Šta se dešavalo u novosadskoj hali Spens posle pada Vukovara u jesen 1991. – odjeknulo je nakon otkazivanja jednog muzičkog koncerta u tom centru.
Do tada se u široj javnosti Spens nije pominjao kao jedno od mesta zatočenja Hrvata iz Vukovara i okoline, poput više logora u Srbiji.
Postojanje logora za Hrvate vlasti Srbije negiraju i 30 godina od ratova na prostoru bivše Jugoslavije.
Ta mesta nisu obeležena i osim jedne osobe niko nije procesuiran za zločine počinjene prema zatočenicima.
"To je nedopustivo i uvredljivo za žrtve", kaže za RSE novosadska novinarka i antiratna aktivistinja Branislava Opranović.
"Šta smo radili više od tri i po decenije, zašto ni u Srbiji ni u Hrvatskoj nismo utvrdili ko je koga i gde mučio, zatvarao, ubijao", pita ona.
Opsada Vukovara trajala je tri meseca uz neprekidne napade avijacije, tenkova i pešadije Jugoslovenske narodne armije (JNA) i dobrovoljačkih paravojnih jedinica iz Srbije i hrvatskih Srba.
Grad je razoren, a prema hrvatskim podacima tokom opsade JNA u Vukovaru je stradalo 2.700 branitelja i civila. Vukovar još uvek traži oko 300 nestalih.
RSE donosi priču o mestima na kojima su bili logori za Hrvate i istražuje šta je bilo na Spensu.
Šta se dešavalo na Spensu?
Zvanično sportski i poslovni centar Vojvodina u Novom Sadu (Spens) korišćen je kao prihvatni centar za izbeglice iz Vukovara i okoline, uglavnom Srbe.
Ali u Hrvatskom društvu logoraša srpskih koncentracionih logora (HDLSKL) tvrde da postoje svedočenja njihovih članova da su bili zatočeni u dvorani Spens.
Radio Slobodna Evropa na Telegramu
Registrujte se i budite u toku uz sadržaje Radija Slobodna Evropa na Telegramu!
Klikom ovde dobijate brze, pouzdane i relevantne informacije o najvažnijim dešavanjima o kojima svakodnevno izveštavamo.
Predsednik udruženja Zdravko Komšić rekao je za RSE da takvih svedočenja ima oko desetak.
Na sajtu HDLSKL-a postoji svedočenje jedne osobe o Novom Sadu pod inicijalima V.M. koji je naveo da je u Spens doveden 21. novembra 1991.
Prema tom svedočenju, stražari su čuvali zatočenike na galeriji Spensa.
"Mogli smo odozgo vidjeti da je velika dvorana puna prognanika i da uniformirani vojnici, policajci izdvajaju pojedince, naročito mlađe muškarce", stoji u tom iskazu.
M.V. je naveo da je iz Spensa sa ostalima prebačen u Stajićevo.
Tužilaštvo za ratne zločine Srbije navelo je za RSE da nema saznanja da je Spens "korišćen na bilo koji način povezan sa kršenjem ratnog prava".
Jovana Kolarić, autorka Dosijea o logorima za Hrvate u Srbiji Fonda za humanitarno pravo (FHP), kaže za RSE da se i u njihovom istraživanju kao jedna od lokacija prolaznih centara pominje Novi Sad.
"Imamo podatke da je i Spens korišćen kao prihvatni centar za izbeglo i nasilno iseljeno stanovništvo sa tog područja, i Srbe i Hrvate, kao i indicije da je iz njega izvestan manji broj ljudi prebačen i u logore", navela je.
Međutim, kako objašnjava Kolarić, nisu došli do više izvora koji bi takve indicije mogli dodatno da objasne.
"I da nam omoguće da utvrdimo obrazac postupanja na toj lokaciji, na isti način kao što smo to učinili za neke druge lokacije sa kojih su ljudi prebacivani u logore", dodaje ona.
U Dosijeu se navodi da je takvih tranzitnih tačaka bilo više, a izdvojeni su objekti u Šidu, nastavni centar Vojne policije u Bubanj Potoku i kasarna JNA u Paragovu.
Kako je novosadski Spens postao tema?
Hrvatski pevač Toni Cetinski otkazao je svoj koncert na Spensu zbog tvrdnji da je na tom mestu postojao logor.
Te tvrdnje izneli su Hrvatsko društvo logoraša srpskih koncentracijskih logora i Udruženje branitelja.
