Ирандын президенти Масуд Пезешкиан АКШ июнь келишиминдеги милдеттенмелерин аткарса, Тегеран дагы аны аткарууга даяр экенин билдирди. Бул тууралуу ал 1-сентябрда Бишкекте өткөн Шанхай кызматташтык уюмунун (ШКУ) саммитинде жана "ШКУ плюс" жыйынында сүйлөгөн сөзүндө айтты.
Пезешкиан кырдаалдын мындан аркы өнүгүшү Вашингтондон көз каранды экенин белгилеп, дипломатиялык сүйлөшүүлөрдү пикир келишпестикти жөнгө салуунун негизги жолу деп эсептей турганын кошумчалады:
"Бирок ак ниеттүү, өзүнө алынган милдеттенмелерди урматтоодон жана күч колдонуудан баш тартпаган дипломатия туруктуу тынчтыкты камсыз кыла албайт".
Быйыл 28-февралда Израил менен АКШ Иранга чабуул баштап, Тегеран ага жооп кайтарып, Перс булуңундагы америкалык базалар жайгашкан өлкөлөргө сокку ура баштаганда дүйнөлүк мунай жана газдын 20% ашууну ташылган Ормуз кысыгы жабылган. Бул дүйнөлүк рынокто мунайдын кымбатташын шарттады.
Июнь айында АКШ менен Иран 60 күнгө ок атууну токтотууну жана Ормуз кысыгын ачууну караган меморандумга кол коюшкан. Макулдашууларга карабастан тараптар сокку урууну улантышкан. Август айында Вашингтон Тегеранга каршы экономикалык кысым көрсөтүүнүн жаңы өнөктүгүн жарыялаган. Иран бийлиги муну "экономикалык терроризм" деп атаган.
Азербайжандын президенти Илхам Алиев Бишкекте өтүп жаткан "ШОС+" жыйынында Бириккен Улуттар Уюму өз өлкөсү менен Армениянын ортосундагы мамиленин жакшыртуу боюнча резолюцияларды ишке ашырууга эч кандай роль ойнобогонун айтты.
"Бир жылдай мурда Азербайжан менен Армения 30 жылдан ашык убакытка созулган жаңжалга чекит койду. Муну менен көп жылдык чыр-чатактын очогу болгон Түштүк Кавказ аймагы тынчтык ордосуна айланууда. Азербайжан азыр Арменияга мунай өнүмдөрүн жеткирип, үчүнчү өлкөлөрдүн жүктөрүнүн транзитин камсыз кылууда. Армения менен биргеликте сооданын көлөмүн көбөйтүү, анын номенклатурасын кеңейтүү жана транспорттук коммуникацияларды түзүү үстүндө иштеп жатабыз", - деди азери президенти.
Алиев муну менен катар БУУнун Коопсуздук Кеңешинин 1993-жылы кабыл алынган төрт резолюциясы 30 жылдан кийин, тактап айтканда үч жыл мурда аткарылганын белгиледи.
Бирок Улуттар Уюму бул резолюциялардын аткарылышында эч кандай роль ойнобогонун, Азербайжан суверенитетин жана аймактык бүтүндүгүн толугу менен өзү калыбына келтиргенин айтты.
Муну менен катар БУУнун Коопсуздук Кеңешинин резолюцияларынын кыска мөөнөттө аткарылышы тиешелүү механизмдерди иштеп чыгууну талап кыларына токтолду.
Азербайжан менен Армениянын алакасы 1990-жылдардын башында Тоолуу Карабак автономдук облусу Азербайжан ССРинин курамынан чыгып, Армян ССРине киргенден тарта начарлаган. Мунун айынан тараптар отуз жылдан ашуун согушкан.
2023-жылдын 19-сентябрында Азербайжан этностук армяндар жашаган Карабак аймактарында "антитеррордук операция" баштаган. Ал өзүн-өзү жарыялаган республиканын бийлигинин багынып бериши менен аяктаган.
Эки кошуна Тынчтык декларациясына Никол Пашинян жана азери лидери Илхам Алиев былтыр 8-августта АКШ президенти Дональд Трамп менен жолугушуудан кийин кол коюшкан.
