Шыңжаң өлкесі Тарбағатай аймағы Дөрбелжің ауданында туған 38 жастағы Ақиқат Қалиолла – 2015 жылы Қазақстанға қоныс аударған кәсіби музыкант. Алматы қаласында тұрып жатқан өнерпаз төрт жылдан бері Қытай билігінің Шыңжаңдағы аз ұлттарға жасаған қысымына қарсы күресіп келеді. Оның Шыңжаңда қалған анасы мен екі бауырынан хабар алмағалы екі жылдан асқан. Ал "Қытай түрмесінде қайтыс болған" әкесінің қайда жерленгенін білмейді. Ол Қазақстан президенті Тоқаев 14 қыркүйекте Қытай басшысы Си Цзиньпинмен кездесуде Шыңжаң қазақтарының мәселесін көтереді деп үміттенеді.
Ақиқатпен Алматы қаласындағы жекеменшік балабақшаның жертөлесіндегі шағын студияда кездестік. Алакөлеңке студия ішінде дауыс өңдейтін екі компьютер мен электронды пианино, бір диван, шағын үстел мен бірнеше музыкалық аспап тұр. Студия табалдырығын аттаған сәтте ол рояльда әлдебір мұңлы музыка ойнап отырды. Ақиқат қазір көңілді музыка ойнауға құлықсыз, себебі ол Шыңжаңда қысымға ұшыраған ет жақындарын ойлап сары уайымға салынып жүр.
Ақиқат 2018 жылдан бері Қытай билігінің Шыңжаңдағы аз ұлттарға жасаған қысымына қарсы шығып, күресіп келеді. Әуелі тіркелмеген "Атажұрт" ұйымының жиынына қатысып, арғы бетте қалған жақындарының көрген азабын айтудан басталған оның күресі уақыт өте келе Қытайдың Алматыдағы консульдығы алдындағы наразылыққа ұласты. Консулдық алдында ол Қытай басшысы Си Цзиньпиннен туғаандарын босатуды, Шыңжаңдағы геноцидті тоқтатуды талап етіп жүр. Бірақ екі жылға жуықтаған бұл наразылыққа Қытай консульдығы бірде-бір рет жауап бермеді.
Ақиқат Қалиолланың Қытай қысымына қарсылығы тек Алматыдағы Қытай консульдығы алдындағы наразылықпен шектелген жоқ. Нұр-Сұлтан қаласындағы Қытайдың Қазақстандағы елшілігіне де бірнеше мәрте барып, жақындарын босатуды сұрап хат тапсырды. Қазақстан үкіметі мен сыртқы істер министрлігінен де тұрақты көмек сұрап келеді. Бірақ Қазақстан тарапы "Қытайдың ішкі ісіне араласа алмайтындарын" айтып, сыпайы жауап беруден әрі аспады.
ТОҚАЕВ-СИ ЦЗИНЬПИН КЕЗДЕСУІНЕН ҮМІТ
Музыкант көп уақытын студияда өткізеді. Аптасына үш рет – дүйсенбі, сәрсенбі, жұма күндері Қытайдың Алматыдағы консульдығы алдында наразылыққа шығады. Айтуынша, бұл наразылық шарасының басталғанына да 600 күнге жуықтаған. Ақиқат Қытай консулдығы алдындағы наразылыққа қатысқаны үшін "бейбіт митинг заңын бұзды" деген айыппен бірнеше рет айыппұл да төлеген.
Алматыдағы Қытай консульдығына апта сайын барып жүрген Ақиқат 14 қыркүйекте Қазақстанға Қытай басшысы Си Цзиньпин келетінінен де хабардар. Ол Қытай басшысының сапары алдында өздерін қамап тастай ма деп қауіптенеді. Ақиқат 5 қыркүйек күні Шыңжаңдағы туыстарын іздеп жүрген бір топ тұрғынмен Алматыдағы саябаққа барып, Қазақстан президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтан араша сұрады. Олар Тоқаевтан Шыңжаңдағы қазақтар мәселесін Си Цзиньпинмен кездесуде көтеруді сұрайды.
