Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
Алматының Шаңырақ ықшамауданында "заңсыз салынған" үйлерді сүруге келетін күштік құрылымдардың жолын жауып тұрған адамдар. 14 шілде, 2006 жыл. Азаттық тілшісі Талғат Дүйсенбек түсірген фото.
2006 жылғы адам өліміне ұласқан Шаңырақ оқиғасы ел тәуелсіздігінен кейінгі билік пен халықтың алғашқы қақтығысынан туындады. Азаттық радиосының қызметкерлері Кенжебек Нұрқасенұлы мен Талғат Дүйсенбек оқиғаның қалай өрбігенін, оның себептері мен салдары жайлы айтады. Талғат – оқиға орнынан хабар таратқан журналист. Бүгінде марқұм, Азаттық тілшісі Қазис Тоғызбаев та Шаңырақ қақтығысында сол жерде болған.
Қоғамдық белсенділер мен Алматының Шаңырақ ықшамауданы тұрғындары 2006 жылғы 14 шілде күні таңертең ерте қақтығыс алдында күштік құрылымдарды келіссөзге, мәмілеге шақырып баққан.
Мысалы, Маржан Аспандиярова Алматы қаласының әкіміне, прокуатура, сот орындаушылары, полиция мен арнайы жасақ командирлеріне қарата айтқан сөзінде орынсыз қақтығысқа жол бермеуге үндеді. Белсенді Шаңырақ ықшамауданы халқы өз баспанасын қорғауда өлімнен тайсалмайтынын айтып, араша сұраған. Алайда күштік құрылым өкілдері сот шешіміне сілтеп, белсендінің сөзін елемеді. Шаңырақ қақтығысы осылай басталған еді.
Шаңырақ оқиғасы, 14 шілде 2006 жыл.
1/25Шаңыраққа ертең сот шешімін орындаушылар келіп, тұрғын үйлерді бұзады дегенді естіген жұрт түнді көз ілмей өткізді.
Алматының "Шаңырақ" ықшам ауданында "заңсыз салынған үйлерді" сүруге келген билік өкілдеріне жергілікті халық қарсылық танытты. Полиция жасағы мен тұрғындар арасында қақтығыс болып, салдарынан бір полицей қаза болды, ондаған адам зардап шекті. Шаңырақ оқиғасы кезінде Азаттық тілшілері түсірген суреттерді ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
2/25Шаңырақта негізінен елдің өзге өңірлерінен күнкөріс қамымен Алматыға қоныс аударғандар тұратын. Сот "олар заңсыз иеленіп алған жерге баспана тұрғызған" деп шешім шығарған.
Алматының "Шаңырақ" ықшам ауданында "заңсыз салынған үйлерді" сүруге келген билік өкілдеріне жергілікті халық қарсылық танытты. Полиция жасағы мен тұрғындар арасында қақтығыс болып, салдарынан бір полицей қаза болды, ондаған адам зардап шекті. Шаңырақ оқиғасы кезінде Азаттық тілшілері түсірген суреттерді ұсынамыз.
Алматының "Шаңырақ" ықшам ауданында "заңсыз салынған үйлерді" сүруге келген билік өкілдеріне жергілікті халық қарсылық танытты. Полиция жасағы мен тұрғындар арасында қақтығыс болып, салдарынан бір полицей қаза болды, ондаған адам зардап шекті. Шаңырақ оқиғасы кезінде Азаттық тілшілері түсірген суреттерді ұсынамыз.
Алматының "Шаңырақ" ықшам ауданында "заңсыз салынған үйлерді" сүруге келген билік өкілдеріне жергілікті халық қарсылық танытты. Полиция жасағы мен тұрғындар арасында қақтығыс болып, салдарынан бір полицей қаза болды, ондаған адам зардап шекті. Шаңырақ оқиғасы кезінде Азаттық тілшілері түсірген суреттерді ұсынамыз.
Алматының "Шаңырақ" ықшам ауданында "заңсыз салынған үйлерді" сүруге келген билік өкілдеріне жергілікті халық қарсылық танытты. Полиция жасағы мен тұрғындар арасында қақтығыс болып, салдарынан бір полицей қаза болды, ондаған адам зардап шекті. Шаңырақ оқиғасы кезінде Азаттық тілшілері түсірген суреттерді ұсынамыз.
Алматының "Шаңырақ" ықшам ауданында "заңсыз салынған үйлерді" сүруге келген билік өкілдеріне жергілікті халық қарсылық танытты. Полиция жасағы мен тұрғындар арасында қақтығыс болып, салдарынан бір полицей қаза болды, ондаған адам зардап шекті. Шаңырақ оқиғасы кезінде Азаттық тілшілері түсірген суреттерді ұсынамыз.
Алматының "Шаңырақ" ықшам ауданында "заңсыз салынған үйлерді" сүруге келген билік өкілдеріне жергілікті халық қарсылық танытты. Полиция жасағы мен тұрғындар арасында қақтығыс болып, салдарынан бір полицей қаза болды, ондаған адам зардап шекті. Шаңырақ оқиғасы кезінде Азаттық тілшілері түсірген суреттерді ұсынамыз.
Алматының "Шаңырақ" ықшам ауданында "заңсыз салынған үйлерді" сүруге келген билік өкілдеріне жергілікті халық қарсылық танытты. Полиция жасағы мен тұрғындар арасында қақтығыс болып, салдарынан бір полицей қаза болды, ондаған адам зардап шекті. Шаңырақ оқиғасы кезінде Азаттық тілшілері түсірген суреттерді ұсынамыз.
Алматының "Шаңырақ" ықшам ауданында "заңсыз салынған үйлерді" сүруге келген билік өкілдеріне жергілікті халық қарсылық танытты. Полиция жасағы мен тұрғындар арасында қақтығыс болып, салдарынан бір полицей қаза болды, ондаған адам зардап шекті. Шаңырақ оқиғасы кезінде Азаттық тілшілері түсірген суреттерді ұсынамыз.
Алматының "Шаңырақ" ықшам ауданында "заңсыз салынған үйлерді" сүруге келген билік өкілдеріне жергілікті халық қарсылық танытты. Полиция жасағы мен тұрғындар арасында қақтығыс болып, салдарынан бір полицей қаза болды, ондаған адам зардап шекті. Шаңырақ оқиғасы кезінде Азаттық тілшілері түсірген суреттерді ұсынамыз.
Алматының "Шаңырақ" ықшам ауданында "заңсыз салынған үйлерді" сүруге келген билік өкілдеріне жергілікті халық қарсылық танытты. Полиция жасағы мен тұрғындар арасында қақтығыс болып, салдарынан бір полицей қаза болды, ондаған адам зардап шекті. Шаңырақ оқиғасы кезінде Азаттық тілшілері түсірген суреттерді ұсынамыз.
Алматының "Шаңырақ" ықшам ауданында "заңсыз салынған үйлерді" сүруге келген билік өкілдеріне жергілікті халық қарсылық танытты. Полиция жасағы мен тұрғындар арасында қақтығыс болып, салдарынан бір полицей қаза болды, ондаған адам зардап шекті. Шаңырақ оқиғасы кезінде Азаттық тілшілері түсірген суреттерді ұсынамыз.
