د امریکا متحده ایالاتو د کانګرس استازو جرګې په ۲۰مه پېړۍ کې د عثماني امپراتورۍ پر مهال د ارمنیانو وژنه د یوې نسل وژنې په توګه یاده کړه.

جرګې دا مسئله په یوه مصوبه کې مطرح کړې ده.

د استازو جرګې دا غیر الزامي لایحه پرون په ۴۰۵ موافقو او ۱۱ مخالفو رأیو تصویب شوه.

د امریکا د استازو جرګې دې کار د ترکیې غصه پارولې ده.

انقرې ګواښ کړی چې د امریکا د استازو جرګې دا کار د امریکا او ترکیې اړیکې زیانمنولی شي.

د راپورونو په اساس عثماني امپراتورۍ په لومړۍ نړیواله جګړه کې یو نیم میلیون ارمنیان تر خپل واک لاندې سیمو کې وژلي او ایستلي دي.

ډېرو تاریخ‌پوهانو دا پېښه نسل وژنه بللې ده.

خو ترکیه ادعا کوي چې ګڼ دا خلک په کورنۍ جګړه کې وژل شوي او د وژل شویو شمېر تر هغه څه چې ادعا یې کېږي څو چنده کم دی.

د قشم والي وايي، د یکشنبې په سهار (د وږي پر ۲۲مه) یوه ایراني سوداګریزه بېړۍ د قشم ټاپو ته نژدې په اوبو کې ویشتل شوې چې له امله یې یو کس وژل شوی او درې نور ټپیان دي.

د ایران د دولتي راډیو او ټلوېزیون خبري اژانس ته د قشم والي امیر تیموري ویلي، دا بېړۍ سهار شاوخوا پنځه بجې د هُنګام ټاپو او د قشم ټاپو د شیب‌دراز سیمې ترمنځ په اوبو کې په نښه شوې ده.

نوموړي د بېړۍ د نوم او ډول، پر هغې د لګېدلي توغندي یا مرمۍ د څرنګوالي او د ټپیانو د وضعیت په اړه نور معلومات نه دي ورکړي.

د ایران دولتي خبري اژانس دغه پېښه «د ترهګر دښمن برید» بللی، خو د برید کوونکي هویت یې نه دی په ډاګه کړی. تر اوسه د ایران هېڅ رسمي چارواکي هم د برید د عامل په اړه څرګندونې نه دي کړي.

له بلې خوا، د بریتانیا د سمندري سوداګرۍ د عملیاتو ادارې ویلي، چې د یکشنبې په ورځ د هرمز تنګي له لارې د یوې بېړۍ د تېرېدو پر مهال «ناڅرګنده مرمۍ» پرې لګېدلې ده. دې ادارې په لومړني راپور کې ویلي چې د پېښې له امله د اوښتو زیانونو او د عملې د وضعیت په اړه معلومات لا نه شته.

تر اوسه روښانه نه ده چې د بریتانیا د ادارې راپور او د قشم د والي له خوا یاده شوې پېښه د یوې او که د دوو بېړیو په اړه ده.

تر اوسه هېڅ هېواد یا ډلې د دې برید مسوولیت نه دی منلی او امریکايي چارواکو هم په دې اړه څه نه دي ویلي.

د چین، روسیې، ایران او هند په ګډون د بریکس ۱۱ غړو هېوادونو په منځني ختیځ د کړکېچ پر زیاتېدو اندېښنه ښودلې او کړکیچ کې له ښکیلو هیوادونو یې د زیات زغم غوښتنه کړې ده.

په نوي ډیلي کې د بریکس د مشرانو د سرمشریزې په ګډه اعلامیه کې چې د شنبې په ورځ خپره شوې غوښتنه شوې چې ټولې خواوې دې له هغو اقداماتو ډډه وکړي چې وضعیت لا پسې خرابولی شي.

بریکس پر ملکي او اټومي تاسیساتو بریدونه هم غندلي او ټینګار شوی چې د اټومي تاسیساتو خوندیتوب او امنیت باید ان د شخړو پر مهال هم خوندي پاتې شي.

د چین ولسمشر شي جین پینګ چې په دې سرمشریزه کې د ګډون لپاره هند ته سفرکړی او هغه دې هیواد ته په اوو کلونو کې د نوموړي لومړی سفربلل کیږي، ویلي چې په منځني ختیځ کې روانه جګړه د نړیوالې ټولنې له ګډو ګټو سره سمون نه لري.

