افغاني ودونو کې د دریا وهلو پخوانی دود؛ طالبان یې اوس هم نه پرېږدي؟
دریا یا تمبل هغه دود دی چې افغاني ټولنه کې له سوونو پېړلو څخه وهل کېږي.دریا ښځې په اخترونو، مېلو او د خوښیو په ځینو نورو محفلونو کې وهي، خو په ودونو کې بیا زیات دود وي.
خو دا دود له هغه ورورسته کمرنګه شو او یا پرې مطلق بندیز ولګېد چې په ۱۹۹۰یمه مېلادي لسیزه کې وسله وال طالبان د افغانستان پر ډېری سیمو حاکم شول.
د کندهار ولایت ۴۵ کلنه فرشته وايي، طالبانو نه غوښتل چې د واده مراسمو کې دې د چا له کوره د دریا غږ ووځي: "طالبانو به دریا نه پرېښودله، چا به چې دریا واده کې وهله ورماتوله یې، د کورونو دروازې به یې ورټکولې خو خلکو به نه ور پرانېستلې، غږونه به یې کول چې دریا راوباسئ، په زوره به یې غوښتې څو یې ماته کړي، بیا به مو په زېرخانو کې سوکه سوکه وهلې چې بهر یې څوک غږ وانه وري."
خو ځیني نور کسان بیا وايي، د وسله والو طالبانو د واکمنۍ پرمهال د ډول په رنګه په دریا وهلو په ټولیزه توګه بندیز نه وو، بلکې کله کله او چا چا ته به د دریا وهلو اجازه ورکول کېده.
د غزني ولایت ۳۵ کلنه رحیمه د خپل ورور د واده کیسه کوي: "د طالبانو د حکومت په وخت کې زما د ورور واده و، دریا یې نه پرېښووده، نه یې سندرې راپرېښوودې، د خوښې کار یې وو چې چا به یې زړه وو هغوی ته به یې ور پرېښودې، خو چا ته به یې بیا نه ور پرېښوودې، داسې نه وو چې تولو ته به یې نه پرېښوده، د خوښې کار یې وو."
په دغه موده کې افغانان له سختو اقتصادي، ټولنیز او هر اړخیزو ستونزو سره لاس او ګرېوان وو ودونه او په ودونو کې دریا وهل افغانو ښځو ته یوه خوله خندا او یوه اندازه خوشحالي ورکوله، خو وايي چې دغه خندا او خوشحالي هم ورڅخه اخېستل شوې وه.
ځیني نور کسان بیا وايي، د وسله والو طالبانو د واکمنۍ پرمهال د ډول په رنګه په دریا وهلو په ټولیزه توګه بندیز نه وو
په دغه دوره کې د کمو یا نه امکاناتو له امله په ځینو کورنیو کې په ودونو کې له ټیپونو هم کار اخېستل کېده، خو فرشته وايي، طالبانو ټیپونه هم نه ور پرېښوودل: "ټیپ خو مو بېخي نه شوای چالانولای، ماتول یې، پیتې به یې راایستلې په کوڅه کې به یې تار تار کړې، په لښتیانو کې به یې وغورځولې، خوشحالیانې مو سمې نه شوای کولای."
د فرشتې په خبره، د وسله والو طالبانو د کورنیو په ودونو کې هم ډولونه او اتڼونه نه وو، خو د سپکو او نیمه درنو وسلو ډزونه به کې کېدل چې له دې سره هم زموږ کلتور ته په کې زیان رسېدلی وو او هم خلکو ته په کې ځاني زیان اوښت.
د غزني ولایت د ګېرو ولسوالۍ څلوېښت کلن عبدالناصر بیا وايي، د طالبانو د واکمنۍ پرمهال که څه هم چې د ډولونو په وهلو مطلق بندیز لګیدلی وو، خو ځینو سیمو کې ښځو په ودونو کې دریا وهلی شوای.
یو افغان دریا پلورونکی
عبدالناصر زیاتوي: "زموږ سیمه کې داسې کوم محدودیت نه دی وضع شوی چې ښځې دې له دریا وهلو منع شي، یا دې اتڼ ونه کوي، بلکې هغه څوک چې په خپله باندې له همدې کورنیو دي، یا طالبان دي، یا د ملاصاحبانو له کورنیو دي، دلته هم مېرمنې دریا وهي او اتڼ کوي."
عبدالناصر وايي، پخوا به دریا یا وهل کېده یا نه، خو اوس د پخوا پرتله د ځینو محدودیتونو پر وړاندې د طالبانو په پالیسۍ کې نرمښت راغلی دی او تر یوې اندازې ښځو ته د دریا وهلو اجازه ورکول کېږي.