Алматының "Шаңырақ" ықшам ауданында "заңсыз салынған үйлерді" сүруге келген билік өкілдеріне жергілікті халық қарсылық танытты. Полиция жасағы мен тұрғындар арасында қақтығыс болып, салдарынан бір полицей қаза болды, ондаған адам зардап шекті. Шаңырақ оқиғасы кезінде Азаттық тілшілері түсірген суреттерді ұсынамыз.
Алматының "Шаңырақ" ықшам ауданында "заңсыз салынған үйлерді" сүруге келген билік өкілдеріне жергілікті халық қарсылық танытты. Полиция жасағы мен тұрғындар арасында қақтығыс болып, салдарынан бір полицей қаза болды, ондаған адам зардап шекті. Шаңырақ оқиғасы кезінде Азаттық тілшілері түсірген суреттерді ұсынамыз.
Алматының "Шаңырақ" ықшам ауданында "заңсыз салынған үйлерді" сүруге келген билік өкілдеріне жергілікті халық қарсылық танытты. Полиция жасағы мен тұрғындар арасында қақтығыс болып, салдарынан бір полицей қаза болды, ондаған адам зардап шекті. Шаңырақ оқиғасы кезінде Азаттық тілшілері түсірген суреттерді ұсынамыз.
Алматының "Шаңырақ" ықшам ауданында "заңсыз салынған үйлерді" сүруге келген билік өкілдеріне жергілікті халық қарсылық танытты. Полиция жасағы мен тұрғындар арасында қақтығыс болып, салдарынан бір полицей қаза болды, ондаған адам зардап шекті. Шаңырақ оқиғасы кезінде Азаттық тілшілері түсірген суреттерді ұсынамыз.
Алматының "Шаңырақ" ықшам ауданында "заңсыз салынған үйлерді" сүруге келген билік өкілдеріне жергілікті халық қарсылық танытты. Полиция жасағы мен тұрғындар арасында қақтығыс болып, салдарынан бір полицей қаза болды, ондаған адам зардап шекті. Шаңырақ оқиғасы кезінде Азаттық тілшілері түсірген суреттерді ұсынамыз.
Алматының "Шаңырақ" ықшам ауданында "заңсыз салынған үйлерді" сүруге келген билік өкілдеріне жергілікті халық қарсылық танытты. Полиция жасағы мен тұрғындар арасында қақтығыс болып, салдарынан бір полицей қаза болды, ондаған адам зардап шекті. Шаңырақ оқиғасы кезінде Азаттық тілшілері түсірген суреттерді ұсынамыз.
Алматының "Шаңырақ" ықшам ауданында "заңсыз салынған үйлерді" сүруге келген билік өкілдеріне жергілікті халық қарсылық танытты. Полиция жасағы мен тұрғындар арасында қақтығыс болып, салдарынан бір полицей қаза болды, ондаған адам зардап шекті. Шаңырақ оқиғасы кезінде Азаттық тілшілері түсірген суреттерді ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
20/25Шаңырақ оқиғасы кезінде жараланған диссидент, ақын Арон Атабек. Кейін сот оны "Шаңырақтағы жаппай тәртіпсіздікті ұйымдастырды" деп танып, 18 жылға соттады. Тағы үш адамға 14, 15 және 16 жыл түрме жазасын кесті. 20 адамға 1-3 жыл аралығында шартты жаза беріліп, 1 адам ақталды. Түрмеде аурудан әбден әлсіреген Атабекті 2021 жылы күзде өзін толық ақтау туралы талабын орындамастан қамаудан шығарды. Ол денсаулығының нашарлауына түрмедегі қатаң жағдай мен азаптау себеп болғанын айтқан. Арон Атабек 2021 жылы 24 қарашада 68 жасында Алматыда қайтыс болды.
Алматының "Шаңырақ" ықшам ауданында "заңсыз салынған үйлерді" сүруге келген билік өкілдеріне жергілікті халық қарсылық танытты. Полиция жасағы мен тұрғындар арасында қақтығыс болып, салдарынан бір полицей қаза болды, ондаған адам зардап шекті. Шаңырақ оқиғасы кезінде Азаттық тілшілері түсірген суреттерді ұсынамыз.
Алматының "Шаңырақ" ықшам ауданында "заңсыз салынған үйлерді" сүруге келген билік өкілдеріне жергілікті халық қарсылық танытты. Полиция жасағы мен тұрғындар арасында қақтығыс болып, салдарынан бір полицей қаза болды, ондаған адам зардап шекті. Шаңырақ оқиғасы кезінде Азаттық тілшілері түсірген суреттерді ұсынамыз.
Алматының "Шаңырақ" ықшам ауданында "заңсыз салынған үйлерді" сүруге келген билік өкілдеріне жергілікті халық қарсылық танытты. Полиция жасағы мен тұрғындар арасында қақтығыс болып, салдарынан бір полицей қаза болды, ондаған адам зардап шекті. Шаңырақ оқиғасы кезінде Азаттық тілшілері түсірген суреттерді ұсынамыз.
Алматының "Шаңырақ" ықшам ауданында "заңсыз салынған үйлерді" сүруге келген билік өкілдеріне жергілікті халық қарсылық танытты. Полиция жасағы мен тұрғындар арасында қақтығыс болып, салдарынан бір полицей қаза болды, ондаған адам зардап шекті. Шаңырақ оқиғасы кезінде Азаттық тілшілері түсірген суреттерді ұсынамыз.
Алматының "Шаңырақ" ықшам ауданында "заңсыз салынған үйлерді" сүруге келген билік өкілдеріне жергілікті халық қарсылық танытты. Полиция жасағы мен тұрғындар арасында қақтығыс болып, салдарынан бір полицей қаза болды, ондаған адам зардап шекті. Шаңырақ оқиғасы кезінде Азаттық тілшілері түсірген суреттерді ұсынамыз.
Алматының "Шаңырақ" ықшам ауданында "заңсыз салынған үйлерді" сүруге келген билік өкілдеріне жергілікті халық қарсылық танытты. Полиция жасағы мен тұрғындар арасында қақтығыс болып, салдарынан бір полицей қаза болды, ондаған адам зардап шекті. Шаңырақ оқиғасы кезінде Азаттық тілшілері түсірген суреттерді ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
Previous slide
Next slide
ШАҢЫРАҚ ОҚИҒАСЫНЫҢ ҚҰРБАНДАРЫ
Қақтығыс кезінде кепілге алынған Алматының Бостандық аудандық ішкі істер басқармасының 24 жастағы тергеушісі Әсет Бейсеновті белгісіз біреулер үстінен бензин құйып өртеп жіберген.
Денесінің 80 пайыздайы күйген полиция қызметкері 12 күннен кейін ауруханада опат болды.
Осы оқиға бойынша қозғалған қылмыстық істі қараған Алматы қалалық соты 2007 жылғы 5 қазанда Арон Атабекті – 18 жылға, Рүстем Тұяқовты – 14 жылға, Ерқанат Тараншиевті – 15 жылға және Құрманғазы Өтегеновті 16 жыл мерзімге бостандығынан айыруға үкім шығарған.
Шаңырақ ісі бойынша сот, 5 қазан 2007 жыл
1/13Үкім шығатын күні таңертең Алматы қалалық сотының алдына айыпкерлердің туыстары мен дос-жарандары жиналды.