Gradonačelnik Novog Sada Žarko Mićin tvrdi da je Spens bio prihvatni centar za izbeglice, nazivajući ostale tvrdnje "neistinama" i "zlonamernim širenjem informacija".
Tenzije su podignute i izjavom potpredsednika Skupštine Vojvodine iz redova vladajuće Srpske napredne stranke Nemanje Zavišića, koji je povodom otkazivanja koncerta, na društvenim mrežama sve Hrvate nazvao "ustašama".
Branislava Opranović, koja je bila novinarka Dnevnika na početku rata, kaže za RSE da ona ne zna da je na Spensu bio logor, "što ne znači ni da ga je bilo, ni da ga nije bilo."
"Ono čemu sam ja svedočila, neposredno po razaranju Vukovara, je da su autobusom stigle izbeglice. Njima na čelu, razume se, nije pisalo da li su Srbi ili Hrvati, niti bih ja to pitala."
Kako kaže deo tih ljudi, od kojih su većina bili žene i deca, prevežen je prema Hrvatskoj, a deo prema Beogradu i mestima gde su bili centri za izbeglice.
"Neko je tada rekao ’hajte vi Srbi na levu stranu, a vi Hrvati na desnu stranu, u autobuse.’ Ja sam to videla. Da li je među tim ljudima bilo nekog koga je policija, vojska ili neko sklanjao - ja to nisam videla", kaže Opranović koja je napustila Dnevnik zbog ratnohuškačke politike tog lista.
Novosadski Spens nije se pominjao kao mesto zatočenja ili tranzitni centar na suđenjima za ratne zločine na prostoru bivše Jugoslavije pred Haškim tribunalom, niti u optužnicama.
Logori za Hrvate u Srbiji bili su predmet dve optužnice Tužilaštva - protiv bivšeg predsednika Srbije Slobodana Miloševića i predsednika samoproglašene Republike Srpske Krajine Gorana Hadžića.
Međutim, obojica optuženih su umrla pre onončanja postupka i izricanja presuda.
Nakon što su snage JNA i paravojnih jedinica zauzele Vukovar i okolinu 18. novembra 1991. stanovništvo sa tog područja je prebacivano na teritoriju Vojvodine.
Jovana Kolarić iz FHP-a kaže za RSE da su odatle upućivani na područja pod kontrolom hrvatskih snaga ili odvođeni na razmenu.
"A neki su odmah prebačeni u neki od formiranih logora", rekla je.
Kolarić kaže da su zarobljeni civili i borci u logorima provodili od par dana do devet meseci.
"Kroz logore je prošlo oko 7.000, a u njima je duže zadržano oko 3.500 ljudi", navela je.
Svi logori uspostavljeni na teritoriji Srbije, izuzev logora u Nišu, bili su u zoni odgovornosti 1. Vojne oblasti JNA.
Logor Begejci
Logor Begejci bio je prvi logor za Hrvate u Srbiji, koji je formiran na napuštenom lovačkom domu na periferiji naselja Begejci, nedaleko od Zrenjanina, u Vojvodini.
Logoraši su bili smešteni u nekadašnjoj štali, dužine oko 50 i širine oko 10 metara.
To je bio jedan od dva logora kroz koji je prošao i Željko Sabo, nekadašnji gradonačelnik Vukovara u posleratnom periodu.
"Bili smo tučeni. Dobio sam toliko batina da su mi dva rebra polomljena u Begejcima, u Nišu ključna kost", rekao je Sabo svojevremeno za RSE.
Prvi zatočenici, prema Dosijeu FHP-a, stigli su u Begejce u prvoj polovini oktobra 1991. iz kasarne JNA u Bubanj Potoku kod Beograda.
To su bili civili i borci hrvatskih snaga.
Takođe se navodi da su početkom oktobra 1991. u Begejce dovođeni i Hrvati iz Vojvodine, koje je Ministarstvo unutrašnjih poslova Srbije hapsilo pod optužbama za špijunažu, a zatim ih predavalo Vojnoj policiji JNA.
Jovana Kolarić iz FHP kaže da je logor formiran na osnovu usmenog naređenja saveznog sekretara za narodnu odbranu Veljka Kadijevića, izdatog 14. septembra 1991.
Prema podacima hrvatske Uprave za zatočene i nestale, u Begejcima se u trenutku zatvaranja logora nalazilo 555 ljudi.