- Мәселемізді билік бәлкім естіп те отырған шығар. Сондықтан осы жолы Қазақстан президентінен үлкен үміт күтеміз. Арызымызды Қытай коммунистік партиясының төрағасы Си Цзиньпинге жеткізіңіз, - деді Ақиқат саябақтағы шарада президент Тоқаевқа қайырылып.
"ЕҢ ҚИЫНЫ – ЖАНАСЫЗ КӨМІЛГЕН ӘКЕНІҢ ҚАСІРЕТІН ҰМЫТУ"
Ақиқат анасы мен інілері хабарсыз кеткелі жүрегінің де жиі сыр бере бастағанын айтады. Жақындарына алаңдайды, көп түндерін ұйқысыз өткізеді. Түрмеде қайтыс болған әкесінің ауыр тағдыры да үнемі ойына оралады.
- Ақша табу, бала-шағаңды қыдырту, консульдық алдындағы наразылыққа қатысу, одан қалса ұсталып, айыппұл төлеу – мен үшін қатардағы көп нәрсенің бірі. Маған қиыны – жаназасыз көмілген әкеңнің қасіретін ұмыту. Маған қиыны – хабарсыз кеткен анам мен екі інімінің тағдырын санадан шығару. Маған қиыны – өз қолыңмен жақыныңды арулап көме алмау, - дейді музыкант.
Ақиқат қазір өнер екінші орынға ығысып, күнкөріс көзі болып қалғанын айтады. Ол "мақсатым – анам мен інілерімді босатып, Қазақстанға алып келу" дейді.
- Білесіз бе, кейінгі төрт жылда бір рет болса да тойға бармаппын. Әкем түрмеде адам төзгісіз азаппен өліп, қалған жақындарымнан бейхабар қалған шақта той тойлап, жарқылдап жүруге дәтім жетпейді. Көңілім құлазыған кездері бала шағамды алып, тауға шығып кетемін, - деп түйіндеді ол сөзін.
Пекиннің Шыңжаңдағы қазақтарға қысым көрсетіп жатқаны туралы Қазақстанда 2017 жылдың сәуірінен бастап айтыла бастады. Сол кезден бастап қазақтардың діни құқықтарының шектелгені, шетелге шығу үшін төлқұжат берілмей жатқаны, саяси лагерьлерге қамалғандары туралы ақпараттар тарады.
Саяси лагерьде отырып шыққан азаматтар да Азаттыққа сұхбат беріп, ондағы басынан кешкендері туралы баяндады. Халықаралық адам құқығын қорғау ұйымдары мен әлемдік баспасөз де Шыңжаңдағы саяси лагерьлер, күштеп жұмысқа жегу, балаларды ата-аналарынан айыру, дінге тыйым салу туралы жиі жазды. Батыс елдері мен АҚШ Қытайдың бұл саясатын сынға алды. Пекиннің Шыңжаңдағы саясаты Қытай мен Батыстың қарым-қатынасының бұзылуына бір себеп болды.
БҰҰ есебінше, Қытай Шыңжаңдағы лагерьде бір миллион мұсылман қамалған. Пекин Шыңжаңдағы саясатын ішкі ісіміз әрі экстремизммен күрес, кәсіп меңгеру деп мәлімдейді.
Қытайды экономикалық серіктес санайтын Қазақстан Пекиннің Шыңжаңдағы саясатына қатысты ресми мәлімдеме жасамаған. Алматыда сот Шыңжаңда жақынымыз қалды деп Қытай консулдығына барып жүрген бір топ адамға бірнеше рет айыппұл салып, кейбірін қамаған.
Сыртқы істер министрлігі дипломатиялық арналар арқылы Шыңжаңда қалған қазақтарды біртіндеп қайтарып жатқанын айтады.