Алматы қалалық сотында 2007 жылғы қазанның 5-күні "Шаңырақ ісі" бойынша сот үкімі шықты. Фотоларды түсірген – Азаттық журналисі Кенжебек Нұрқасенұлы
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
7/13Қоғамдық қорғаушы Жасарал Қуанышалин залдағы орындарды полиция өкілдері мен жай киімді "бейтаныс адамдардан" босатып, айыпкерлердің сыртта қалған туыстарын ішке кіргізуді талап етті.
Алматы қалалық сотында 2007 жылғы қазанның 5-күні "Шаңырақ ісі" бойынша сот үкімі шықты. Фотоларды түсірген – Азаттық журналисі Кенжебек Нұрқасенұлы
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
13/13Сот тағы екі адамға 14 және 15 жыл түрме жазасын, 20 адамға 1-3 жыл аралығында шартты жаза беріп, 1 адамды ақтады. Көп жыл түрмеде отырып, аурудан әбден әлсіреген Арон Атабекті билік 2021 жылы күзде өзін толық ақтау туралы талабын орындамастан қамаудан шығарды. Диссидент ақын денсаулығының нашарлауына түрмедегі қатаң жағдай мен азаптау себеп болғанын айтқан. Арон Атабек 2021 жылғы 24 қарашада 68 жасында Алматыда қайтыс болды.
Алматы қалалық сотында 2007 жылғы қазанның 5-күні "Шаңырақ ісі" бойынша сот үкімі шықты. Фотоларды түсірген – Азаттық журналисі Кенжебек Нұрқасенұлы
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
Previous slide
Next slide
Рүстем Тұяқов пен Ерқанат Тараншиев 2018 жылы мерзімінен бұрын босап шықты. 2021 жылы күзде денсаулығына байланысты қатаң режимдегі түрмеден босатылған диссидент, ақын Арон Атабек көп ұзамай қайтыс болды.
Халықаралық құқық қорғау ұйымдары мен жергілікті белсенділер Арон Атабектің өліміне билікті кінәлап, түсініктеме беруін талап еткен. Құрманғазы Өтегенов 2022 жылы кесімді жазасын толық өтеп, түрмеден босады.
ӘКІМНІҢ ПРЕЗИДЕНТ САЙЛАУЫ КЕЗІНДЕГІ ҚҰБЫЛУЫ
Азаттық радиосы Алматы бюросының сол кездегі жетекшісі болған Кенжебек Нұрқасенұлы оқиғаның төркіні ілгеріден басталғанын айтады. Ол бұл мәселеде жемқорлық араласқанын да атап өтті.
– 2005 жылдан бастап заңсыз құрылыстар деген тақырып бірте-бірте ширыға берді. Сол жылы президент сайлауын өткізу белгіленді де, биліктің, мемлекеттік аппараттың бүкіл күші соған жұмылдырылды. Сондайда электоратпен жұмыс істеу, солардың көңілін табу керек болды. Әсіресе, тоқсаныншы жылдарғы қиыншылық кезінде қалаға ағылып, Шаңырақ, Әйгерім, Бақай, Көкқайнар, т. б. елді мекендерге орнығып қалған қазақтардың "заңсыз салынған үй" мәселесі өткір тұрған. Олар еріксіз күнкөріс қамымен қалаға келіп қоныстанған. Әсіресе, 1991-1998 жылдар арасында мемлекеттік органдар сызып берген бас жоспарға сәйкес емес, әркім өз қалағанынша үй сала берген. Жер берудегі алаяқтық пен жемқорлық та бөлек әңгіме. Мысалы, бір жер теліміне бірнеше жер актісі берілген. Шаңырақ оқиғасында жалғыз баспанасынан айрылуы сондағы тұрғындар үшін өліммен тең болатын, – дейді Кенжебек Нұрқасенұлы.
Әкім Иманғали Тасмағамбетов халыққа есеп беріп тұр. Алматы, 12 ақпан, 2008 жыл.
Ол мына бір жайға да назар аудартады. Сол кездегі Алматы қаласының әкімі Иманғали Тасмағамбетов 2005 жылғы президент сайлауы қарсаңында Шаңырақ ықшамауданы халқымен кездесіп, заңсыз салынған үйлер мәселесі шешілетінін айтқан. Алайда сайлау өте сала әкім мәселені шеше алмайтынын мойындайды.
– 2005 жылдың аяғы, 2006 жылдың басында заңсыз салынған үйлер туралы сот шешімі бірінен соң бірі шығып жатты. Бір жерде – 160, бір жерде 200 шамалы жер телімі заңсыз салынған деп танылды. Ел сонда қауым болып бірлесіп, үйін, жерін қорғап қалуға тырысты. Билік сот шешімі негізінде күндіз құлатып кеткен үйлерді түнде қайта салып, аштық жариялап, наразылық білдірді. Қоғамдық ұйымдар да бірлесіп, Астанаға делегация жіберіп жатты. Ал қала әкімі Иманғали Тасмағамбетов 2006 жылы қазақстандық басылымдардың бірінде осы мәселені қалай шешуді білмейтінін айтып, түйткілді реттей алмайтынын мойындайды, – дейді ол.
Шаңырақ ықшамауданындағы үйлер. Алматы, 4 тамыз, 2008 жыл.
АЗАТТЫҚ РАДИОСЫНЫҢ ЖҰМЫСЫ
Кенжебек Нұрқасенұлы Шаңырақ қақтығысы болған күнгі Азаттық радиосының қалай жұмыс істегенін былай сипаттайды:
– Қақтығыста полицияның ауыр жарақат алуы трагедия еді. Шаңырақ оқиғасы сол күннің басты тақырыбы болды. Мәселенің мәнісі туралы эфирден оқиғаның қалай болғаны, кімдер қатысқаны туралы тиісті тараптардың барлығын сөйлетіп, жан-жақты хабар тараттық. Билік өкілдері осы жолы да әдетіне басып, сұхбат беруден қашқақтады. Неліктен қақтығысқа жетті, неліктен мәселені бейбіт жолмен шешуге болмады деген сауалдар қойылды.
Кенжебек Шаңырақта қақтығыс болған күнгі қудалаулар туралы да хабар таратылғанын айтады. Арон Атабек бастаған жергілікті белсенділерге қоса оқиғаға қатысы жоқ адамдар ұстала бастаған. Азаттықтың Алматы бюросына сол күні үздіксіз қоңыраулар түсіп жатқан.
Кенжебек Нұрқасенұлының айтуынша, Азаттық радиосы ұсталғандардың тізімін жасап, аты-жөндерін атап эфирден беріп отырған.
Азаттық тілшісі Талғат Дүйсенбек
Ал оқиға орнынан Азаттықтың Алматыдағы тілшісі Талғат Дүйсенбек хабар дайындаған. Бұл – Азаттық радио толқыннан хабар тарататын және веб-сайты шағын көлемде ғана жұмыс істеп жатқан кез.
– 13 шілдеде Талғат келесі күні Шаңырақ елдімекеніндегі үйлердің сүрілетіні туралы ақпарат барын айтты. Іс қимылдың бәрін ақылдасқан соң тілшіміз сол жерге барып, барлық жағдайды көзімен көріп, эфирге баяндап беретін болды, – дейді Кенжебек Нұрқасенұлы.