Logor Stajićevo
Nakon Begejeca, formiran je i logor u Stajićevu, zrenjaninskoj opštini, 20. novembra 1991.
Predrag Fred Matić je nakon učestvovanja u odbrani Vukovara bio odveden u devetomesečno zatočeništvo u tri logora u Srbiji, a u Stajićevu je zadržan mesec dana.
"Bili smo smešteni u štalama, moram reći da je to bilo jedno zversko postupanje prema ljudima, imamo puno ubijenih ljudi, puno modrica, puno posledica koje nosimo i dan danas", ispričao je Matić za RSE u oktobru 2011.
Matić, koji je preminuo u avgustu 2024, nakon Stajićeva prebačen je u logor u Nišu, a potom u Sremskoj Mitrovici.
"Punih 270 dana, devet mjeseci, tri logora - Stajićevo, Niš i Sremska Mitrovica, batina za tri normalna života, možda i više... ", Matićeve su reči iz arhive RSE koji je u jednom trenutku bio i ministar branitelja.
U Dosijeu FHP-a se navodi da se logor sastojao od dve štale, koje su stražari nazivali "Maksimir" i "Poljud", po fudbalskim stadionima u Zagrebu i Splitu.
Zatočenici su, prema FHP-u, bili smešteni u velikoj štali, a desetak dana od dolaska prvih zatočenika oko logora je postavljena bodljikava žica.
Prema podacima, prikupljenim u Dosijeu o hrvatskim logorima, kroz Stajićevo je prošlo više od 1.200 zatočenika.
Među njima je bilo žena, maloletnika i ranjenika.
Logor KPD Sremska Mitrovica
Logor u Sremskoj Mitrovici, formiran 21. novembra 1991, prema istraživanju FHP-a, bio je najveći logor u Srbiji.
Zdravko Komšić, predsednik HDLSKL-a, bio je zatočen u Sremskoj Mitrovici devet meseci - od 18. novembra 1991. do 14. avgusta 1992.
"Kako je bilo? Dolazak kroz špalir, batinjanje sa jedne i druge strane svim i svačim, ne daj bože da si pao od udarca, onda su te gazili, cipelarili", rekao je on za RSE.
Prva dva, tri meseca su, kako kaže, svakog dana u sobi bila ispitivanja, dok je u samici proveo 35 dana.
"Sve to što smo pričali, to je sve bilo pod pritiskom, batinama. Ja sam znao reći više puta, priznao bih da sam ubio rođenog brata samo više da prestanu."
Komšić kaže da je učestvovao u odbrani Vukovara i da su se branili, ali da nije počinio nijedan ratni zločin.
On je nakon devet meseci razmenom zarobljenika sa Hrvatskom "svi za sve", razmenjen 14. avgusta 1992.
Prema podacima HDLSKL-a, kroz logor u Sremskoj Mitrovici prošlo je oko 4.000 zatočenika.
Zatvoren je sredinom avgusta 1992.
U Sremskoj Mitrovici je, prema Dosijeu FHP-a, bilo zatvoreno i medicinsko osoblje vukovarske bolnice, kao i civili koji su se sklonili u bolnicu.
Takođe je bilo žena i maloletnika, a najstariji logoraš imao je 86 godina.
Logor u Aleksincu
Logor u kasarni JNA u Aleksincu kod Niša, na jugu Srbije, formiran je kao jedan od prolaznih logora na teritoriji Srbije.
U novembru 1991, komanda 1. Vojne oblasti naredila je prebacivanje 400 zarobljenika iz Sremske Mitrovice u Aleksinac zbog nedostatka mesta, piše u Dosijeu FHP.
Logor u KPD Niš
Logor u Nišu, na jugu Srbije, nalazio se u okviru Kazneno-popravnog doma i bio je pod kontrolom Vojne policije JNA, stoji u Dosijeu FHP-a.
Logor je postojao od 18. novembra 1991. do 26. februara 1992. godine.
Prvi zatočenici prebačeni su u Niš u novembru 1991. iz Sremske Mitrovice zbog nedostatka mesta.
A nakon zatvaranja logora u Begejcima i Stajićevu u drugoj polovini decembra 1991, zatočenici su prebačeni u Sremsku Mitrovicu i Niš.
Iz logora u Nišu oslobođeno je 447 zatočenika.
