ځانګړی راپور

سره له دې چې مستقیمو جګړو د افغانستان ډېرو خلکو ته زیان رسولی، خو ماینونو او ناچاودو موادو هم ډېری خلک قرباني کړي دي.

د جګړو او ناامنیو دوام د دې لامل شوی چې له ماینونو ډکې ځمکې په بشپړه توګه پاکې نه شي.

دغه ځمکې اوس هم د خلکو ژوند ګواښي، یو له دغو کسانو چې د ماین چاودېدو یې د ژوند بڼه بدله کړې ۲۵ کلن داریوش دی، وايي: "زه چې ماشوم وم، د دهمزنګ یا ټلوېزیون پر غونډیو د رمو په څرولو بوخت وم، له ضد پرسونل ماین سره مخ شوم، یوه شېبه مې ورسره لوبې وکړې، ما ویل د لوبو سامان دی، شېبه وروسته وچاودېد چې دواړه سترګې او یو لاس یې را نه یوړ."

دغه سیمه چې داریوش یې معلول کړی، ممکن په افغانستان کې ډېری ورته سیمې هم وي.

دا په داسې حال کې ده چې نن د اپریل څلورمه د ماینونو له خطرونو څخه د پوهاوي او له ماین پاکۍ سره د مرستې، له نړیوالې ورځې سره برابره ده او افغانستان هغه هېواد دی چې د ماینونو له امله په کې خلک قرباني کېږي.

د طبیعي پېښو پر وړاندې د اماده‎ګې د وزارت مسوولین وايي، سره له دې چې تېرو ۳۰ کلونو کې ۳۰۰۰ کیلو متره مربع ځمکه له ماینونو پاکه شوې، خو اوس هم ۱۶۰۰ کیلو متره مربع ساحه شته چې ماینونه په‎کې کرل شوي دي.

د دوی په خبره په زر کیلومتره مربع ځمکه کې له ۲۰۰۱ میلادي کال وروسته ماینونه کرل شوي دي.

د دغه وزارت د ماین پاکۍ د عملیاتو د همغږۍ رئیس محمد شفیق یوسفي ازادي راډیو ته وویل، د ماینونو نه ډکې ساحې په کندهار، هلمند، لوګر، پروان، فراه، بادغیس، فاریاب، کندز، تخار او بدخشان ولایتونو کې شته دي.

یوسفي زیاته کړه: "پر ملکيانو د لاسي بمونو حملې ډېرې شوي، په هره میاشت کې په اوسط ډول ۱۲۰ ملکيان د دغو ماینونو او ناچاودو موادو ښکار کېږي. له ۵۰ سلنې ډېر ېې په لاس جوړ شوي بمونه دي چې د ۲۰۰۱ میلادي کال وروسته د دولت د وسله والو مخالفینو له خوا په جنګي ساحو کې ځای پرځای شوي دي."

ښاغلي یوسفي زیاته کړه، پر لاس جوړ شوي ماینونه تر ډېره په نقلیه وسایطو کې ځای پرځای کېږي، سرګلولې یې ډېری ماشومان قرباني کوي، زیان رسوونکي دي.

د ده په خبره د دغه وزارت د شمېرو له مخې په تېر یوه کال کې ۱۵۰۰ ملکي کسان د دغو ماینونو او ناچاودو موادو د چاودېدو ښکار شوي چې ۳۰ سلنه یې مړه شوي دي.

د دغه وزارت شمېرې ښيي چې تېر یوه کال کې ۵۰۰۰ د پرسونل ضد، ۳۰۰ د وسایطو ضد او شااوخوا ۱۵۰ زره ناچاودي مهمات له منځه وړل شوي دي.

په ورته وخت کې په ترکیه کې پوځي کارپوه عمر صافي د ماینونو د ماین پاکولو چاره سخته او له لګښته ډله ګڼي.

د ده په باور دغه ماینونه نه یوازې دا چې خلک قرباني کوي بلکې ډېر اقتصادي زیانونه هم رسوي.

صافي زیاته کړه: "دا د افغانستان اقتصاد او امنیت ته یوه ستونزه ده، موږ تر ډېره د څارویو، شپنو او نورو کسانو شاهدان یو چې دې کار کې له منځه تللي. له ډېرو ځایونو څخه موږ ترې باید اقتصادي ګټې واخلو، ترې بې برخې شوي یو، ځکه چې ماینونه په کې وي."

که څه هم ماین پاکي او د ناچاودو موادو له منځه وړل، د نړیوالو سازمانونو په مرسته دوام لري، خو په وروستیو او په تیره ۲۰۰۱ میلادي کال کې یې ځای پرځای کېدو، ستونزې ډېرې کړي دي.

ننګرهار مېشتي سندرغاړي وایي، له هنر سره یې د خلکو کمې علاقې د دوی کاروبار اغېزمن کړی چې ځينو د خپل هنر پر ځای نورو کسبونو او ځينې نورو یې له ننګرهاره کډوالۍ ته اړ کړي دي.