ШАҢЫРАҚҚА ЖИНАЛУ
Талғат Дүйсенбек те Шаңырақ оқиғасы дәл 14 шілдеде тұтана қалмағанын айтады. Ол күштік құрылымдардың көмегімен биліктің қақтығыс алдында топтасып келіп, Бақай ықшамауданындағы 400 үйді сүріп тастағанын еске алады. Сол оқиғалардың да бел ортасында Талғат болған.
– Шаңырақ оқиғасының алдында заңсыз салынған үйлерді сүру науқаны жүріп жатқан. Осы оқиғаның алдында бір апта бұрын ғана 2 мың шамалы күштік құрылымдардан құрылған топ келіп, Бақайдағы 400 үйді сүріп тастаған еді, – деп еске алады Талғат Дүйсенбек.
Билік өкілдері трактормен бұзған үйінің жұртында жылап отырған адамдар. Бақай, Алматы, 7 шілде, 2006 жыл. Фото авторы Қазис Тоғызбаев Азаттық тілшісі болып істеді.
Ол жергілікті тұрғындардың қорғану қамын қарастырып, күштік құрылымдарды қарсы алуға арнайы әзірленгенін, шаңырақтықтар жалғыз болмағанын айтады. Бұл сол кездегі Алматы маңында шешімі табылмаған әлеуметтік мәселелердің шырқау шегіне жеткенін де байқатса керек.
– Бақайдағы оқиға кезінде адамдар баспанамызды қорғаймыз деп дайындық жүргізген. Бірақ халық 2 мың шамалы күштік құрылым өкілдері сау етіп жетіп келеді деп күтпегені анық. Қанша қарсыласқанымен, ел оларға төтеп бере алмады. Осыны көргеннен кейін шаңырақтықтар да әзірлене бастады. Өйткені Бақайдан кейін бір аптадан соң Шаңыраққа келеді деген хабар тарады. Ал Шаңырақ басқа да осындай елдімекенге қарағанда аумағы үлкен аудан. Бұған қоса Алматыда осындай түйткілі бар, жалғыз баспанасынан айрылып қалуынан қауіптенген адамдар да сол күні Шаңыраққа жиналды, – дейді Талғат Дүйсенбек.
Бүгінде марқұм, Азаттық тілшісі Қазис Тоғызбаев (1948-2021) та Бақай мен Шаңырақтағы оқиғаларды суретке түсіріп, өзі куә болған жайттарды сипаттап жазған.
14 ШІЛДЕ: АЛАТАҢНАН БАСТАЛҒАН ҚАҚТЫҒЫС
Сөйткенше 14 шілденің таңы атады. Жұма күні болатын. Талғат Дүйсенбек оқиға қарсаңын еске алғанда Шаңырақ тұрғындарына қосылған белсенді Арон Атабекті де көргенін айтады.
– Шаңыраққа 14 шілде күні таңғы төртте келдім. Сонда халықтың дайындалып жатқанын көрдім. Таңғы сағат алтыда 2 мың шамалы адамнан құралған күштік құрылым да жетті. Үйі сүрілген елдің жағдайымен айналысып жүрген бірнеше белсенді болды, олардың арасында Арон Атабек те бар еді, – дейді Азаттық тілшісі.
Полиция күштері жолын бөгемек болған әйелдер шебін бұзып, Шаңыраққа беттеп барады. Алматы, 14 шілде, 2006 жыл. Фото авторы – Талғат Дүйсенбек.
Талғаттан ол жерге жиналғандар барған сайын шиеленіскен жағдай қақтығысқа ұласып кете ме деп күтті ме деп сұрадым. Ол оқиға қалай өрбігенін, алғашқы жанжал қалай басталғанын айтып берді.
– Ел ондайды күткен жоқ. Дегенмен әлдебір қақтығыс болатынын адамдар сезгендей еді. Жанжал бірден басталған жоқ. Жолдың екі жағында жиналған екі топ текетіреске дайын тұрды. Прокуратура өкілдері ескерту жасап жатты. Мен оқиғаны суретке түсіріп, екі топтың ортасында тұрған едім. Бір сәтте қақтығыс басталды да кетті! Тұрғындар жақтан тас ұшып жатты. Қолындағы тоқпағымен қалқанын ұрғылаған күштік құрылым қызметкерлері де шабуылды бастап кетті. Оқиға болған жер екі сайдың ортасы еді. Мен сол сәт бір қолымда – микрофон, бір қолымда – фотоаппарат, құлап түстім, – деп еске алады Талғат Дүйсенбек.
Айтуынша, таңғы алтыда басталған қақтығыс бірнеше толқынмен жалғасқан.
– Сөзбен суреттеп айтып жеткізу қиын. Кәдімгідей соғыс әрекеттері болды. Біреу біреуді аяп жатқан жоқ. Полиция қолында – тоқпақ, елдің қолында – тас. Мылтық атылған жоқ демесеңіз, тараптар бір-біріне аяусыз тап берген. Күштік құрылымнан соқталдай дәу бір азаматты ел ұрып жатқанда, жергілікті әйелдер оған араша түскенін де көрдім, – дейді Талғат Дүйсенбек.
АЗАТТЫҚ ТІЛШІСІ КӨРГЕН ӘСЕТ БЕЙСЕНОВ ЖӘНЕ АРОН АТАБЕК
Ашынған халық жанжал кезінде күштік құрылым өкілдерін кепілге алған. Солардың арасында 24 жастағы тергеуші Әсет Бейсенов те болған. Тәртіпсіздік күшейіп, келіссөзге шақыру нәтиже бермейтін қиын сәттер басталды.
– Екі ортада құрылысы бітпеген шағын екі бөлмелі үй болды. Сол үйге адамдар кепілге түскен күштік құрылым өкілдерін қамап қойды. Сағат 8-9 шамасына дейін ұмытпасам, үш рет шабуыл жасалды. Бір кезде кепілге алғандар Әсет Бейсеновті екі ортаға алып шықты. Жанына газ баллонын қойды. Полицияға "тағы да шабуылдасаңдар, мына жігітті жарып жібереміз" деген ультиматум қойды. Бұл сағат 10-11 кезіндегі жағдай. Екі жақ арасында келіссөздер жүргізілді деп айтылғанмен, мәмілеге келетіндей болған жоқ. Белсенділерден Маржан Аспандиярованы көрдім, Арон Атабек те болды, – деп еске алады Талғат Дүйсенбек.
Арон Атабектің Шаңырақ оқиғасы кезіндегі суреті. Алматы, 14 шілде, 2006 жыл. Фото авторы – Қазис Тоғызбаев.
Күштік құрылым өкілдері кепілге алынған соң билік жағының сыңайы қалай болды? Оларды арашалауға, немесе келісімге келуге қадам жасады ма? Кейін Шаңырақ оқиғасын ұйымдастырушы ретінде айыпталған Арон Атабектің Азаттық тілшісі көрген әрекеті қандай болды?
