше алмайтынын айтып, үкіметтен көмек сұрады. Maxar Technologies ұсынған суреттер. Мақтааралдағы жағдай жайлы мына сілтемеден толық оқи аласыз — 3/3 Қазақ-өзбек шекарасы маңындағы ауылдың тасқынға дейінгі және су басқан кездегі көрінісі. Түркістан облысы әкімі Өмірзақ Шөкеев мәселені аймақ деңгейінде шеше алмайтынын айтып, үкіметтен көмек сұрады. Maxar Technologies ұсынған суреттер.

Мақтааралдағы жағдай жайлы **мына сілтемеден** толық оқи аласыз

KAZAKHSTAN -- A satellite image shows flooded homes near the Uzbekistan-Kazakhstan border following the collapse of the Sardoba dam in Uzbekistan, May 3, 2020 — 3/3 Қазақ-өзбек шекарасы маңындағы ауылдың тасқынға дейінгі және су басқан кездегі көрінісі. Түркістан облысы әкімі Өмірзақ Шөкеев мәселені аймақ деңгейінде шеше алмайтынын айтып, үкіметтен көмек сұрады. Maxar Technologies ұсынған суреттер.

Мақтааралдағы жағдай жайлы **мына сілтемеден** толық оқи аласыз

Азаттыққа тасқын жөнінде пікір білдірген мамандардың сөзінен елде бұрыннан бар қателіктер жыл сайын жүйелі түрде қайталанатынын көреміз.

АУЫЛДЫ ҚАЛПЫНА КЕЛТІРУДІҢ ХИКМЕТІ

Былтыр күзде Қазақстанда арнайы салалық мемлекеттік басқару органы – су ресурстары және ирригация министрлігі құрылды. Арада жарты жыл өткенде елдің басым бөлігін су басты. Биылғы тасқынды билік кейінгі 80 жылда болмаған оқиға деп сипаттайды.

Жылда су тасиды, мал-жан шығын болады, соңынан қолы жеткендерге азын-аулақ өтемақы төленеді, құлаған үйлердің орнына жаңа баспана салынады. Бірақ сол үйлер келесі тасқында қайтадан суға кетеді. Инженер-гидротехник Әмірхан Кеншімовпен сұхбатта әуелгі айтылған мәселе де осы болды.

Қазақстанның батысында бірнеше елді мекенді су алды

1/15 Ақтөбе облысында күн күрт жылынып, еріген қар тұрғындарды әбігерге салғанына бір апта болды.

2/15 Суда қалған үйдің ауласынан итті көтеріп әкеле жатқан төтенше қызмет өкілі. Ақтөбе облысы Қобда ауылы, 14 наурыз, 2023 жыл.

3/15 Тасқын су алған үй. Ақтөбе облысы Қобда ауылы. 14 наурыз, 2023 жыл.

4/15 Суда қалған ғимараттар. Қобда, Ақтөбе облысы, 14 наурыз, 2023 жыл.

5/15 Қар еріп, өзен тасыған соң, Ойыл ауданындағы Көсембай, Қайыңды, Қарасу, Ақкемер ауылдарының жолын тасқын су шайып кеткен.

6/15 Қобда ауылында суда қалған тұрғын үйлер. Ақтөбе облысы, 14 наурыз, 2023 жыл.

Тасқыннан Самара – Шымкент тасжолы бұзылған. Ақтөбе облысының Қобда ауылы. 14 наурыз, 2023 жыл. — 8/15 Тасқыннан Самара – Шымкент тасжолы бұзылған. Ақтөбе облысының Қобда ауылы. 14 наурыз, 2023 жыл.

10/15 Су басқан ауылдағы көшеде тұрған полиция қызметкері. Қобда ауданының орталығы, Ақтөбе облысы, 14 наурыз, 2023 жыл.

11/15 Байғанин ауданында Жем, Сағыз өзендері тасып жатыр. Аудан әкімі Қайрат Отаров су кірген үйлер демеушілер көмегімен жөнделетінін айтты.