په دې دوه ورځنۍ سرمشریزه کې چې د شنبې په ورځ پیل شوې، د هند صدراعظم نریندرا مودي، د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین، د ایران ولسمشر مسعود پزشکیان، د متحده عربي اماراتو مشر محمد بن زاید آل نهیان او د مصر ولسمشر عبدالفتاح السیسي ګډون کړی. تمه کیږي چې د سعودي عربستان د بهرنیو چارو وزیر فیصل بن فرحان هم په دې سرمشریزه کې ګډون وکړي.

بریکس په ۲۰۰۹ کال کې د مخ پر ودې اقتصاد لرونکو هېوادونو له خوا جوړ شوی چې هدف یې په نړیوالو بنسټونو کې د لوېدیځ تر واک لاندې جوړښتونو پر وړاندې د دغو هېوادونو د نفوذ زیاتول دي.

د اوکراین چارواکي پرزاپوریژیا او ادیسه سیمو د روسیې په تازه بریدونو کې د لږترلږه دوو کسانو د وژل کیدو او ۱۷ نورو د ټپي کیدو خبر ورکوي.

د اوکراین هوايي ځواک وايي، روسیې په دغو بریدونو کې چې د شنبې په شپه یې ترسره کړي، له ۱۲۹ ډرونونو او یو شمېر بالستیک او کروز توغندویو کاراخیستی. د دغه ځواک په خبره د روسیې ۱۱۰ بریدونه یې شنډ کړي دي. چارواکو همدارنګه ویلي چې د روسیې بریدونه د دې هیواد په ۲۰ سیمو کې ثبت شوي او اودیسه یې ترټولو ډېره زیانمنه کړې ده. دا بریدونه یوه ورځ وروسته له هغه وشول چې د روسیې په ورته بریدونو کې په زاپوریژیا او د اوکراین په نورو برخو کې لږ تر لږه شپږ کسان ووژل شول.

د امریکا د استخباراتو مرکزي ادارې (سي‌ای‌اې) د سپټمبر د ۱۱مې د بریدونو د ۲۵مې کلیزې په مناسبت، د القاعدې او د دې ډلې د مشر اسامه بن لادن په اړه د امریکا ولسمشرانو ته له وړاندې شوو څه باندې ۷۰ استخباراتي راپورونو محرمیت لېرې او خپاره کړي دي.

د فرانسې خبري اژانس د راپور له مخې، دغه اسناد د بېل کلنټن او جورج ډبلیو بوش د ولسمشرۍ دورې رانغاړي او ښيي چې د القاعدې د پلانونو په اړه د سي‌ای‌اې د شنونکو ارزونې څنګه په تدریجي ډول جوړې شوې.

په یوه راپور کې چې د ۱۹۹۸ کال د سپټمبر په ۱۰مه چمتو شوی و، خبرداری ورکړل شوی و چې القاعده ښايي «له چاودېدونکو توکو ډکه الوتکه د امریکا د یوه ښار پر لور» بوځي. د همدې کال په دسمبر کې په بل راپور کې هم په امریکا کې د بریدونو، په تېره بیا د الوتکو د تښتولو، د احتمالي چمتووالي په اړه خبرداری ورکړل شوی و.

د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر د ۱۱مې په بریدونو کې د القاعدې ۱۹ غړو څلور مسافر وړونکې الوتکې وتښتولې او د نیویارک د نړیوال سوداګریز مرکز پر ودانیو او د امریکا پر دفاع وزارت یا پنټاګون یې ولګولې، چې نژدې درې زره کسان پکې ووژل شول.

القاعدې هم د دې بریدونو د کلیزې په مناسبت د اسامه بن لادن او د هغه د زوی حمزه بن لادن تصویر لرونکې ویډیو خپره کړې ده.

راپورونه وايي، د ایران د سیستان او بلوچستان ولایت د سراوان ولسوالۍ په بخشان سیمه کې د امنیتي ځواکونو او وسله‌والو ترمنځ سخته نښته شوې ده.

د ایران د بلوڅانو د بشري حقونو د څارونکې ډلې «حال‌وش» د ویبپاڼې او نورو ایراني رسنیو د راپورونو له مخې، نښته د شنبې په سهار شاوخوا څلور بجې پیل شوې او له درېیو ساعتونو ډېر یې دوام کړی دی. د راپورونو له مخې، په سیمه کې څو چاودنې او پرله‌پسې ډزې اورېدل شوې او امنیتي ځواکونو سیمه محاصره کړې ده.