– Әсет Бейсеновті алып шыққан кезде де күштік құрылым шегінбеді, шабуылға дайын тұрды. Менің ойымша, мұндай жағдайда билік шегінуі керек еді, бірақ олар ондай сыңай танытпады. Қайта тағы да шабуылдауға дайын екенін көрсетіп тұрды. Біз күштіміз, біз қалай да басып кіреміз дегені байқалды. Сол екі ортада Әсет Бейсеновке бензин құйылып, от қойылып үлгерген екен... Артынша Арон Атабектен отты кім қойғанын сұраған едім. Айтқанына қарағанда, көп арасынан біреу шырпы лақтырған. Атын атап, түстеу мүмкін болмаған. От тиген кезде Арон Атабек дереу өз күртесін ала салып Әсет Бейсеновті аман алып қалу үшін өртті сөндіріп жатты. Сол кезде күштік құрылымдардан бірнеше адам жүгіріп барып, Арон Атабекті сабады... Сөйтіп от тиген Әсет Бейсеновті алып кетті. Дәрігерлер келді. Олармен де сөйлестім. Әсеттің де жағдайын көзіммен көрдім. Денесінің 80-90 пайызын өрт шалған, қансырап жатты. Жұрттың бәрі шошып қалды, – дейді Талғат Дүйсенбек сол бір қаралы оқиға туралы.
"ТЫП-ТИПЫЛ ҚЫЛУ КЕРЕК"
Талғат Дүйсенбек Шаңырақ ықшамауданында қақтығыс болған сайдан өткен кездері сол күндегі оқиға еске түсетінін айтады. Осы жанжалдан кейін билік халықтың талабына құлақ асып, әуелде заңсыз салынды деген үйлерді заңдастыруға мәжбүр болған.
– Қазір қарасаңыз, сол араның бәріне үй түскен. Биліктің сонша күшке сүйеніп, мына жерде үй салуға болмайды дейтіндей емес. Сол оқиға бекер-ақ болған екен ғой деген ой келеді осындайда, – дейді Талғат Дүйсенбек.
Азаттық журналисі Кенжебек Нұрқасенұлы, 15 қыркүйек, 2006 жыл.
Кенжебек Нұрқасенұлы қақтығыстан кейінгі биліктің әрекеті қалай болғанын былай деп еске алады.
– Шаңырақ оқиғасы біткеннен кейін де Алматы әкімінің орысша "незаконные строения необходимо выжигать каленым железом" (ыстық темірдің табымен осы құрылыстарды тып-типыл қылу керек мағынада) деген сөзі қоғамда қатты сынға қалды. Себебі, сайлау алдындағы сөзі бір басқа, ал сайлаудан кейін мүлде басқаша сөйледі, – дейді Кенжебек.
Оның айтуынша, сол кезде қоғамдық ұйым өкілдері Алатау бөктерінде арнайы қорғалатын, құрылыс салуға тыйым салынған аумақта тұрғызылған сәулім сарайларға назар аудара бастады. Оған кім рұқсат берген деген мәселе көтеріліп жатқан еді. Ал Шаңырақта тұратын көпбалалы отбасылар, асыраушысынан айрылған жетім-жесір адамдардың баспана мәселесі шешілмей қала берген.
– Неліктен мәселені бейбіт жолмен шешуге болмады? Түптің түбінде заңсыз салынды деген үйлерді билік заңдастыруға мәжбүр болды. Әуелде халық келіссөзге де даяр еді. "Басқа жерден бересіңдер ме, жоқ, тұрған жерді реттеп бересіңдер ме, бізге соны шешіп беруді сұраймыз. Себебі біз тұрып жатқан жалғыз баспанадан айрылсақ, далада қаламыз", – деді халық. Осы талаппен олар парламентке де, үкіметке де жүгінді. Бірақ мәселе шешімін таппады. Тек Шаңырақ оқиғасы болған соң ғана жаңадан Алатау ауданы құрылып, мәселе реттеле бастады, – деп еске алады Кенжебек Нұрқасенұлы.
БИЛІККЕ ҰСЫНЫЛҒАН МИКРОФОН
Азаттық тілшісі Талғат Дүйсенбек Шаңырақ қақтығысы кезіндегі ақпарат құралдарының жұмысы қалай болғанын да айтып берді.
– Осы оқиға кезінде Шаңырақ тұрғындары журналистерге өте сақ қарады. Өйткені оған дейін көптеген "лас" ақпарат тараған-ды. Әсіресе, бұл мемлекеттік телеарналардан байқалған. Сондықтан жергілікті адамдар кей журналистерге сенімсіздікпен қарады. Алайда олар Азаттыққа сенуге болатынын көрсетіп, мені журналист ретінде оқиға орнына өткізді. Жалпы Азаттық сол жылдары жер дауы басталғаннан бері хабар таратқан бірден бір радио болды. Шаңырақ оқиғасынан кейінгі сот процестерінен де ұдайы хабар таратып отырдық, – дейді Азаттық тілшісі.
Шаңырақ ісі бойынша айыпталған Арон Атабек (оң жақтан екінші) пен Құрманғазы Өтегенов (оң жақта) сот залында тұр. Алматы, 5 қазан, 2007 жыл. Азаттық журналисі Кенжебек Нұрқасенұлы түсірген фото.
Кенжебек Нұрқасенұлынан да Азаттық радиосының Шаңырақ оқиғасы кезіндегі жұмысында туындаған кедергілер мен қиындықтар жайлы сұрадым.
– Әр кезде тараптардың барлығына тең мүмкіндік жасап, теңдей микрофон ұсыну – Азаттық редакциясындағы жұмыстың негізгі талабы. Өкінішке қарай, билік өкілдері сауалдарды жауапсыз қалдырады. Жауап берсе де сырғытпа сөзбен шектеледі. Жауап бермейтін кездері көп. Радиода жарты сағаттық "дөңгелек үстел" хабарлары ұйымдастырылатын. Мәселенің ақ-қарасын ажырату үшін билік өкілдерін соған да шақыратынбыз. Бірақ олар соған да келмейтін, – дейді ол.
МӘСЕЛЕ КӨТЕРІП, МЕСЕЛІ ҚАЙТАТЫН ДЕПУТАТТЫҢ БІР ҚЫРЫ
Кенжебек Нұрқасенұлы Шаңырақ қақтығысына дейін Алматы маңындағы "заңсыз салынған" үйлер мәселесі парламентке жеткенін айтады. Яғни, билік одан бейхабар қалдық деп ақтала алмайтын.
Қала әкімі Иманғали Тасмағамбетовтің президент сайлауы алдында заңсыз салынған үйлер мәселесін шешуге берген уәдесі мен депутаттардың талпынысы сайлаудан кейін адыра қалған.
2005 жылы желтоқсан айында болған сайлауда Қазақстанды Совет одағынан бері басқарып келе жатқан Нұрсұлтан Назарбаев, ресми мәлімет бойынша, 91 пайыз дауыс жинап, үшінші мәрте президент болып сайланған. Оны ұлықтау рәсімінде депутат Бекболат Тілеуханның ұсынысымен бекітілген, авторлығына Назарбаев енгізілген "Менің Қазақстаным" әні алғаш рет әнұран ретінде орындалады.
Назарбаевтың биліктегі 30 жылы
1/291989 жылы 22 маусым күні Қазақ ССР компартиясы орталық комитетінің бірінші хатшысы болып сайланғаннан кейін жыл өтпей жатып Нұрсұлтан Назарбаев 1990 жылдың ақпан айынан бастап Қазақ ССР Жоғары Кеңесінің төрағасы әрі Қазақ ССР коммунистік партиясы орталық комитетінің бірінші хатшысы қызметтерін қоса атқарды. Ол коммунистік және советтік билік номенклатурасының барлық сатысынан өткен болатын.
