Hukuk toparlary Tähranyň soňky döwürde dowam edýän protestlerde aýyplanan ilkinji hökümete garşy protestçini jezalandyrjakdygyny aýdýarlar, dünýäniň dürli künjeklerinde liderler Eýrandaky zorlukly basyşlar barada alada bildirýärler.
Norwegiýada ýerleşýän Adam Hukuklary guramasyny öz içine alýan toparlar öz çeşmelerine salgylanyp, habar bermegine görä, 26 ýaşly Erfan Soltani geçen aýyň ahyryndan bäri ýurdy sarsdyrýan protestlerdäki roly sebäpli "Hudaýyň garşysyna uruş alyp barmakda" aýyplanyp, tussag edilenden alty gün soň, 14-nji ýanwarda jezalandyrylar.
Dowam edýän protestler 1979-njy ýyldaky Yslam Rewolýusiýasyndan bäri ýurduň ruhany häkimiýeti üçin iň uly kynçylyklaryň birini döretdi.
Eýranyň resmileri Soltani baradaky habarlar barada açyk pikir bildirmedi. Emma Yslam Rewolýusiýasyny goraýjylar korpusyna (IRGC) ýakyn bolan "Tasnim" habar agentligi 13-nji ýanwarda sud ulgamynyň birnäçe protestçilere garşy ilkinji aýyplamalaryny çykarandygyny habar berdi.
"Parahatçylykly demonstrantlaryň öldürilmegi bes edilmeli"
Agentligiň aýtmagyna görä, Eýranda yslam kanunlaryna görä "Hudaýa garşy uruş alyp barmakda" aýyplanýanlar babatynda ölüm jezasy göz öňünde tutulýar we olaryň işleri ileri tutular.
"Parahatçylykly demonstrantlaryň öldürilmegi bes edilmeli we protestçilere garşy zorluk görkezmek üçin olara 'terrorçy' diýlip at bermek kabul ederliksizdir" diýip, Birleşen Milletler Guramasynyň adam hukuklary boýunça ýokary derejeli wekili Wolker Turk 13-nji ýanwarda eden beýanatynda eýran häkimiýetleriniň "özgerişlik baradaky kanuny talaplary basyp ýatyrmak üçin rehimsiz güýç ulanmak" kararyny tankytlady.
Bu protestler inflýasiýa we walýutanyň pese gaçmagy bilen başlandy, ýöne şondan bäri çykyşlar hökümete garşy giň gerimli proteste öwrüldi.
Hukuk goraýjy toparlaryň aýtmagyna görä, resmiler demonstrasiýalara rehimsiz basyş etdiler we 600-den gowrak adamyň ölümine sebäp boldular. “Reuters” agentligi ady agzalmadyk resminiň sözlerine salgylanyp, ölenleriň sanynyň takmynan 2000 adam bolandygyny habar berdi.
Käbirler protestçiler bilen halkara jemgyýetçiliginiň arasyndaky maglumat akymyny çäklendirmek üçin häkimiýetleriň internete girişi çäklendirmegi nazar alnanda, ölenleriň hakyky sanynyň birnäçe müňe çenli ýetýän bolmagynyň mümkindigini aýdýarlar.
“Bäş gün töweregi wagt bäri ähli aragatnaşyklar kesildi we Eýran bilen aragatnaşyk saklamak mümkin däl. Olar dünýäniň habary bolmazdan, ol ýerde adamlary aňsatlyk bilen öldürip bilerler” diýip, Ermenistanyň paýtagty Ýerewanda Eýranyň ilçihanasynyň öňünde protest geçirýän bir adam, Eýranyň içinde ýaşaýan garyndaşlary bilen aragatnaşyk saklap bilmeýändigini Azatlyk Radiosyna aýtdy.
Reformadan has köp zat talap edilýär
Başga bir adam häzirki demonstrasiýalaryň äheňiniň üýtgändigini belledi.
“Öňki protestler Eýranda reformalary talap edýärdi. Bu gezek adamlar indi reforma talap etmeýärler. Olar ulgamyň üýtgemegini talap edýärler” diýdi.
“Şu gün görýän zadyňyz, protestlerde adamlaryň reformalar barada gürleşmeýändigi. Olar aýatollalaryň we mollalaryň atlaryny tutýarlar we olaryň ýurtdan çykarmagyny isleýärler”.
Birleşen Ştatlar we beýleki Günbatar ýurtlary hökümetiň protestçilere garşy basyşyny ýazgaryp, Eýranyň ret edýän ýadro ýaragyny öndürmek boýunça synanyşygy sebäpli Tährana garşy sanksiýalary girizdiler.
Eýranyň häkimiýetlerine ýüzlenip, protestçileriň öldürilen halatynda "örän güýçli" netijeler barada birnäçe gezek duýduryş beren ABŞ-nyň prezidenti Donald Tramp 12-nji ýanwarda giçlik sosial mediada Eýran bilen iş alyp barýan islendik ýurduň ABŞ bilen söwdada 25 göterim möçberde paç bilen ýüzbe-ýüz boljakdygyny ýazdy. Ol başga jikme-jiklikleri bermedi.
Eýranyň adam hukuklary guramasy Eýranyň içindäki bir lukmanyň sözlerine salgylanyp, häkimiýetleriň protestçilere garşy öň ulanylan ýaraglardan has agyr şikes ýetirýän ýaraglary öz içine alýan has güýçli basyş usullaryny ulanandygyny aýtdy.
"Protestçilere atylýan oklaryň görnüşi we ölçegi üýtgedi, tüpeňlerden atylýan oklara derek ýakyn aralykdan göni atylýan söweş oklary ulanylýar. Ýaraglaryň görnüşindäki bu üýtgeşiklik ýaralaryň häsiýetinde aýdyň görünýärdi" diýip, lukman 8-nji ýanwarda köçelerde bolan zorlukly gijeden soň gören zatlary barada gürrüň berdi.
2022-nji ýylda Mahsa Amini baş örtügini nädogry geýendigi üçin polisiýa tussaglygynda ölenden soň, adamlaryň "Aýallar, durmuş, azatlyk" şygary bilen ýurt boýunça köçelere çykypdy. Şol protestleriň soňky uly tolkunynda, bidüzgünçiliklere gatnaşmakda aýyplanyp, azyndan 12 adam jezalandyrylypdy.