ایراني چارواکي وايي، د دوی په وینا د «وسله‌والو مخالفو ډلو» یو شمېر غړي په سیمه کې د تروریستي او ورانکارو فعالیتونو لپاره راټول شوي وو او امنیتي ځواکونو د هغوی پر ضد عملیات کړي دي.

د مرګ ژوبلو کره شمېر او د وسله‌والو هویت لا نه دی څرګند.

حال وش ویبپاڼې د نښتې پر سیمې د بې پېلوټه الوتکو د الوتنو او پر یوه کور د څه باندې شلو توغندو د لګېدو خبر هم ورکړی دی.

د ایران ایسنا خبري اژانس د سیستان او بلوچستان د والي د امنیتي مرستیال په قول حمله کوونکي «دښمنان« بللي دي.

د ایران نورو کورنیو رسنیو هم د نښتو او چاودنو ویدیوګانې خپرې کړي دي.

سعودي عربستان د حوثیانو له خوا په سره سمندرګي کې د نفوذ د پراخېدو او د عراق له خاورې تېلو پر مهمې نل‌لیکې د بې پېلوټه الوتکو له برید وروسته خپله یوه مهمه نل‌لیکه په موقتي توګه بنده کړې ده.

د سعودي د انرژۍ وزارت ویلي، نل‌لیکه د احتیاطي تدابیرو لپاره تړل شوې ده. دا نل‌لیکه شاوخوا ۱۲۰۰ کیلومتره اوږده ده او په وروستیو میاشتو کې یې هره ورځ له څلورو تر پنځو میلیون بېرلو پورې تېل لېږدول.

رویټرز خبري اژانس نن (شنبې) راپور ورکړ چې هم بغداد او هم ریاض منلې چې پر نللیکې د عراق له خاورز برید شوی دی.

د عراق صدراعظم د خپل هیواد په جنوب کې د میسان ولایت د پوځي عملیاتو قوماندان د دې برید په خاطر له دندې ګوښه کړ.

د عراق دا ولایت له ایران سره پوله لري.

دا اقدام په داسې حال کې شوی چې ایران پلوه حوثیانو په سره سمندرګي کې خپل حضور او کنټرول پراخ کړی او د راپورونو له مخې د باب‌المندب په خوله کې یې ستراتیژیک ټاپو، پریم هم نیولی دی.

رویټرز خبري اژانس وايي، پر نل‌لیکې برید او د پریم ټاپو نیول په سیمه کې د کړکېچ د لا زیاتېدو نښې دي او د انرژۍ پر نړیوال بازار یې هم فشار زیات کړی دی.

د بلاروس ولسمشر الکساندر لوکاشنکو وايي، هېواد یې اوس پوتاشیم لرونکې مالګه چې د کیمیاوي سرې په جوړولو کې کارېږي، پر امریکا پلوري.

د بلاروس دولتي خبري اژانس «بلتا» د جمعې په ورځ د «سنبلې په ۲۰مه» دا خبر خپور کړی دی.

د روېټرز خبري اژانس د راپور له مخې، بلاروس چې د روسیې نږدې متحد دی، د ډېرو لوېدیځو هېوادونو له‌خوا له بندیزونو سره مخ دی، خو له امریکا سره‌یې اړیکې تېر کال، د څو سیاسي بندیانو له خوشې کېدو وروسته، یو څه ښې شوې دي.

امریکا د بلاروس له لوري د یوه سیاسي بندي له خوشې کېدو وروسته د تېر کال په ډسمبر کې ویلي و چې پر بلاروس به د پوتاشیم لرونکې مالګې بندیزونه لغوه کړي.

پوتاشیم لرونکې مالګه د کیمیاوي سرې له مهمو موادو څخه ده.

د ملګرو ملتونو سرمنشي، د سپټمبر د ۱۱مې د بریدونو د ۲۵مې کلیزې په مناسبت دغه بریدونه «پر بشریت برید» وبلل او د قربانیانو له کورنیو سره یې خپله خواخوږي څرګنده کره.

انتونیو ګوتیرش دهغو ژغورونکو د زړورتیا ستاینه هم وکړه چې له بریدونو وروسته هغه مهال سمدلاسه دخلکو مرستې ته ورغلل.

۲۵ کاله مخکې ، د القاعده شبکې لخوا دغو تروریستي بریدونو کې چې دامریکا تاریخ یې بدل کړ هغه مهال شاوخوا ۳ زره کسان ووژل شول.