Суретте: СССР президенті және Советтік коммунистік партия орталық комитетінің бас хатшысы Михаил Горбачев (оң жақта) пен Қазақ ССР президенті әрі Қазақ ССР компартиясы орталық комитетінің бірінші хатшысы Нұрсұлтан Назарбаев. Мәскеу, 25 қыркүйек 1990 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
2/291990 жылы 24 сәуір күні Қазақ ССР Жоғары Кеңесі «Қазақ ССР президенті қызметін тағайындау және Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң қабылдады. Сол күні Жоғары Кеңес жаңадан тағайындалған ең биік лауазымды қызметке 49 жастағы Нұрсұлтан Назарбаевты сайлады.
Суретте: Нұрсұлтан Назарбаев (сол жақта) Қазақ ССР делегациясының баспасөз мәслихатында. Мәскеу, 1981 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
3/291991 жылғы 1 желтоқсан күні Қазақстан тарихында тұңғыш рет бүкілхалықтық президент сайлауы өтті. Бұл сайлауға кандидат болып түскен жалғыз адам - Нұрсұлтан Назарбаев Қазақ ССР президенті болып қайта сайланды.
Суретте: Қазақ ССР президенті сайлауына баламасыз түскен Нұрсұлтан Назарбаев сайлау учаскесінде өзіне дауыс беріп жатыр. Оң жақта тұрған - әйелі Сара Назарбаева. Алматы, 1 желтоқсан 1991 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
4/29Ресми мәлімет бойынша, алғашқы бүкілхалықтық президент сайлауына дауыс беру құқығына ие республика азаматтарының 88,2 пайызы қатысқан. Олардың 98,7 пайызы Назарбаевқа қолдау білдірген. Содан бері Назарбаев Қазақстанды үздіксіз басқарып келеді.
Суретте: Қазақ ССР президенті болып қайта сайланған Нұрсұлтан Назарбаев ұлықтау рәсімінде. Алматы, Республика сарайы, 10 желтоқсан 1991 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
5/29Президент сайлауынан соң, 1991 жылы 16 желтоқсан күні Қазақстан бұрынғы Совет Одағы құрамындағы республикалардың ең соңғысы болып тәуелсіздігін жариялады. Арада тағы бірнеше күн өткенде Алматыда ТМД ұйымы (Тәуелсіз мемлекеттер достастығы - ред.) құрылғаны туралы келісімге қол қойылды.
Суретте: ТМД-ны құру туралы декларацияға қол қою рәсіміне қатысқан мемлекеттер басшылары. Алматы, 21 желтоқсан 1991 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
6/29Президент Назарбаевтың жарлығымен құрылған Қазақстан халықтарының ассамблеясы көтерген бастама бойынша 1995 жылы 29 сәуір күні Қазақстанда Нұрсұлтан Назарбаевтың президенттік өкілетін 2000 жылғы желтоқсанның 1-іне дейін ұзарту туралы бүкілхалықтық референдум өтті. Ресми мәліметке сәйкес, сайлаушылардың 91,26 пайызы қатысқан дауыс беру нәтижесі бойынша, олардың 95,46 пайызы Назарбаевтың өкілетін ұзартуды мақұлдаған. Бұдан соң Қазақстанда президент сайлауын мерзімінен бұрын өткізу және референдум жасау «дәстүрге» айналды.
Суретте: Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев астық алқабында. 1992 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
7/29Соңғы ширек ғасырдан астам уақытта Қазақстанда бүкілхалықтық президент сайлауы бес рет – 1991, 1999, 2005, 2011 және 2015 жылдары өткізілді. Қазақ ССР-і кезіндегі алғашқы сайлаудан басқалары заңда белгіленген мерзімінде емес, кезектен тыс өтті.
Сурет: Қазақстан президенті болып қайта сайланған Нұрсұлтан Назарбаев ант беріп тұр. Астана, 20 қаңтар 1999 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
8/292005 жылғы 4 желтоқсанда мерзімінен бұрын өткен президент сайлауында Нұрсұлтан Назарбаев, ресми мәлімет бойынша, дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың 91 пайызының қолдауына ие болып, жеті жыл мерзімге Қазақстан президенті болып тағы сайланды.
Суретте: Нұрсұлтан Назарбаев әйелі Сара Назарбаевамен дауыс беруге сайлау учаскесіне келді. Астана, 4 желтоқсан 2005 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
9/292005 жылғы 4 желтоқсанда Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан президенті болып сайланғаны туралы Орталық сайлау комиссиясы берген куәлік. Астанадағы Қазақстанның тұңғыш президенті мұражайынан түсірілген сурет.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
10/29Қазақстан орталық сайлау комиссиясының ресми мәліметі бойынша, 2011 жылғы 3 сәуірде мерзімінен бұрын өткен президент сайлауына дауыс беруге қатысқан азаматтардың 95 пайыздан астамы Нұрсұлтан Назарбаевты қолдаған.
Суретте: Қазақстан президенті қызметіне кезекті мәрте сайланған Нұрсұлтан Назарбаев ант беру рәсімінде. Астана, 8 сәуір 2011 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
11/29Президент Назарбаевтың тұсында Қазақстанда жоғарғы заң шығарушы орган - парламент бірнеше рет таратылды. Парламентті кезекті рет таратқан соң, 1995 жылдың наурыз айынан 1996 жылдың қаңтарына дейін президент Назарбаев заң шығару өкілетін өзіне алып, заң күші, тіпті, конституциялық заң күші бар ондаған жарлық шығарды. Осы кезеңде Қазақстанда Негізгі заң қайта жазылып, 1995 жылы 30 тамыз күні бүкілхалықтық референдум арқылы жаңа Конституция қабылданды.
Суретте: Нұрсұлтан Назарбаев (ортада - "хан тағында") "Көшпенділер" фильмін түсіру кезінде. 17 ақпан 2004 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
13/29Саяси оппоненттері Нұрсұлтан Назарбаевтың жоғары билікте отырған кезде Қазақстан Конституциясын өзіне ыңғайлап, оған толықтырулар мен өзгерістер енгізуді әдетке айналдырғанын айтады. Мысалы, 1998 жылғы қазан айында Конституцияға бірден 19 түзету енгізілген соң 1999 жылы қаңтарда кезектен тыс президент сайлауы өтті. 2007 жылы мамырда Конституцияға енгізілген кезекті түзетулердің арқасында Нұрсұлтан Назарбаев президент сайлауына еш шектеусіз түсе беретін айрықша құқық иеленді. Сондай-ақ кейін "Қазақстанның тұңғыш президенті" деген ресми атаққа ие болып, іс жүзінде қылмыстық қудалауға жатпайтын тұлғаға айналды.
Суретте: Алматы қаласындағы көше жарнамасы. 7 қаңтар 2009 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
14/291995 жылдың сәуірінде өткізілген президенттің өкілеттігін ұзарту жөніндегі референдумды қоса алғанда, Қазақстанда 1995 жылдан бастап өткізілген президенттік және парламенттік сайлаулар Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы сияқты халықаралық ұйымдар тарапынан демократия стандарттары мен Қазақстанның халықаралық міндеттемелеріне сәйкес деп танылмаған.