Кыргызстандын тышкы иштер министри Жээнбек Кулубаев Бишкекте ШКУнун трансулуттук уюшкан кылмыштуулукка каршы борбору Бишкекте жайгашарын айтты. Аталган борбор үчүн керек болгон бардык инфраструктураны кыргыз тарап даярдаганын маалымдады.
Бул борбор ШКУга мүчө өлкөлөрдүн коопсуздугуна коркунуч жаратышы ыктымал чакырыктарга каршы туруу боюнча универсалдуу түзүм катары иштей турганын министр кошумчалады.
Кулубаев саммитте кол коюлган башкы саясий документ ШКУнун түзүлгөнүнүн 25 жылдыгына арналган Бишкек декларациясы болгонун белгиледи. Кыргызстандын башкы дипломатынын айтымында, бул декларацияда эл аралык жана аймактык маселелер боюнча уюм мүчөлөрүнүн макулдашылган позициясы камтылды.
Министр документте кандай конкреттүү позициялар бар экенин тактаган жок.
Жээнбек Кулубаев жыйында Шанхай кызматташтык уюмунун Хартиясына өзгөртүүлөр киргенин, ал уюмдун коопсуздук архитектурасын өнүктүрөрүн кошумчалады.
Бириккен Улуттук Уюмунун баш катчысы Антониу Гутерриш дүйнөдөгү өзгөрүүлөрдү жана өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдүн өкүлчүлүгүн кеңейтүү максатында эл аралык институттарды реформалоо зарылдыгын билдирди. Бул тууралуу ал 1-сентябрда Шанхай кызматташтык уюмунун Бишкек саммитинин алкагында өткөн "ШКУ плюс" жолугушуусунда билдирди.
Ал дүйнө көп полярдуу болуп баратканын белгилеп, бул тенденцияны бекемдеш керектигин кошумчалады. Гутерриш кызматташуудагы негизги төрт багыт катары глобалдык коопсуздук, өнүктүрүүнү каржылоо, климаттык өзгөрүүлөргө каршы күрөшүү жана жасалма интеллекти жөнгө салууну атады.
"Адилеттүү дүйнөлүк тартипти куруу үчүн биз Бириккен Улуттар Уюму жана Бреттон-Вудс системасы сыяктуу көп тараптуу институттарыбызды заманбап реалдуулукка ылайыкташтырып реформалашыбыз керек. Ошондой эле өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдүн өкүлчүлүгүн жана таасирин кеңейтишибиз керек", - деди Гутерриш.
Баш катчы эл аралык коопсуздук маселесине, Украинадагы согуш, Жакынкы Чыгыштагы кырдаалга токтолуп, эл аралык келишимдер менен нормаларды сактоого чакырды.
"Жакынкы Чыгыштагы жаңжалдардын кесепети узакка созулчудай, ок атышпоо тууралуу жетишилген келишимдер дайыма бузулуп, ак атышуу уланууда. Дүйнөгө эл аралык укуктарды, эркиндикти камсыз кылуу менен тынч, адилет жана узакка созулган жөнгө салуу зарыл. Газада ок атышууну токтотуу зарыл. Гуманитардык жардам корсөтүүгө тоскоолдуктар тез арада жоюлушу керек", - деди ал.
Украина маселесине токтолгон Гутерриш адилеттүү жана туруктуу тынчтык боюнча сүйлөшүүлөргө жол ачуу үчүн ок атууну толук жана токтоосуз токтотуу зарыл экенин билдирди.
"ШКУ плюс" жыйынында Азербайжандын президенти Илхам Алиев Бириккен Улуттар Уюму өз өлкөсү менен Армениянын ортосундагы мамиленин жакшыртуу боюнча резолюцияларды ишке ашырууга эч кандай роль ойнобогонун айтты.
Президент Садыр Жапаров Кыргызстан Бириккен Улуттар Уюмун (БУУ), анын ичинде Коопсуздук кеңешин реформалоону колдой турганын билдирди.
Шанхай кызматташтык уюмуна (ШКУ) мүчө мамлекеттердин башчыларынын кеңешинин кезектеги жыйыны, "ШКУ плюс" жолугушуусу 1-сентябрда Бишкектеги “Ырыс ордо” мамлекеттик конгресс борборунда өттү. Жыйындын соңунда 28 документ кабыл алынып, кол коюлду.
Шерине