دوی د دوی له هنر سره د خلکو د علاقې د کموالي لاملونه د خلکو ناچاري، د کار روزګار نشتوالی، ناامني او له رواني پلوه د خلکو ناارامي یادوي.

دوی وایي، اوسني وخت کې یې کاروبار تر دې بریده رسېدلی چې د کورنۍ اړتیاوې خو لا څه ان د کور کرایه هم نه شي پرې پوره کولای.

۵۸ کلن شیرین اغا خالقیار یوازې ۳۶ کاله د یوه محلي هنرمند په توګه په محفلونو کې سندرې ویلي دي.

له هنرمندۍ زړه ماتی شیرین اغا وایي، کله-ناکله یې زړه لکه د ده د ځينو نورو ملګرو په څېر د کوم بل کار او کسب هوس پر سر اخلي، خو په خبره یې توان یې نه لري.

شیرین اغا زیاتوي، د ډیموکراسۍ د دې وروستیو دوو لسیزو لومړۍ هغه یې د دوی لپاره بختوره وه چې اوونۍ کې به دوه یا درې د خوښۍ داسې محفلونه کېدل چې ده به په کې سندرې ویلي او خلکو به پیسې ورکولې، خو په وینا یې، اوس په ټوله میاشت کې هم دوه داسې محفلونه نه لري چې چاره یې پرې وشي.

دی وايي: "نو دې سره چې موږ بل کاروبار ونه کړو، زموږ ډېر هنرمندان دي چې غریبان دي خو اوس هغوی لاس ګاډی چلوي او څوک بل کار، مقصد د ډونر په شکل چې بل کاروبار ونه کړو، دا هنر مو ستونزې نه شي حلولی."

۲۵کلن قرار دلسوز په اصل کې د لغمان اوسېدونکی خو له څو کلونو راهیسې په جلال اباد ښار کې اوسېږي او همدلته یې د هنر خاپوړې کړي دي.

دلسوز وایي، پخوا به په ننګرهار ور هاخوا نورو ولایتونو او لېرې پرتو سیمو ته د خوښۍ محفلونو ته تلل، خو اوس چې د خلکو کاروبارونه پیکه او د ناامنۍ وېره خپره ده، نو له کبله یې د جلال اباد د څلورو دروازو دننه د دغه ښار د خوښیو محفلونو ته ناست او سترګې پر لاره دي.

دلسوز د خپل یوه جوړه مار دوست سندرغاړي کیسه کوي چې ګوندې د خپلې مجبورۍ او بې وسۍ ورځې له امله یې له سندرو لاره بېله او اوس په ښار کې رکشا چلوي: "زموږ ملګری شمس ښه سندرغاړی و، کور یې پچیر کې دی، دومره امکانات یې نه درلودل چې ښار کې یې یو کور نیولی وای، نو بېچاره ځانته اوس یوه رکشا اخېستې او لګیا دی کار کوي، موږ هم دغو څلورو دروازو کې بند پاتې یوو، هنرمندان ډېر او ودونه لږ دي."

ننګرهار مېشتې سندرغاړي په داسې حال کې د خپل مسلک او کاروباره ناراضه او اندېښمن دي چې دې وروستیو کې په ننګرهار په ځانګړي ډول جلال اباد ښار کې ناامنیو خلک په روحي لحاظ ناارامه کړي او هڅه کوي چې د خپلو خوښیو اظهار په داسې شکل وکړي چې د نورو د ناارامیو لامل نه شي.

د جلال اباد د ښاریانو په باور، وروستیو ناارامیو د دغه ښار لږ تر لږه هره کوڅه د یوه نه یوه درد او غم په ویر غمجنه کړي چې له کبله یې په ودونو او د خوښیو په نورو مراسمو کې په لوړ غږ د سرودونو غږولو ته څوک زړه نه ښه کوي، کومو چې د سندرغاړو زړونه او کاروبار اغېزمن او اندېښمن کړی.

په ننګرهار کې د هنرمندانو ټولنې مشر کمین ګل وایي، سندرغاړي چې ژوند یې ورځ په ورځ مخ په خرابېدو دی، باید په کوردننه او بهر سوداګر، شتمن خلک او هنرمندان او د دوی ټولنې د تنګسې په وخت کې د خپلو هنرمندانو لاس نیوی وکړي.

دی وايي: "له دوی سره مرسته پکار ده، موږ پر خپلو تجارانو غږ کوو چې خپل هنرمندان ونازوي، په خارج کې زموږ افغانان پراته دي، لکه ناروې، همداسې جرمني، کاناډا، امریکا او نورو ځایونو کې ټولنې لري، دوی دې خپل هنرمندان ونازوي، د دولت له خوا یوه مرسته ورسره وکړئ."

د یادونې وړ ده چې د ناامنیو، بې کاریو او د خلکو د اقتصادي کچې د ټیټوالي ترڅنګ سیارې سندرې او موزیکونه چې په 'سي ډيٰ او 'ډي جي' سېسټم کې عیار شوي او په نسبي ارزانه ډول په کرایه ورکول کېږي، هم د سندرغاړو د کاروبار د خرابوالی یو عمده لامل شوی دی.