Суретте: Астанадағы "Қазақ елі" монументіндегі президент Нұрсұлтан Назарбаевтың бейнесі.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
15/29Қазақстанда 1999 жылы мерзімінен бұрын өткен президент сайлауы кезінде Нұрсұлтан Назарбаевтың сайлау штабы сайлау біткен соң «Отан» саяси партиясына айналды. Кейін атауын «Нұр Отан» партиясы деп өзгерткен саяси ұйым қазір Қазақстанда заң шығарушы, атқарушы және жергілікті өкілді органдарды бақылап отыр. Елдегі ең ірі саяси партияның құрылымы мен жұмысында бір кездегі советтік коммунистік партияға ұқсастықтар да бар.
Суретте: Президент Нұрсұлтан Назарбаев өзі басқаратын «Нұр Отан» партиясының жиынында сөйлеп тұр. Астана, 25 қараша 2011 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
16/292010 жылы 15 маусым күні Қазақстанда билікте отырған елдің тұңғыш президенті Нұрсұлтан Назарбаевқа «Елбасы» (орысша «Лидер нации») деген ресми атақ беру заңмен бекітілді. Заң бойынша, Елбасының бейнесін бүлдіру әрекеттерін жасағандарға айыппұл немесе бір жылға дейін бас бостандығынан айыру, ал баспасөз құралдары арқылы жасалған нақ сол әрекеттер үшін үш жылға дейін бас еркіндігінен айыру жазасы қарастырылған. Заңда Нұрсұлтан Назарбаев пен оның отбасына қол тигізбеу құқығы да атап жазылып, оны бұзғандарға бес жылға дейін бас еркіндігінен айыру жазасы белгіленді.
Суретте: Қазақ-түрік университетінің музейіндегі Назарбаев бюсті. Түркістан, 2002 жыл. (Сурет авторы - Асылхан Әбдірайым.)
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
18/29Осы уақытқа дейін жүзден астам кітаптың авторы атанған президент Нұрсұлтан Назарбаев 1997 жылы шыққан бір кітабында «қаусап қалса да, СССР-ді 18 жыл басқарған» Леонид Брежневті сынаған еді. Қазақстанда Назарбаевтың кітаптарына арналған көрмелер, ғылыми-практикалық жиындар, байқаулар мен тағы да басқа көптеген шаралар тұрақты өткізіліп тұрады. Сонымен бірге, тұңғыш президент ән шығарған, тіпті Қазақстанның мемлекеттік әнұранына да өлең жолдарын жазған автор ретінде аталады.
Суретте: Ұлттық кітапхана сөресіндегі Нұрсұлтан Назарбаевтың кітаптары. Алматы, 4 шілде 2012 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
19/29Қазақстанда елдің тұңғыш президенті – Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев атында универститет пен зияткерлік мектептер, бірнеше қор, мұражайлар, саябақтар мен тарихи-мәдени орталықтар жұмыс істейді. Қазақстан ғылым академиясы оны «Ғасыр ғұламасы» деген атақпен марапаттаған.
Суретте: Астанадағы Назарбаев университеті. 29 қараша 2012 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
21/29Бұрынғы СССР құрамында болған елдер арасында тек тек Қазақстанда ғана совет кезінде билікке келген басшы әлі басқарып отыр. 2016 жылы совет кезінен бері билікте ұзақ отырған Өзбекстан президенті Ислам Каримов қайтыс болды. Оның орнына Шавкат Мирзияев президент болып сайланды.
Суретте солдан оңға: Өзбекстан президенті Ислам Каримов пен Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев. Астана, 7 қыркүйек 2012 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
22/292011 жылғы 16 желтоқсан күні Маңғыстау облысы Жаңаөзен қаласында бірнеше айға созылған мұнайшылар ереуілі күшпен басылып, полиция атқан оқтан 16 адам қаза тапты. Жаңаөзен оқиғасынан кейін Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев Германияға ресми сапармен барды. Жергілікті журналистің Жаңаөзен оқиғасына қатысты сұрағына ол «Полицияның ісі дұрыс болды, өкінішке қарай, адамдар қаза тапты... Германияда тәуелсіздік күні ондаған мас жігіт адамдарды сабап, балаларды ұрып, микрофонды сындырып, азғантай ғана полицейлерді жараласа, не істер едіңіздер?» деп жауап берді.
«Жаңаөзен ісі» бойынша жергілікті абақты басшысы, бірнеше полицей, Маңғыстау облысы әкімі орынбасары, Жаңаөзен әкімі, мұнай компаниясы менеджерлері және оппозиция өкілі, «жаппай тәртіпсіздіктерді ұйымдастырушылар» сотталды.
Суретте: Нұрсұлтан Назарбаев Жаңаөзен оқиғасы кезінде кезекшілік атқарған полицейлермен кездесіп тұр. Жаңаөзен, 22 желтоқсан 2011 жыл
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
23/29"Бүгінде жасы 73-тен асқан Нұрсұлтан Назарбаев алдағы уақытта кезекті мәрте президент сайлауына түсуі мүмкін екенін жоққа шығармайды" деп жазды Батыс басылымдары 2014 жылы. Сол жылы ақпанда өзінен болашақта сайлауға түсетіні туралы сұраған Bloomberg журналисінің сұрағына Назарбаев: «Мен 2016 жылғы желтоқсанның аяғына дейінгі мерзімге сайланғанмын, уақыты келгенде көрерміз» деп жауап берген.
Суретте: Президент Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан халықтарының бірлігі күнгі жиында сөйлеп тұр. Алматы, 1 мамыр 2012 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
25/292015 жылы ақпанда Қазақстан халқы Ассамблеясы (президент жанындағы кеңесші органды президенттің өзі басқарады) осы жылы елде кезектен тыс президент сайлауын өткізу туралы ұсыныс жасады. Ассамблея сайлау өткізу қажеттігін «жаһандық сынақтардан сәтті өтуі үшін ел президентіне жалпыхалықтық сенім білдірудің жаңа мандатын беру қажеттігімен» түсіндірген. Бұл бастаманы билік партиясынан жасақталған парламент, бірқатар билікшіл партиялар мен президенттің өзі қолдап, Назарбаев сайлауды сәуірдің 26-сына тағайындау туралы жарлық шығарған. Бұл жолғы кезектен тыс сайлауға Назарбаевқа бәсекелесі ретінде көпшілік жұртқа аса таныс емес екі адам – өзін өзі ұсынған Әбілғазы Құсайынов пен билікшіл Қазақстан коммунистік халықтық партиясы кандидаты Тұрғын Сыздықов түсіп жатыр.
Суретте: Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан халқы Ассамблеясы сессиясында. Астана, 23 сәуір 2015 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
26/292016 жылы күзде Нұрсұлтан Назарбаев Bloomberg агенттігіне сұхбат берді. Сұхбатында ол "2020 жылға дейін жұмыс істейтінін" айтты. Ол агенттік тілшісіне қалжыңға сүйеп, "ал 2020 жылы біз екеуміз қайта кездесеміз" деді. Назарбаев келесі сайлауға түсу туралы айтуға ертерек екенін, бұл мәселенің халық қолдауына, өзінің денсаулығына байланысты шешілетінін мәлімдеді. Осы жолы ол билікті біреуге мұраға беріп кету ойы жоқ екенін айтты.