12/15 Биыл ақпанда Қазақстан төтенше жағдайлар министрлігі көктемгі су тасқыны кезінде 700 мыңнан астам адам тұратын 255 елді мекенді су басуы мүмкін екенін хабарлаған.

13/15 Су басқан Қобда ауылының көшесі. 14 наурыз, 2023 жыл.

14/15 14 наурыз кешкісін Қобда ауылында жергілікті масштабтағы төтенше жағдай жарияланды.

15/15 Жергілікті хабарламаларға қарағанда, Батыс Қазақстан облысында да елді мекендерге су жайылып, жұртты әбігерге салып жатыр. Бөрлі ауданында төтенше жағдай жарияланған. Облыс әкімінің орынбасары Ержан Балтаев Қазталов, Шыңғырлау, Тасқала, Қаратөбе аудандарындағы жағдай күрделі екенін хабарлаған.

– Жаңа ауыл немесе үйлер салынатын болса, құрылысын жан-жақты ойластырып жүргізу керек. Үйді қырат жерге салған дұрыс. Егер сол үйлер ойпаң, тегіс жерге салынатын болса, сол аумақты қорғау қажет. Жан-жағына дамбы салынғаны жөн. Ауыл ішінде де су ағатын арықтар болуы тиіс. Суды жинап, сыртқа шығарып жіберетін насос та керек-жарақтың бірі. Ауылды қалпына келтірген кезде осы нәрселерді ескеру керек. Осының бәріне, менің ойымша, қаржы жетіспейді-ау! – деп топшылайды су маманы.

СУ ТҰЖЫРЫМДАМАСЫНДА ТАСҚЫНҒА ҚАРСЫ ШАРА ҚАМТЫЛМАҒАН...

Былтыр қыркүйек айында құрылған су ресурстары және ирригация министрлігін биылғы тасқын кезінде "қауқарсыздығын көрсетті" деп кейбіреулер сынға алды. Әмірхан Кеншімов ондай пікірге қосылмайды.

– Салалық министрлікті кінәлауға болмайды. Олар қыркүйекте құрылды. Бюджет жыл басында бекітілетіндіктен олардың қаржысы болмады. Жаңа жылдың бюджетін наурызда ғана бере бастайды. Министрлікке қаражаттан тыс техника, потенциал, жаңа мекемелер құру қажет. Мұның бәрі бір күнде бола салмайды ғой, – деді ол Азаттыққа.

Жаңа министрлік биылғы түйткілдер келесі жылы да қайталанбасы үшін қандай бағытта жұмыс істегені дұрыс?

Қазақстанның бұрынғы су шаруашылығы министрі, гидротехник Нариман Қыпшақбаевпен сұхбат.

ОҚИ ОТЫРЫҢЫЗ

Нариман Қыпшақбаев: Үкіметте судың жайын білетін басшы жоқ

Маманның айтуынша, су ресурстарын басқару жүйесін дамытудың 2024-2030 жылдарға арналған тұжырымдамасы бекітілген. Алайда ел президенті онда су тасқынына қарсы шаралар қамтылмағанын ескерткен соң барып, тұжырымдама су тасқынына қарсы іс-шаралармен толықтырылмақшы. Осы бағытта жұмыстар атқарылуы керек.

– Екіншіден, заң мәселесі бар. Қазір Су кодексі жасалып жатыр. Алайда бір кілтипан бар. Біз, мамандар, гидротехникалық құрылымдардың қауіпсіздігі жайлы заң бөлек болуы керек екенін үнемі айтып жүрміз. Сол заң бойынша, Ресей мен Өзбекстандағыдай гидроқұрылымдардың қауіпсіздігін қадағалап отыратын арнайы орган болу керек еді. Бізде осы мәселе Су кодексіне енгізіліп кетті. Ал кодекс деген өндірістік құжат қой, – дейді инженер-гидротехник Әмірхан Кеншімов.

