اگرچه خامنهای تقریباً چهار دهه رهبر معنوی و بالاترین مقام ایران بود، اما نظام روحانیت این کشور به گونهای طراحی شده است که در صورت مرگ رهبر معظم انقلاب، تداوم را تضمین کند.
این مرد ۸۶ ساله در ۲۸ فبروری در یک حملۀ هوایی به محل اقامتش در تهران کشته شد، زیرا ایالات متحده و اسرائیل بمباران هوایی را علیۀ رهبری نظامی و سیاسی ایران انجام دادند.
دنی سیترینوویچ، پژوهشگر موسسۀ مطالعات امنیت ملی مستقر در اسرائیل، گفت: "در حالی که خامنهای بیش از سه دهه مسیر سیاسی ایران را شکل داده است، جمهوری اسلامی تنها یک رژیم شخصیتمحور نیست."
کارشناسان میگویند، حکومت دینی ایران که از زمان انقلاب اسلامی در سال ۱۹۷۹ در قدرت بوده است، توسط نهادهای سیاسی، نظامی و روحانی که عمیقاً ریشه دوانده و قصد مقاومت در برابر تغییرات رهبری را دارند، پشتیبانی میشود.
این نهادها شامل نهاد سیاسی تحت رهبری روحانیون، سپاه قدرتمند پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) که بازیگر کلیدی در سیاست، ارتش و اقتصاد کشور به شمار میرود و شورای نگهبان، یک نهاد قدرتمند قانون اساسی، میشوند.
سیترینوویچ افزود: "تاریخ نشان میدهد که نظامهای انقلابی تحت حملۀ خارجی تمایل به تحکیم دارند تا تجزیه. این فرض که حذف رهبر عالی باعث فروپاشی رژیم میشود، در بهترین حالت حدس و گمان است. این امر میتواند به همان اندازه احتمال انسجام نخبگان و موضعگیری سختگیرانهتری را ایجاد کند."
رهبری موقت
رهبری باقیماندۀ ایران احتمالاً به سرعت یک رهبر عالی جدید را معرفی خواهد کرد، زیرا نگران است که خلاء قدرت میتواند کل نظام روحانیت را بیثبات کند.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجۀ ایران در اول مارچ به الجزیره گفت که رهبر جدید میتواند ظرف چند روز آینده توسط مجلس خبرگان، نهادی که وظیفۀ انتخاب و نظارت اسمی بر مقام رهبری را بر عهده دارد، انتخاب شود.
تا آن زمان، یک شورای موقت حاکم رسماً کشور را اداره خواهد کرد. این شورا شامل مسعود پزشکیان، رئیس جمهور، غلامحسین محسنی اژهای، رئیس قوه قضائیه و علیرضا اعرافی، از چهرههای ارشد و قدیمی در نهاد روحانیت است.
با این حال، کارشناسان میگویند که عملاً، ایران توسط شورای عالی امنیت ملی، نهاد کلیدی سیاستگذاری این کشور، اداره میشود.
علی لاریجانی، سیاستمدار کهنهکار و فرماندۀ سابق سپاه، ریاست شورای عالی امنیت ملی را بر عهده دارد. لاریجانی عملگرا، از افراد نزدیک به نظام و وفادار به خامنهای، از زمان جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل در ما جون ۲۰۲۵ به عنوان یک مهرۀ کلیدی قدرت ظهور کرده است.
کارشناسان میگویند که چهرۀ دیگری که احتمالاً نقش برجستهتری ایفا خواهد کرد، محمد باقر قالیباف، رئیس مجلس، یکی دیگر از سیاستمداران کهنهکار با روابط با سپاه است.
گزینۀ بعدی کیست؟
از زمان ترور علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، این سوال به سرعت به این سمت تغییر کرده است که چه کسی جایگزین او خواهد شد.
رسماً، مجلس خبرگان رهبر جدید را انتخاب میکند. اما در واقعیت، تا حدودی به دلیل تهدید وجودی ناشی از حملات مداوم ایالات متحده و اسرائیل، جانشینی احتمالاً توسط حلقۀ کوچکی از مقامات ارشد مدیریت خواهد شد.
این انتخاب احتمالاً مسیری را که ایران به سمت آن میرود، آشکار خواهد کرد. در دوران خامنهای، ایران به یک کشور منفور بینالمللی تبدیل شد که به دلیل استفاده از زور علیۀ مردم خود و خصومت عمیق با غرب شناخته میشود.
گرگوری برو، تحلیلگر ایران در گروه اوراسیا مستقر در نیویارک گفت: "اگر یک روحانی مسنتر و تندرو از نسل خامنهای ظهور کند، نشانۀ محکمی خواهد بود که رژیم سرکوب را دو برابر میکند و پایگاه رژیم را تقویت میکند."
او افزود: "این احتمال وجود دارد که انتخاب کسی باشد که قرار است خوشایندتر باشد - کسی جوانتر، احتمالاً با اعتبار اصلاحطلبانه که این سیگنال را ارسال میکند که برگ جدیدی در حال ورق خوردن است."