یکی از باشندهگان ولسوالی یفتل ولایت بدخشان که نخواست نامش در گزارش ذکر شود، به رادیو آزادی گفت: “طبیعتاً چه دامنه کوهها باشد و چه دریاها، حفاری در آنها برای استخراج ریگ، جغل یا مواد دیگر به مردم آسیب زیادی میرساند. در مناطق ما مردم در کنارههای دریاها و کوهها برای استخراج طلا، ریگ و جغل کار میکردند و زمانیکه سیلابها میآمد، خانهها را تخریب میکرد. ما در این مورد شکایتنامه دادهایم، زیرا این فعالیتها خسارات زیادی به مردم منطقه وارد کردهاست.”
یکی از باشندهگان و دهاقین ولسوالی چاهآب ولایت تخار نیز که نخواست نامش فاش شود، به رادیو آزادی گفت که نهتنها استخراج غیرقانونی ریگ و جغل از دریاها توسط برخی افراد در منطقه ادامه دارد، بلکه استخراج غیرمعیاری و خودسرانه معادن طلا در دامنه کوهها نیز زمینهای زراعتی مردم را خشک کرده و خانههای آنان را در معرض خطر سیلاب قرار دادهاست.
زر شویی در رودخانهها جریان دارد و اطراف دریاها و مسیر آبها تغییر داده شدهاست، به زمینهای زراعتی، مناطق سرسبز و محل سکونت مردم آسیب وارد شده
او گفت: “در این اواخر سیلابها تأثیرات بسیار زیادی داشته اند. در سالهای گذشته در ماه جوزا در اینجا سیلابی وجود نداشت، اما در یک ماه اخیر سیلابها بسیار شدید بودند که از کوهها سرازیر شده و سپس وارد دریاها شدند و از آنجا به این سمت آمدند. اکنون که زر شویی در رودخانهها جریان دارد و اطراف دریاها و مسیر آبها تغییر داده شدهاست، به زمینهای زراعتی، مناطق سرسبز و محل سکونت مردم آسیب وارد شده و حکومت باید برای این مشکلات راهحل پیدا کند.”
برخی از باشندهگان ولایتهای کنر و پنجشیر نیز در گفتوگو با رادیو آزادی شکایتهای مشابهی مطرح کرده و گفتهاند که این حفاریها و فعالیتهای غیرمعیاری و سنتی، هزاران خانواده بهویژه دهاقین را با خسارات و نگرانیهای جدی روبهرو ساخته است.
شرکتها: برای تأمین معیشت ناچار به ادامه کار هستیم
اما برخی کارکنان شرکتهای استخراج معدن و شستوشوی طلا در این ولایتها، با وجود آنکه تأیید میکنند فعالیتهای آنان معیاری و تخنیکی نیست، میگویند که ناچارند از این راه برای خود فرصت کار ایجاد کرده و مخارج خانوادههایشان را تأمین کنند.
یکی از کارکنان یک شرکت خصوصی استخراج طلا در تخار که به دلیل حساسیت موضوع نخواست نامش در گزارش ذکر شود، به رادیو آزادی گفت:
“ما اکنون در همین مناطق کار میکنیم و متأسفانه واقعاً پروژهها و فعالیتهای ما تأثیرات منفی زیادی بر محیط زیست و زمینهای زراعتی مردم داشته است. بسیاری از مناطق از بین رفتهاند و تقریباً تا ۱۰ یا ۱۵ سال آینده دیگر قابل استفاده نخواهند بود. هزاران شرکت در اینجا فعالیت میکنند که تنها تعداد محدودی از آنها جواز قانونی دارند و بقیه بهصورت غیرقانونی کار میکنند. ما جواز داریم و اکنون نیز مشغول کار هستیم. هیچکس نمیخواهد منطقهی را که برایش منفعت اقتصادی دارد تخریب کند. ما هم احساس خوبی نداریم، اما در شرایط کنونی افغانستان این آخرین راه برای پیدا کردن لقمه نانی است که از آن استفاده میکنیم.”
رئیس یک شرکت دیگر استخراج معادن که به گفته خودش در ولایتهای بدخشان، تخار و پنجشیر روی معادن مختلف سرمایهگذاری کردهاست، به شرط افشا نشدن نام و صدایش به رادیو آزادی گفت که حکومت طالبان تحت عنوان «حفاظت از محیط زیست» از آنان پول دریافت میکند.
بهگفته او، در پیشنهادهای رسمی ذکر شده است که پس از پایان حفاری، مناطق آسیبدیده دوباره بازسازی خواهند شد و اگر چنین نشود، حکومت در بدل این پول آن مناطق را احیا خواهد کرد، اما به ادعای وی، این کار تاکنون در هیچ منطقهی عملی نشدهاست.
او افزود که در بخش دیگری از قراردادها نیز تحت عنوان «خدمات اجتماعی» از شرکتها پول گرفته میشود تا در مقابل، برای صاحبان خانهها، دهاقین و دیگر آسیب دیدهگان مناطق معدنی تسهیلات فراهم شود، اما این تعهد نیز در همه موارد اجرا نمیشود. همچنین بهگفته او، هنگام صدور جواز برای هر شرکت، شرطی به نام «خُمس» وجود دارد که بر اساس آن ۲۰ درصد از طلای استخراج شده باید به حکومت داده شود و همین امر شرکتها را به استخراج بیشتر و حفاریهای غیرمعیاری و بدون برنامه سوق میدهد.