Суретте: Назарбаев Bloomberg тілшілерімен әңгімелесіп отыр. Агенттік сайтында әңгіменің 2016 жылы 22 қарашада Астанада Ақорда резиденциясында болғаны жазылған. Bloomberg «бұрынғы СССР елдері басшылары ішінде билікте ең ұзақ отырған лидер экономикалық дағдарыс кезінде демократиялық реформа жасамай, бұл процесті екі онжылдық бойы кешіктіріп келеді» деп жазған.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
28/292017 жылы 25 қаңтарда Нұрсұлтан Назарбаев жергілікті телеарнадан сөйлеп, Қазақстан халқына үндеу жариялады. Ол билік тармақтары арасында билік өкілеттіліктерін бөлу реформасын бастайтынын мәлімдеді. Назарбаев өзіне тиесілі бірқатар өкілеттікті парламент пен үкіметке беретінін айтты. Ол бұл ниетін "қазіргі заман талаптары" мен "демократиялық реформалар рухына" сәйкес болу мақсатымен түсіндірді. Конституцияға енгізілетін өзгерістерді парламент екі жұмыс күні ішінде мақұлдады. Биліктің айтуынша, бұл өзгерістер елдің жағдайына қатысты парламент пен үкіметтің жауапкершілігін күшейтеді. Freedom House халықаралық ұйымы реформаны "ескі фасадқа жағылған тағы бір қабат бояу" деп атады.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
29/292019 жылғы 19 наурызда Астана уақытымен сағат 19:00-да Қазақстан президенті Нұрсұлтан Назарбаев республикалық телеарналардан халыққа үндеу жасап, президенттік өкілетін тоқтататынын мәлімдеді. Назарбаев үндеу жасап жатқанда қол қойған "Қазақстан Республикасы президентінің өкілетін атқару туралы" жарлыққа сәйкес, оның президенттік өкілеті 20 наурызда тоқтатылады. Назарбаев сайлауға дейін уақытша президент қызметін парламент сенатының төрағасы Қасым-Жомарт Тоқаев атқаратынын айтты.
Суретте: Нұрсұлтан Назарбаев биліктен кететінін жариялаған сәт. Астана, 19 наурыз 2019 жыл.
Қазақстанды отыз жылға жуық басқарған Нұрсұлтан Назарбаев 2019 жылғы 19 наурызда ел президенті қызметінен кететінін мәлімдеді. Назарбаевтың биліктегі кезінен фотогалерея ұсынамыз.
Сайт бұғатталып тұрса да, материалды осы сілтемемен кіріп оқуға болады
Previous slide
Next slide
– Қоғамдық ұйымдар заңсыз салынған үйлер мәселесін көтеріп, ашық хат жазып, парламентке дейін жеткізді. Қызығы сонда – парламентте ондаған депутат бұл мәселені көтеріп, үкіметке сауал да жолдаған, тіпті күн тәртібіне шығарып, қарамақшы да болған. Бірақ кейін олар ойынан айнып қалды. Бұл 2006 жылдың басы болатын. Яғни, президент сайлауы өтіп болған кез, – дейді Кенжебек.
Бекболат Тілеухан дегеннен шығады, Шаңырақ қақтығысын ұйымдастырды деп айыпталып, 18 жылға сотталған Арон Атабек кезінде оның қоғамдық көмекшісі болған. Депутат, Арон Атабек 2021 жылы денсаулығына байланысты түрмеден шығып, үйінде қайтыс болғаннан кейін Азаттыққа берген комментарийінде былай дейді:
"Көмекке мұқтаж кезде мен Арон Атабекке көмектестім. Мәселені жан-жақты қарадым. Арон Атабек үшін сол кездегі ішкі істер министрі Бауыржан Мұхамеджановпен де кездестім. Шаңырақ оқиғасы түсірілген таспаны парламент қабырғасына әкеліп, көрсетіп, мәселе көтердім. Депутаттық құзырымды пайдаланып, сол кездегі Алматы қаласының әкімі Иманғали Тасмағамбетовпен, басқа да адамдармен кездестім. Олардың бәрі маған түсіндіріп, бүкіл мәселенің заңды екендігін айтып, көзімді жеткізді".
Депутат Бекболат Тілеухан сонда Арон Атабекті Шаңырақ оқиғасының ұйымдастырушысы ретінде танитынын екіұшты айтып түсіндірді.
"Мен қоғамдық көмекшімді қорғадым. Бірақ оның істегені қате болды", – деген еді Бекболат Тілеухан Арон Атабек туралы.
СОҢҒЫ СҰХБАТ ЖӘНЕ СОҢҒЫ ТҰТҚЫН
Арон Атабек 2021 жылғы 24 қарашада Алматыда қайтыс болды. 18 жылға қатаң режимдегі түрмеге кесілген диссидент ақын өмірінің соңғы 15 жылын қапаста өткізді. Оны билік ақтамады, тек денсаулығына байланысты қамаудан босатты. Ол түрмеде отырған кезінде еш кінәсіз, жазықсыз сотталғанын мәлімдеп, биліктен ешқашан рақымшылық сұрамайтынын айтқан. Ол биліктен өзін толық ақтауды және өзіне келтірілген шығындарды толық өндіруді талап етті.
Арон Атабек Азаттыққа берген соңғы сұхбатында билік өзін түрмеде өліп қала ма деген қауіппен бостандыққа шығаруға мәжбүр болды деген ойын айтқан.
Шаңырақ оқиғасы бойынша сотталған соңғы тұтқын 2022 жылы түрмеден шықты. 16 жылға сотталған Құрманғазы Өтегенов түрмеде босағаннан кейін Азаттыққа берген сұхбатында анасын көрмегелі 16 жылдан асқанын, бала-шағасын соңғы рет 2010 жылы көргенін, кейін отбасынан айрылғанын айтқан.
Түрмеде жазасын өтеу кезінде денсаулығынан айрылған, билікке бас имей қайтыс болған Арон Атабекті де Шаңырақ оқиғасының құрбаны деуге болатын сияқты. Әлеуметтік теңсіздік пен жемқорлық салдарынан туындаған 2006 жылғы 14 шілдедегі Шаңырақ оқиғасының аяғы осылай болды.
Осы мақалада қысқаша мазмұндалған әңгімені "Азаттық радиосына 70 жыл" подкасының 68-эпизодынан толығырақ тыңдауға болады.
Аудиоподкастың барлық эпизодын Азаттық сайтынан, подкаст платформаларынан және Азаттықтың YouTube-арнасынан тыңдай аласыздар.
"Азаттық-70", "Азаттық толқынында" подкастарының және "Шайхана" блогының авторы. Азаттықтың Алматы бюросының бас редакторы болған. Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дің журналистика факультетін бакалавр дәрежесімен, Тегеран университеті парсы әдебиеті факультетін магистр дәрежесімен тәмамдаған.
Иран телерадиобірлестігі әлемдік қызметінде тілші, кейін қазақстандық бірнеше БАҚ-тың Ирандағы тілшісі қызметтерін атқарған. Қазақстандық ақпарат агенттіктерінде, газет-журналдарда тілші, бөлім меңгерушісі, бас редактордың бірінші орынбасары болған.