که څه هم د طالبانو تر واک لاندې سیمو کې اوس هم د افغانانو د خوشالۍ پر دودیزو وسایلو لکه ډول او موسیقي، محدودیتونه شته، خو ښاري سیمو کې بیا ډېری ودونه د کورونو پرځای د ودونو په سالونونو کې کېږي، چې ښځې په کې دریاوې وهي او خلک کولای شي په ازاده توګه هلته ډولونه ووهي، اتڼونه وکړي او موسیقي وغږوي.
له افغانستانه د بهرنیو سرتیرو وتل؛ پوځي او اقتصادي تشې ډکولو ته د چین لېوالتیا
امریکا او ناټو به د سېپټمبر تر یوولسمې وروسته، په افغانستان کې هومره پراخ اغېز و نه لري، څومره چې یې په تېرو ۲۰ کلونو کې درلود.
کارپوهان وايي، د بهرنیو عسکرو وتل به، له دې وروسته په دې هېواد کې د لویدیځ د نفوذ مخه یو څه ډب کړي، خو بېله شکه چې په نظامي او اقتصادي لحاظ د دې کار تشه محسوس ده.
د نړیوالو اړیکو کارپوهان په دې اند دي چې له افغانستان د بهرنیو او امریکايي عسکرو وتل دې ته لار پرانیزي چې د سیمهییزو قوتونو سربېره، یو شمېر نور هېوادونه له افغانستان سره نږدې اړیکو ته زړه ښه کړي.
له دې هېوادونو یو هم چین دی. موده وړاندې د ګڼو لویدیځو رسنیو سربېره، له اسیا خپرېدونکو ورځپاڼو ولیکل، چین زړه ښه کړی چې په افغانستان کې په اقتصادي او نظامي لحاظ خپل حضور زیات کړي.
که څه هم دا خبره لا رسماً نه چین او نه هم افغان حکومت تایید کړې، خو ایا یو ښه بدیل کېدای شي؟
افغانستان او د چین ملګرتیا
افغانستان او چین ښه ګاونډیان بلل کېږي او د تاریخ په اوږدو کې یې سره هېڅ ډول شخړه نه ده کړې. د دې سره په خوا کې، چین د افغانستان د شخړې په سیاسي حل ټینګار کړی او په ځلونو یې له طالبانو د اوربند او ان د سولې د مذاکراتو د کوربهتوب غوښتنه کړې.
د نړیوالو اړیکو کارپوه او څېړونکی جاوېدالله چې له پاکستان او چین سره د افغانستان پر اړیکو څېړنه کوي وايي، که څه هم امریکا او چین سرسخت سیالان دي، خو چین د منځلاري سیاست په خپلولو سره، افغانستان سره خپلې اړیکې ښې ساتلي.
دی وايي: "افغانستان او چین هغه دوه هېوادونه دي چې په تېر تاریخ کې یې سره هېڅ ډول شخړه نه ده کړې. په اوسني وضعیت کې د چین حکومت په ځلونو ویلي چې په افغانستان کې د شخړې سیاسي حل غواړي. "
په افغانستان کې د چین سفیر وانګ یو د اپریل په ۲۵مه د حکومت د رسنیو په مرکز کې وویل، هېواد یې غواړي، په تلپاتې ډول د افغانستان د بیارغونې او اقتصادي پرمختګ په برخه کې مرسته وکړي.
د چین حکومت له دې وړاندې هم له افغانستان سره د اقتصادي مرستو او همکاریو په اړه ډاډ ورکړی دی.
افغانستان کې د چین د اقتصادي نفوذ پر وړاندې خنډونه
چین لومړی هېواد دی چې د امسيسي په نوم یو شرکت یې د افغانستان پر یو تر ټولو لوی کان پانګهونې ته زړه ښه کړ.
مس عینک کان په ۲۰۰۸ کال کې امسيسي شرکت د یوه ازادې پروسې له لارې وګاټه، خو داسې مهال چې له دې نېټې نږدې ۱۳ کاله تېرېږي، لا هم د دې کان څپړنه نه ده پیل شوې او هېڅ راز اقتصادي ګټه نه لري.
د قرارداد پر بنسټ، امسيسي په لومړیو کې پر دې کان ۲،۸۹۸ میلیارډ ډالر پانګهونه کوي او وروسته دا پیسې ۵ میلیارډ ډالرو ته رسېږي.
افغانستان له دې شرکته د مالیاتو له ادرسه په کلني ډول ۴۰۰ میلیونه ډالر اخلي او همدا ډول د ضمانت په توګه باید ۸۰۰ میلیونه نور ډالر افغان حکومت ته ورکړي.