این درحالیست که در سالهای اخیر بارها میان مردم محل و شرکتهای فعال در بدخشان و تخار بر سر این موضوع تنشها و اعتراضهایی شکل گرفته است.
رادیو آزادی تلاش کرد دیدگاه حکومت طالبان را در مورد شکایتها، ادعاها و نگرانیهای مطرح شده در این گزارش دریافت کند، اما همایون افغان، سخنگوی وزارت معادن و پترولیم طالبان و محبالله بهار، سخنگوی اداره حفاظت از محیط زیست این حکومت، تا زمان نشر این گزارش به پرسشهای رادیو آزادی پاسخ ندادند.
با این حال، پیش از این، مقامهای مختلف حکومت طالبان از جمله همایون افغان گفته بودند که استخراج غیرقانونی معادن را محدود کرده و معادن را از طریق جوازهای قانونی تنظیم کردهاند.
با وجود این، نگرانیهای مردم محلی و کارشناسان درباره شفافیت قراردادهای معدنی، پیامدهای محیطزیستی و تخریب بستر دریاها همچنان ادامه دارد.
برخی متخصصان حوزه آب و محیط زیست نیز حفاریهای غیرمعیاری و غیرتخنیکی در کوهها، دریاها و سایر مناطق معدنی افغانستان را تهدیدی برای زندهگی مردم، اقتصاد، کشاورزی و محیط زیست میدانند.
آنان میگویند استخراج غیر حرفهی جغل و ریگ از بستر دریاها تعادل طبیعی دریاها را برهم میزند، بستر آن را عمیقتر میکند، کنارههای آن را تضعیف میسازد و مسیر طبیعی آب را تغییر میدهد.
نجیبالله سدید، کارشناس مدیریت آب و محیط زیست، به رادیو آزادی گفت:
استخراج و شستوشوی طلا، بهویژه در شمال افغانستان، تأثیرات گستردهی داشته زیرا شکل و ساختار دریاها را تغییر داده و مواد موجود در کنارههای دریا را به نقاط دیگر منتقل کردهاست.
“در چنین شرایطی، هنگام بارندهگیهای شدید و سیلابهای ناگهانی، آب بهجای مسیر اصلی خود، راههای جدیدی را انتخاب میکند که اغلب خانهها، باغها و زمینهای زراعتی مردم را تخریب میکند. در مناطقیکه پوشش گیاهی از ریشه نابود میشود، خطر وقوع سیلابهای مخرب افزایش مییابد. همچنین استخراج و شستوشوی طلا، بهویژه در شمال افغانستان، تأثیرات گستردهی داشته زیرا شکل و ساختار دریاها را تغییر داده و مواد موجود در کنارههای دریا را به نقاط دیگر منتقل کردهاست. این امر مسیر سیلابها و جریان آب را تغییر داده و اکنون سیلابها به مناطقی میروند که پیشتر کاملاً در امان بودند. متأسفانه هیچ برنامهی برای بازگرداندن دریاها به وضعیت پیشین و بازسازی آنها وجود ندارد و این موضوع نیازمند یک برنامه بزرگ و جامع است.”
آقای سدید تأکید میکند که بستر و کنارههای دریاها دارای یک اکوسیستم حساس هستند و هرگونه مداخله غیر حرفهی در آنها باعث برهم خوردن تعادل طبیعی میشود، موضوعیکه نهتنها خطر سیلابهای مخرب و فجایع محیطزیستی را افزایش میدهد، بلکه موجب نابودی نسل پرندهگان، حیوانات و سایر موجودات طبیعی وابسته به دریاها نیز میشود.
افغانستان از جمله کشورهای غنی از منابع طبیعی به شمار میرود و دارای ذخایر گسترده طلا، مس، آهن، لیتیم و سایر مواد معدنی ارزشمند است. علاوه بر این ذخایر، استخراج جغل، ریگ و طلای رودخانهای نیز در بسیاری از رودخانههای کشور انجام میشود.
اما در چند دهه گذشته، به دلیل جنگها، ضعف نظارت و عدم اجرای قانون، استخراج غیرقانونی معادن و بهرهبرداری از بستر دریاها در بسیاری از مناطق گسترش یافته است.
در سالهای اخیر، بهویژه در مناطق رودخانهای ولایتهای بدخشان، تخار و برخی ولایتهای دیگر، استخراج طلا، جغل و ریگ نگرانیهای گستردهی را در میان مردم محل و فعالان محیط زیست برانگیخته است.
بر اساس اطلاعات سازمان ملل متحد، افغانستان یکی از ۱۰ کشوری است که از تغییرات اقلیمی بیشتر متأثر شدهاست.
این کشور افزون بر خشکسالی و کمبود آب، بهطور مکرر با حوادث طبیعی از جمله سیلابها مواجه میشود که هر ساله جان و مال مردم را تهدید میکند.