هغه مهال د څلورو تښتول شویو مسافر وړونکو الوتکو په وسیله په نیویارک کې د نړیوالې سوداګرۍ او واشنګتن کې دامریکا دفاع وزارت په ودانۍ بریدونه وشول. یوه بله الوتکه مخکې لدې چې هدف ته ورسیږي د پنسلوانیا په ایالت کې نسکوره شوه.

په دغو بریدونو کې د القاعده شبکې ۱۹غړو چې ۱۵ کسه یې د سعودي عربستان اتباع وو لاس درلوده.

په هغه وخت کې د دې ډلې مشر اسامه بن لادن په افغانستان کې اوسېده.

د نړۍ په کچه د نفتو د بیو د لوړېدو په دوام کې ، د پنجشنبې په ماښام، د وږي ۱۹مه، د دې ستراتېژیک توکي بیه په تېرو درې نیمو میاشتو کې تر ټولو لوړې کچې ته ورسېده.

د برېنټ نفت بیه د امریکا د بازار د پای معاملاتو کې هربیرل تر ۱۰۹ ډالرو او ۹۷ سېنټو پورې لوړه شوه، خو د اسیا د بازارونو د معاملاتو پیل سره یوڅه بېرته راکمه شوه او د جمعې په سهار تقریبا ۱۰۵ ډالرو ته ورسیدله.

د تېرې یوې اوونۍ په ترڅ کې د نفتو بیه شاوخوا ۱۳ سلنه لوړه شوې ده.

په یمن کې د کورنۍ جګړې شدت او د حوثیانو له خوا د بندرونو او ستراتېژیکو ټاپوګانو د نیولو لورته پرمختګ، چې موخه یې د باب‌المندب تنګي کنټرولول دي، او په ورته وخت کې د دې ډلې له خوا د سعودي عربستان د انرژۍ پر تاسیساتو د توغندیزو او بې‌پیلوټه الوتکو بریدونه، په وروستیو ورځو کې د نفتو د بیې د لوړېدو له مهمو لاملونو څخه ګڼل کېږي.

د دغو تحولاتو ترڅنګ، د امریکا او ایران ترمنځ پر یو بل د بریدونو دوام هم د سوداګرو اندېښنې زیاتې کړي دي چې امکان لري د نفتو په سمندري انتقال کې اختلالات دوام ومومي.

نن د ۲۰۰۱ کال د سپټمبر د ۱۱مې د بریدونو ۲۵ کاله پوره کېږي.

دغو بریدونو چې په امریکا کې شاوخوا ۳ زره ملکي وګړي په‌کې ووژل شول د دغه هېواد تاریخ‌یې بدل کړ.

له نن ۲۵ کاله وړاندې د څلورو تښتول شویو مسافر وړونکو الوتکو په وسیله د نیویارک ښار په مرکز کې د نړیوالې سوداګرۍ دوه برجونه او په واشنګټن کې د امریکا د دفاع وزارت (پنټاګون) ودانۍ په نښه شول.

یوه بله الوتکه هم له دې مخکې چې خپل هدف ته ورسېږي، په پنسلوانیا کې راوغورځول شوه.

د دغو بریدونو په پایله کې ټول مسافر او په ودانیو کې زرګونه امریکايي وګړي ووژل شول.

په دغو بریدونو کې د القاعدې شبکې ۱۹ غړو لاس درلود چې ۱۵ تنه‌یې د سعودي عربستان اتباع و.

امریکا د دغو بریدونو مسؤله د ترهګرې ډلې القاعده وبلله.

په هغه وخت کې د دې ډلې مشر اسامه بن لادن په افغانستان کې د طالبانو د هغه مهال د حکومت تر ملاتړ لاندې اوسېده.

امریکا ته د اسامه بن لادن د سپارلو په اړه د طالبانو مخالفت د دې لامل شو چې د هغه مهال د امریکا ولسمشر جورج ډبلیو بوش، د نړیوالې ټولنې په ملاتړ، په افغانستان کې پر طالبانو د پراخو بریدونو پلان جوړ کړي.

د امریکا په مشرۍ پوځي عملیاتو د طالبانو پنځه کلن رژیم نسکور کړ، خو اسامه بن لادن چې څو کاله پټ و د کلونو لپاره بالاخره د ۲۰۱۱ کال د مې په دوهمه نېټه د پاکستان په ایبټ اباد سیمه کې د امریکايي ځواکونو له‌خوا ووژل شو.