– Одан кейін құрылымдық мәселелерді жөнге келтіру керек. Бұрын жергілікті жерлерде ПМК (жылжымалы механикаландырылған колонна) дейтін мекеме болған. Әр облыста осындай 2-3 мекеме болатын. Соларды қалпына келтіру керек шығар. Сосын ол кезде аудандық су шаруашылығы мекемелері болатын. Қазір олардың аты бар да, заты жоқ. Оларда техника, қаржы жоқ. Солардың бәрін қалпына келтіріп, қаржыландырып, техникамен қамтамасыз ету керек. Одан кейін әрбір ауылда кем дегенде бір-бірден, немесе екі-үш гидротехник болғаны жөн, – дейді маман Азаттыққа.

"ГИДРОҚҰРЫЛЫМДАР – МЕМЛЕКЕТТІК СТРАТЕГИЯЛЫҚ НЫСАН"

Кеншімовтің айтуынша, Совет одағы кезінде төтенше жағдай министрлігі деген болған жоқ, суға қатысты шаруашылықтың бәрін салалық министрлік жүргізетін.

Кейбір елдерде су нысандарын элиталық әскери құрылым күзетеді. Қазақстанда қалай? Инженер-гидротехник Әмірхан Кеншімовтің айтуынша, заңға сәйкес, экономикалық маңызы бар күрделі гидроқұрылымдар мемлекеттік стратегиялық маңызы бар нысанға жатады. Ондай нысандарды ведомстводан тыс мекемелер күзетеді.

Бұл жерде Қызылағаш су қоймасының қалай күзетілгенін сұрау артық көрінді...

Айта кету керек, Совет одағы тұсында Қазақ ССР мелиорация және су ресурстары министрлігінде 200 мыңдай адам жұмыс істеген. Ел тәуелсіздік алғаннан кейін бұл министрлікті таратып, штатын қысқартып, басқа министрлік қарамағындағы су комитетіне айналдырған.

Көктемде таситын суды қуаңшылықта пайдалануға бола ма?

Embed

Көктемде таситын суды қуаңшылықта пайдалануға бола ма?

Embed

width px height px

No media source currently available

0:00 0:21:21 0:00

"Азаттық радиосына 70 жыл" подкасының 55-эпизодында Қызылағаш апатынан бергі Азаттықта қамтылған кейбір су тасқыны оқиғаларына шолу жасадық. Содан туындаған сұрақтарға инженер-гидротехник Әмірхан Кеншімов жауап берді. Үзіндісі баяндалған бұл мәселе туралы бүгінгі эпизодтан толығырақ тыңдауға болады.

Эпизод соңында жазда жетпейтін, көктемде кетпейтін су игілігін игеруде саланың жағдайы мүлде сын көтермесіне көз жеткізгендей болдық. Ал салалық министрлік әлі құрылымдық, ұйымдастыру кезеңін өткеріп жатыр. Бүгінгі сөзді "Қылышты қынап сақтайды, суды мұрап сақтайды" деген мақалмен түйіндейміз.

"Азаттық радиосына 70 жыл" аудиоподкасының барлық эпизодын Азаттық сайтынан, подкаст платформаларынан және Азаттықтың YouTube-арнасынан тыңдап, ой-пікір бөлісуге болады.

Азат Еуропа радиосы студиясында. Мюнхен, Батыс Германия, 1950-жылдары түсірілген сурет.

ОҚИ ОТЫРЫҢЫЗ

"Бостандық радиосынан" – Совет Одағы құлағанға дейін

Қуанышбек ҚАРИ

"Азаттық-70", "Азаттық толқынында" подкастарының және "Шайхана" блогының авторы. Азаттықтың Алматы бюросының бас редакторы болған. Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дің журналистика факультетін бакалавр дәрежесімен, Тегеран университеті парсы әдебиеті факультетін магистр дәрежесімен тәмамдаған.
Иран телерадиобірлестігі әлемдік қызметінде тілші, кейін қазақстандық бірнеше БАҚ-тың Ирандағы тілшісі қызметтерін атқарған. Қазақстандық ақпарат агенттіктерінде, газет-журналдарда тілші, бөлім меңгерушісі, бас редактордың бірінші орынбасары болған.