Vojno-istražni zatvor u Beogradu
Od decembra 1991. do početka leta 1992. godine više grupa zarobljenih pripadnika hrvatskog Zbora narodne garde (ZNG) i MUP-a Hrvatske prebačeno je iz logora u Vojno-istražni zatvor (VIZ) u Beogradu.
U Dosijeu FHP-a se navodi da su u VIZ-u duže bili smešteni zarobljenici protiv kojih je Vojno tužilaštvo vodilo istragu i podizalo optužnice.
Dok je grupa zatočenika, koja je u prvoj polovini decembra razmenjena za zarobljene oficire JNA, provela u prostorijama VIZ-a dva dana pre odlaska na razmenu.
Šid
Prema istraživanju FHP-a, u septembru 1991. zarobljeni meštani Tovarnika, u blizini Vukovara, prebačeni su u vojni zatvor formiran u sportskom centru u Šidu.
Nakon toga su više puta prebacivani na različite lokacije po Šidu, a neki i u Sremsku Mitrovicu, da bi početkom oktobra 1991. godine bili vraćeni u Tovarnik i zatvoreni u kući jednog meštanina.
U novembru 1991. godine, zarobljene civile iz Vukovara su pripadnici JNA i Teritorijalne odbrane dovodili u sportski centar u Šidu, gde su provodili par sati, najduže jednu noć, nakon čega su ih prebacivali u logore u Stajićevu i Begejcima.
Kasarna JNA u Bubanj Potoku
JNA je početkom septembra 1991. jedan broj zarobljenih hrvatskih meštana iz okoline Vukovara prebacila u nastavni centar Vojne policije JNA u Bubanj Potoku, nedaleko od Beograda.
Odatle su zarobljene civile i borce odvodili na ispitivanje u kasarnu JNA na Topčideru, da bi početkom oktobra oko 26 zatočenika bilo prebačeno u logor u Begejcima, navodi se u Dosijeu.
Kasarna JNA u Paragovu
FHP navodi da su u jesen 1991. pripadnici MUP-a Srbije hapsili Hrvate u Vojvodini pod optužbama za špijunažu ili zbog odbijanja mobilizacije.
Oni su nakon saslušavanja u policijskim stanicama, odvođeni u kasarnu JNA u Paragovu, nadomak Novog Sada, koja je bila pod kontrolom Vojne policije JNA.
Među uhapšenima je bilo i državljana Hrvatske koji su putovali kroz Srbiju.
Nakon nekoliko dana ispitivanja, zatočenici iz Paragova su prebačeni u logor u naselju Begejci.
Za Srbiju reč o sabirnim centrima
Vlasti Srbije ne priznaju postojanje logora već se govori o prihvatnim centrima za zarobljene Hrvate koji su bili pod nadzorom Crvenog krsta.
Prema podacima FHP-a od posledica premlaćivanja i zlostavljanja, kao i odsustva adekvatne medicinske pomoći, u logorima u Srbiji preminulo je najmanje 14 zatočenika.
Udruga pravnika Vukovar 1991. i FHP su u maju 2008. podneli krivičnu prijavu Tužilaštvu za ratne zločine Srbije u kojoj je navedeno 54 zapovednika i stražara u logorima u Srbiji – KPD Sremska Mitrovica, KPD Niš, VIZ u Beogradu, Begejci i Stajićevo.
Na upit RSE u kojoj fazi je postupak i šta je do sada utvrđeno, iz Tužilaštva je odgovoreno da "što se tiče sabirnih centara tokom 1991." sve faze krivičnog postupka, osim glavnog pretresa, prema zakonu nisu dostupne za javnost.
Tužilaštvo je navelo da zbog toga nije u mogućnosti da odgovori na pitanja.
Jovana Kolarić iz FHP-a kaže za RSE da je do danas pred pred pravosuđem Srbije osuđen jedino Marko Crevar.
Crevar je pred Odeljenjem za ratne zločine Višeg suda u Beogradu 2015. osuđen za mučenje dva zatočenika u Sremskoj Mitrovici na godinu dana i šest meseci zatvora.
Bio je pripadnik Teritorijalne odbrane, a zatim milicije samoproglašene Srpske autonomne oblasi Slavonija, Baranja i Zapadni Srem, koju je vodio Goran Hadžić.
Za razliku od Srbije, Crna Gora je priznala odgovornost za hrvatske vojnike, policajce i civile koji su nakon zarobljavanja na dubrovačkom ratištu 1991. zatvoreni u logoru Morinj pored Kotora i isplatila im odštetu.