د کار پیدا کېدل، د افغانستان له ډبرو سکرو ګټه، د برېښنا تولید، د یوه ښار ګوټي جوړېدل ، له تورخم تر تاجېکستان او بیا د بامیان تر حاجيګګ، درصوف او سمنګان پورې د اوسپنې پټلۍ جوړېدل د دې قرارداد نورې برخې وې چې تر اوسه یې یوه هم نه ده عملې شوې.
د افغانستان د کانونو او پټرولیم وزارت نه حاضرېږي چې د دې موضوع په اړه خبرې وکړې، خو حکومت وړاندې په ځلونو په سیمه کې د تاریخي اثارو پیدا کېدل او امنیتي ستونزې د کار د ځنډ علتونه ګڼلي دي.
د نړیوالو اقتصادي مسایلو کارپوه شعیب رحیم یې په اړه وايي: "چین غواړي په افغانستان کې ثبات راشي او د دې لپاره یوه لار دا ده چې افغانستان له اقتصادي اړخه په خپلو پښو ولاړ وي او دلته اقتصاد د دې باعث شي چې هم نظام پیاوړی شي او هم د خلکو لپاره کاري فرصتونه پیدا شي. "
خو شنونکی جاوېدالله وايي، د افغانستان د اقتصادي پراختیا لپاره به امریکا له چین سره افغانستان د سیالۍ ډګر غوره نه کړي: "هغه مسایل چې د امریکا لپاره خطر نه وي او په اقتصادي پلان کې ګمان داسې دی چې چین به افغانستان کې خپلې اقتصادي همکارۍ ته دوام ورکړي او امریکا به په دې برنامو کې ورسره مخالفت و نه کړي."
خو ایا طالبان له افغانستان سره د چین د اقتصادي اړیکو د پراختیا خنډ ګرځېدای شي؟
شنونکي وايي، چین او پاکستان خورا نږدې اړیکې لري او پر طالبانو د پاکستان اغېز به اجازه ور نه کړي چې کومه ستونزه جوړه شي.
د افغانستان او د چین اقتصادي اړیکې
افغانستان اوسمهال له چین سره د رېل پټلۍ، یو کمربند، یو سړک لارې په وسیله نښلېدلای او تر خوا یې د هوايي دهلیز له لارې دې هېواد سره سوداګریزه راکړه ورکړه روانه ده.
د افغانستان د صنعت او سوداګرۍ وزارت د شمېرو له مخې، افغانستان چین ته په کلني ډول د ۲۰ او ۴۰ میلیونه ډالرو ترمنځ صادرات کوي، خو کرونا وبا پر دې بهیر اغېز کړی دی.
د افغانستان او چین ترمنځ د رېل پټلۍ
د افغانستان په صادراتو کې غالۍ وچه او تازه مېوه شامله ده، خو بر عکس له چین بیا واردات له یو تر یو نیم میلیارد ډالرو ته رسېږي چې برېښنایي او نور توکي يې لویه برخه تشکیلوي.
خو د چین موخه په دې هېواد له دې پرته پر لویو کانونو پانګهونه ده.
د نړیوال اقتصاد کارپوه شعیب رحیم وايي، چین دې کار سره غواړي، د دې هېواد له امنیت او ثبات سره د مرستې له لارې، د مرکزي اسیا او خپلو پولو ته د ترهګرۍ د ور پېښ ګواښ مخه ونیسي: "که په افغانستان کې امنیتي وضعیت خراب شي، نو احتمالاً شته چې دا جګړه او د ترهګرۍ څپې د مرکزې اسیا له لارې د چین لویدیځ ته ورسېږي او هلته چې کوم ایغور مسلمانان دي او مخکې تر مخکې ترې چین اندېښنه لري، کېدای شي چې بیا ورته ستونزې وزېږوي. "
له دې پرته چین غواړي د پاکستان له لارې د سيپیک په پروژه کې افغانستان هم ور ګډ کړي چې په دې سره به د پاکستان او افغانستان په اړیکو کې د اغېز په پار دا هېواد د درېیم ګړي په توګه مطرح وي.
سي پیک د لویې لارې او اقتصادي دهليزونو جوړولو پروژه ده چې پاکستان د بلوچستان له لارې د سیمې هېوادونو او چین سره نښلوي او چین ته هم ور ته اسانتیا برابروي.
پر دې پروژې ۵۰ میلیارډ ډالر لګښت راځي چې ټولې پیسې یې چین ورکوي.
شنونکي وايي، که چېرې چین د خپلو اقتصادي برنامو افغانستان کې وګټي، اړتیا نه لیدل کېږي چې دلته نظامي حضور ته ټټر ووهي.
